طاوسی مسرور: هشدار درباره «توقیت» و «روایات ضعیف» / نویسندگان آثار دینی به پژوهشهای شخصی اکتفا نکنند
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، مراسم رونمایی از رمان «مسیحتر از مسیح» با حضور اهالی فرهنگ و رسانه در «باغ کتاب» تهران برگزار شد.
«سعید طاوسی مسرور» استاد دانشگاه و متخصص تاریخ اسلام، با تحلیل ساختاری و محتوایی رمان «مسیحتر از مسیح»، به بررسی چالشهای نویسندگی در حوزه مهدویت و ادبیات دینی پرداخت و یکی از نقاط قوت این رمان را بهرهگیری نویسنده از مشاور متخصص دانست و اظهار داشت: نویسندگان نباید به پژوهشهای شخصی اکتفا کنند. زمانی که نویسنده بدون نظارت کارشناس تاریخ یا محتوا پیش میرود، دچار تناقضهای عجیبی در زمان، مکان و حتی نسبتهای خانوادگی شخصیتها میشود.
استاد تاریخ اسلام در بررسی جنبههای شکلی کتاب، به نکاتی پرداخت که از نظر وی، باعث حفظ فضای رمان شده است. وی حذف «مقدمه» از ابتدای کتاب را یک مزیت دانست و تصریح کرد: رمان یک متن پژوهشی نیست و نوشتن مقدمه در ابتدای داستان، ذهن خواننده را در ورود به روایت مختل میکند.
وی همچنین عدم وجود «فهرست منابع» در انتهای رمان را تحسین کرد و استدلال نمود که در ژانر داستانی، اعتبار اثر نه با لیست کردن منابع، بلکه از طریق کیفیت روایت و صحت محتوایی است که خواننده هوشیار آن را درک میکند. به باور وی، ارائه لیستی طولانی از منابع، لزوماً به معنای اعتبار محتوا نیست و گاهی نشاندهنده عدم درک نویسنده از منابع معتبر است.
طاوسی مسرور در عین حال، برخی از نکات شکلی کتاب را مورد نقد قرار داد. وی با اشاره به این که «پاورقی» با فضای یکپارچه داستان منافات دارد و ذوق مخاطب را میزند، پیشنهاد کرد: توضیحات مربوط به لغات، معادلهای لاتین یا معرفی غذاهای محلی، باید با بیانی هنرمندانه در دل متن گنجانده شوند تا جریان روایت قطع نشود. همچنین توصیه میکنم هر فصل از رمان، عنوانی داشته باشد تا علاوه بر زیبایی بصری، خواننده بتواند پس از اتمام کتاب، بخشهای مورد علاقه خود را راحتتر بازشناسی کند.
این استاد دانشگاه در مورد نام رمان «مسیحتر از مسیح»، ضمن تأیید مناسب بودن آن، اشاره کرد: این عنوان او را به یاد حضرت سیدالشهدا (ع) انداخت و جای شایستهای برای بررسی تطبیقی مسائل حضرت عیسی (ع) و امام حسین (ع) فراهم کرده است.
وی در مجموع، این اثر را تداوم مسیر نویسنده در حوزه مهدویت دانست و زحمات وی و ناشر را در شرایط دشوار نشر و قیمت کاغذ، ستود.
هشدار درباره استناد به روایات ضعیف و تعبیرهای نادرست
طاوسی مسرور با اشاره به خطرات استناد به منابع غیرمعتبر، به شدت نسبت به رویکردهایی که روایات ضعیف را به وقایع جاری سیاسی پیوند میزنند، هشدار داد. وی با ذکر مثالی از برخی آثار معروف در حوزه ظهور، تصریح کرد: تعبیرات نادرست از روایات (مانند پیشبینیهای سیاسی بر اساس احادیث) میتواند منجر به گمراهی مخاطب شود. وی تأکید کرد که بسیاری از تعویلهای صورتگرفته در آثار غیرتخصصی، فاقد مبنای روایی محکم هستند و نباید هر اتفاق سیاسی را لزوماً به علائم ظهور پیوند زد.
استاد تاریخ اسلام در بخشی از سخنان خود، به بررسی «پنج علامت قطعی ظهور» پرداخت. وی با اشاره به اینکه حتی این علائم نیز در میان متخصصان مورد بحث است، توضیح داد که برخی از این نشانهها (مانند قتل نفس زکیه) ممکن است در تاریخ گذشته محقق شده باشند و هدف امامان (ع) از ذکر آنها، تمایز مهدی موعود از مدعیان دروغین بوده است.
وی همچنین با استناد به روایتی از امام جواد (ع)، خاطرنشان کرد که حتی وقوع برخی از این علامات «قطعی» نیز ممکن است مشروط به اراده الهی باشد و در صورت عدم وقوع، خداوند علامت دیگری را جایگزین کند؛ اما تأکید کرد که «ظهور حضرت مهدی (عج)» به عنوان وعده الهی، قطعی و اجتنابناپذیر است.
یکی از محورهای اصلی سخنان دکتر طاوسی مسرور، مسئله «توقیت» یا تعیین زمان دقیق ظهور بود. وی اشاره کرد: در روایات دینی، از تعیین زمان ظهور شدیداً نهی شده است.
وی در تحلیل رمان «مسیحتر از مسیح» اظهار داشت که نویسنده با استفاده از ترفندهای داستانی توانسته است از دام توقیت خارج شود، اما همچنان این چالش وجود دارد که اثر، فضای «ظهور در زمانه ما» را منتقل میکند.
طاوسی مسرور با نقل قول از امام خمینی (ره) و رهبر شهید، تأکید کرد که ظهور ممکن است هزاران سال دیگر رخ دهد و نباید بر اساس تخیلات، برنامههای مادی برای زمان ظهور (مانند تأسیس دفاتر یا نمایندگیها) طراحی کرد. با این حال، وی پذیرفت که، چون اثر در قالب «رمان و تخیل» است، میتوان در مورد این رویکرد تسامح کرد، چرا که این بازتابی از امید و آرزوی بشریت برای پایان رنجهاست.
طاوسی مسرور ضمن تحسین استفاده درست نویسنده از مفاهیمی، چون «صیحه آسمانی» و «خسف در بیدا»، پیشنهادی برای ارتقای اثر ارائه داد. وی معتقد است برای نمایش «جهانی بودن» امام زمان (عج)، بهتر بود شخصیتهایی از قاره آفریقا نیز در داستان طراحی میشد تا نشان دهد که انقلاب مهدوی تنها محدود به غرب آسیا، اروپا و آمریکا نیست و تمام مردم جهان در این مسیر نقش دارند.
وی همچنین به دشواری مسیر نگارش در این حوزه اشاره کرد و خاطرنشان نمود که به دلیل وجود «جعلبرداری» گسترده در روایات مهدویت از صدر اسلام تاکنون، نویسنده باید با احتیاط بسیار زیاد و با کمک متخصصان پیش برود تا دچار انحرافات محتوایی نشود.
یکی از محورهای اصلی نقد دکتر طاوسی مسرور، نحوه پرداخت به فصل انتهایی کتاب و لحظه ظهور بود. وی معتقد است که توصیف نماز امام زمان (عج) در قدس و همراهی حضرت عیسی (ع)، باید به گونهای باشد که خواننده عظمت و شکوه این واقعه را که جهان قرنها در انتظار آن است، احساس کند.
وی با انتقاد از لحن آرام و عادی در این بخش، خاطرنشان کرد: وقتی واقعهای به این بزرگی رخ میدهد، نباید در کنار دغدغههای روزمره شخصیتها (مانند ازدواج یا یافتن دوست) قرار گیرد به گونهای که از اهمیتش کاسته شود.
وی پیشنهاد داد در چاپ دوم، فصل آخر بازنگری شود تا «ظهور» به عنوان نقطه پایان تمام تلخیهای بشری، با صلابت و هیبتی متناسب با جایگاهش به تصویر کشیده شود و از حاشیه فاصله بگیرد.
دکتر طاوسی مسرور با اشاره به جزئیاتی مانند حضور سازمانهایی، چون افبیآی وامآیسیکس یا نام فرودگاه رفیق حریری در داستان، اذعان داشت که فضای رمان، دقیقاً بازتابدهنده زندگی امروز است و حتی فاصله ۵۰ ساله پیشبینی شده توسط نویسنده نیز در دنیای امروز با سرعت تحولات تکنولوژیک (مانند موبایل) بسیار زیاد به نظر میرسد. وی تأکید کرد که در دنیای امروز، تغییرات چنان سریع است که سبک زندگی فعلی ممکن است در آیندهای نزدیک کاملاً دگرگون شود.
استاد تاریخ اسلام در مورد حجم آثار داستانی، به تغییر سلیقه مخاطبان اشاره کرد و توصیه نمود که نویسندگان در آثار بعدی، حجم کتابها را به ۲۰۰ تا ۲۵۰ صفحه کاهش دهند. وی با اشاره به عصر «فستفود» در مصرف فرهنگی، اظهار داشت: «امروزه حوصله مخاطب برای آثار ۴۰۰ یا ۵۰۰ صفحهای کمتر شده است و برای جذب بیشتر خواننده، باید مطالب را متراکمتر و کوتاهتر ارائه داد.»
دکتر طاوسی مسرور در پایان، ضمن تأکید بر جذابیت آثار خانم بازوکی، پیشنهاد داد که این روایتها به دلیل ظرفیتهای تصویری و نمایشی، میتوانند مبنای تولید آثار دیداری و شنیداری قرار گیرند.
فلسفه و چالشهای نگارش رمان «مسیحتر از مسیح»
آمنه پازکی، نویسنده رمان «مسیحتر از مسیح»، در مراسم رونمایی از این اثر در «باغ کتاب» تهران، ضمن تشریح مسیر شکلگیری این رمان، هدف خود از تبدیل مفاهیم پیچیده مهدویت به زبان داستانی را «انجام یک کار جهادی و دقیق در بحث ظهور» عنوان کرد.
پازکی در ابتدای سخنان خود اشاره کرد که ایده این کتاب پس از نگارش آثار قبلی (از جمله شخصیت کریستوفر) شکل گرفت.
وی اظهار داشت: به این نتیجه رسیدم که مفهوم انتظار را در آثارم به یک جمعبندی برسانم. چه نتیجهای زیباتر از آنکه به روزهای ظهور و دنیایی برسیم که اگرچه پر از التهاب و سختی است، اما شیرینی و امید پایان راه، هر مشقتی را به جان خریدن میارزد.» پازکی افزود که تصمیم گرفت داستان را از یک سال پیش از ظهور آغاز کند تا نشانههای حتمی ظهور را در بستر یک روایت جذاب به تصویر بکشد.
نویسنده این رمان با اشاره به دشواریهای مسیر پژوهشی، اذعان داشت که در ابتدا تحت تأثیر برخی کتابهای مشهور در حوزه ظهور بود، اما با مشاوره دکتر مطهرینیا (استاد مهدویت)، متوجه شد برخی از علائم و مفاهیم ذکر شده در آن منابع، فاقد سندیت کافی هستند.
پازکی در این باره گفت: ما تلاش کردیم با دستهبندی دقیق، تنها مواردی را وارد داستان کنیم که قطعیت بیشتری داشتند. از پنج علامت حتمی گرفته تا وقایعی، چون معرکه قرقیسیا، بارانهای ماه رجب و زلزلهها، همگی با استناد به اولویت زمانی روایات و با نظارت تخصصی در متن گنجانده شدند تا از هرگونه انحراف محتوایی جلوگیری شود.
در پاسخ به پرسشها درباره چالشهای ساختاری، پازکی توضیح داد که وارد کردن شخصیتهای رمانهای پیشین (مانند ادون و کریستوفر) به این کتاب، چالش بزرگی در زمینه «محاسبه سن» و «زمانبندی» ایجاد کرده بود. وی اظهار داشت: برای اینکه خواننده درگیر محاسبات ریاضی سن شخصیتها نشود و دچار توقیت (تعیین زمان دقیق ظهور) نگردیم، از یک حالت "بیزمانی" در داستان استفاده کردم تا روایت در بازهای بین امروز تا ۴۰ یا ۵۰ سال آینده قرار بگیرد.
وی همچنین درباره نام کتاب توضیح داد که هدفش ایجاد یک حالت «ایهامی» بوده تا هم به پیشینه مسیحی شخصیتهایی، چون کریستوفر و مسیر آنها به سوی اسلام اشاره کند و هم به جایگاه حضرت مسیح (ع) گریز بزند، در حالی که تفاوت جایگاه ایشان و امام مهدی (عج) را به خوبی مد نظر داشته است.
پازکی در تشریح پیرنگ رمان گفت که این داستان حول محور چندین قهرمان از نقاط مختلف جهان میچرخد که در دوران پرآشوب پیش از ظهور، با فتنههای مختلفی دست و پنجه نرم میکنند و در نهایت برای پیوستن به سپاه امام (عج) به یکدیگر میرسند. وی تأکید کرد که هدفش نشان دادن «جهانی بودن» ظهور است.
نویسنده «مسیحتر از مسیح» در پایان، هدف اصلی خود را «آموزش غیرمستقیم» دانست. وی گفت: بسیاری از مردم سراغ کتابهای سنگین و متون عربی مانند غیبت نعمانی نمیروند یا در مواجهه با روایات پیچیده دچار سردرگمی میشوند. هدف من این بود که دستورالعملهای لازم در زمان ظهور (مانند واکنش به صیحه آسمانی، بسته کردن در و پنجرهها و سجده در خانه) را در دل یک داستان شکیل بگوییم تا مخاطب عام با این مفاهیم آشنا شود.
وی در واکنش به نقد حجم کتاب، اذعان کرد که به دلیل عظمت مقوله ظهور، هرچه بنویسد باز هم حق مطلب ادا نشده است و تمایل داشت بخشهای پایانی، بهویژه نماز امام در مسجدالاقصی، را با جزئیات بیشتری به تصویر بکشد.
پازکی در پایان از باغ کتاب تهران برای برگزاری این نشست و تلاشهای سیدوحید مداح، مدیر انتشارات شهر کتابخون تشکر کرد و گفت: حمایتهای ایشان در انتشار همه کتابهای من، قابل توجه و نحسین بوده است و امیدوارم این حمایتها ادامه پیدا کند.
انتهای پیام/ 122
