«شقایق الیفرا»؛ گیاهی برای تأمین مواد اولیه صنعت داروسازی کشور

گروه جامعه دفاع‌پرس: نام «شقایق الیفرا» در ماه‌های اخیر بیش از گذشته در محافل خبری و فضای عمومی مطرح شده است؛ گیاهی از خانواده شقایقیان که شباهت ظاهری آن با خشخاش، ابهامات و پرسش‌های فراوانی را درباره ماهیت، کاربرد و چرایی مطرح شدن موضوع کشت آن در کشور ایجاد کرده است.

اما شقایق الیفرا چیست و چرا کشت آن مورد توجه قرار گرفته است؟

شقایق الیفرا که در منابع علمی با عنوان (Papaver somniferum oleifera) شناخته می‌شود، گونه‌ای صنعتی است که کاربرد آن با خشخاش تریاک‌زا تفاوت دارد. موضوع اصلی در بهره‌برداری از این گیاه، تولید تریاک خام از طریق تیغ‌زنی نیست، بلکه استفاده از ظرفیت‌های صنعتی آن برای تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنعت داروسازی است.

در سال‌های گذشته، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز برای تولید برخی دارو‌های مخدرپایه از منابع محدود و از جمله مواد مکشوفه تأمین می‌شد؛ مسیری که همواره با چالش‌هایی در زمینه کیفیت، استانداردسازی و تأمین پایدار مواد اولیه همراه بوده است. اکنون موضوع کشت کنترل‌شده شقایق الیفرا به عنوان راهکاری برای ایجاد یک منبع مشخص، قابل ردیابی و تحت نظارت برای تأمین این مواد مطرح شده است.

بر اساس اعلام مسئولان، فرآیند بهره‌برداری از شقایق الیفرا با خشخاش تریاک‌زا تفاوت دارد و ترکیبات مورد نیاز صنعت داروسازی باید پس از برداشت محصول و طی فرآیند‌های تخصصی و صنعتی استخراج شوند. به همین دلیل، مسیر استفاده از این گیاه از مرحله کشت تا فرآوری نیازمند نظارت دقیق دستگاه‌های مسئول است.

موضوع کشت شقایق الیفرا بیش از هر چیز به «کنترل» گره خورده است. مسئولان تأکید دارند که کشت این گیاه قرار نیست به معنای آزادسازی کشت خشخاش باشد، بلکه فرآیندی محدود و هدفمند برای تأمین نیاز‌های پزشکی و دارویی کشور است.

بر اساس اعلام ستاد مبارزه با مواد مخدر، امکان کشت این گیاه با درخواست وزارت بهداشت، مجوز وزارت جهاد کشاورزی و تحت نظارت دستگاه‌های مسئول دنبال می‌شود. این نظارت از مرحله تأمین بذر و کشت آغاز شده و تا برداشت، انتقال و فرآوری محصول ادامه خواهد داشت.

گیاه «شقایق الیفرا» از سوی عموم قابل‌استحصال نیست

«حسین ذوالفقاری» نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر در این خصوص بیان داشت: یکی از مهم‌ترین مصوبات اخیر ستاد مبارزه با مواد مخدر، تأمین مواد اولیه دارو‌های مخدر پزشکی از طریق کشت داخلی گیاه «شقایق الیفرا» بود؛ گیاهی که به گفته وی، از سوی عموم قابل‌استحصال نیست و خطرات و پیامد‌های اجتماعی مشابه خشخاش را ندارد.

نماینده رئیس‌جمهور افزود: با رعایت قوانین داخلی و کنوانسیون‌های بین‌المللی، مقرر شد وزارت امور خارجه با هیئت بین‌المللی کنترل مواد مخدر (INCB) هماهنگی‌های لازم را انجام دهد و پروتکل‌های موردنیاز که توسط وزارت جهاد کشاورزی تهیه شده، در قالب آیین‌نامه مصوب به اجرا درآید.

وی با تأکید بر نظارت دقیق بر چرخه کشت و استحصال این گیاه گفت: تمامی مراحل تولید تحت کنترل خواهد بود و فرایند استخراج صرفاً در کارخانه‌های مجاز صورت می‌گیرد تا از هرگونه نشت یا انحراف در شبکه تولید و مصرف پیشگیری شود.

ذوالفقاری همچنین از تصویب طرح ملی مبارزه با مواد مخدر در جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر خبر داد و بیان داشت: در این طرح، قوانین، وظایف دستگاه‌ها، تقسیم کار ملی، روش‌های اجرایی و برنامه‌های عملیاتی مشخص شده تا فعالیت‌ها در قالب برنامه‌ای هدفمند و قابل‌ارزیابی دنبال شود.

دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر با اشاره به اهمیت تدوین برنامه سالانه در حوزه پیشگیری و درمان اعتیاد افزود: بر اساس مصوبه جدید، دستگاه‌های اجرایی موظف‌اند هر سال برنامه کامل خود را به دبیرخانه ستاد مبارزه با مواد مخدر ارائه و در تدوین طرح جامع عملیاتی سالیانه مشارکت کنند تا ضمن افزایش انسجام، از موازی‌کاری جلوگیری و خلأ‌های موجود پوشش داده شود.

نماینده رئیس‌جمهور ابراز امیدواری کرد اجرای این برنامه‌ها موجب هم‌افزایی میان نهاد‌های مرتبط، ارتقای اثربخشی مبارزه با مواد و ساماندهی خدمات درمانی و پیشگیرانه در سطح کشور شود.

تفاوت الیفرا با خشخاش چیست؟

شباهت نام و ظاهر این گیاه با خشخاش، یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری ابهامات در افکار عمومی است. با این حال، مسئولان و متخصصان حوزه دارو تأکید دارند که گونه‌های مختلف خانواده پاپاور از نظر ویژگی‌ها و شیوه بهره‌برداری تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند.

در شقایق الیفرا، مسیر بهره‌برداری بر پایه برداشت صنعتی و انتقال محصول به مراکز تخصصی برای فرآوری تعریف شده و امکان استحصال مواد مورد نیاز دارویی از طریق فرآیند‌های ساده و غیرصنعتی وجود ندارد.

این ویژگی سبب شده که برخی کشور‌ها نیز این گونه را به عنوان یک محصول راهبردی در حوزه تأمین مواد اولیه دارویی مورد توجه قرار دهند.

شاید مهم‌ترین تفاوت نگاه جدید به شقایق الیفرا با برداشت سنتی از گیاهان خانواده خشخاش، در تغییر مسیر بهره‌برداری باشد؛ مسیری که از مزرعه آغاز می‌شود، اما مقصد آن بازار غیرقانونی نیست، بلکه کارخانه‌های داروسازی و تولید دارو‌های مورد نیاز بیماران است.

گیاه «شقایق الیفرا قابلیت» سوءاستفاده برای مصارف اعتیادی را ندارد

در همین راستا «فرامرز اختراعی» رئیس سندیکای مواد موثره دارویی درباره ماهیت گیاه «شقایق الیفرا»، تفاوت آن با خشخاش تریاک‌زا، نحوه کشت و فرآوری، کاربرد‌های دارویی، ظرفیت ارزآوری، تامین مواد اولیه صنعت دارویی و اشتغال‌زایی این طرح توضیح داد.

اختراعی با اشاره به گونه‌های مختلف شقایق اظهار داشت: گونه‌های مختلف شقایق وجود دارند؛ که متفاوت از شقایق معروف و مشهوری که بیشتر مردم می‌شناسند. نام این گونه Papaver somniferum opio fera است که واژه اپیو همان اپیوم به معنای تریاک می‌باشد وقتی در فصل مناسب و پس از به ثمر رسیدن گیاه، بدنه اینگونه گرز خشخاش را تیغ می‌زنند، ماده‌ای صمغی از بدنه آن خارج می‌شود که ما آن را تریاک می‌نامیم.

رئیس سندیکای مواد مؤثره دارویی ادامه داد: در داخل تریاک مواد دارویی مختلفی از جمله مورفین، کدئین طبیعی، نوسکاپین، پاپاورین، تبائین و اوریپاوین وجود دارد که برخی و عمده آنها قابلیت سوءاستفاده نیز دارند.

وی گفت: به دلیل اینکه کشت اینگونه خشخاش حتی به منظور دارویی، متاسفانه امکان سوءاستفاده و مصارف غیرقانونی وجود دارد، در دنیا روی گونه دیگری از همین خانواده کار شده است. گونه‌ای که امکان استحصال تریاک از آن وجود ندارد.

اختراعی توضیح داد: گونه دیگری وجود دارد به نام somneferum oleofera که هرچقدر هم بدنه گرز آن تیغ زده شود، صمغی از آن خارج نمی‌شود و آن را در گذشته تنها برای استفاده از بذر حاوی روغن آن استفاده می‌کردند.

وی بیان داشت: در این گونه، خود گرز را برداشت می‌کنند و بذر آن را جدا می‌کنند. بذر آن نیز برای استخراج روغن یا تزیین روی نان فانتزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

رئیس سندیکای مواد موثره دارویی ادامه داد: بذر گونه اول و گونه دوم شبیه یکدیگر هستند، اما بذر گونه دوم به دلیل اینکه حاوی روغن زیادی است، از گذشته برای استخراج روغن مورد استفاده قرار می‌گرفته است. به همین دلیل نیز نام آن از واژه روغن گرفته شده است. (oleo از oil)

روغن بذر شقایق الیفرا چه کاربردی دارد؟

اختراعی در پاسخ به این پرسش که روغن این گیاه چه کاربردی دارد، گفت: این روغن، یک روغن گیاهی است و حدود ۵۸ درصد بذر را روغن تشکیل می‌دهد؛ بنابراین مقدار روغن آن بسیار زیاد است. با این حال، چون مصرف گران‌قیمت‌تری دارد، بیشتر به‌عنوان تزئین روی نان‌های فانتزی و محصولات مشابه استفاده می‌شود و کمتر برای استخراج و مصرف روغن به کار می‌رود.

رئیس سندیکای مواد موثره دارویی تصریح کرد: بذر‌های این گیاه متناسب به رنگ گل لاله‌ای آن، رنگ‌های مختلفی دارند؛ برخی از آنها که گل سفید رنگ دارند بذرشان نقره‌ای است و گران‌تر هستند، چون کنتراست آنها با نان بهتر است، و برخی دیگر که گل قرمز رنگ دارند، بذرشان رنگ کرم و نزدیک به رنگ نان دارند که ارزان‌تر هستند.

تغییرات ژنتیکی برای تولید ترکیبات دارویی

اختراعی در ادامه درباره تغییرات انجام‌شده در این گونه گفت: با تغییرات ژنتیکی که در گونه مورد نظر یعنی شقایق الیفرا انجام شده است، در پوسته گرز آن می‌توان یکی از اقلام دارویی مورد نیاز را داشت؛ برای مثال مورفین که خوشبختانه قابل استخراج از طریق تیغ زدن و خراش دادن گرز، امکان استخراج و سوءاستفاده را ندارند.

رئیس سندیکای مواد موثره دارویی تاکید کرد: این ماده قابل استخراج توسط افراد عادی نیست و باید در کارخانه و با استفاده از فناوری‌های پیچیده و حلال‌های آلی استخراج شود؛ ضمن اینکه ماده استخراج‌شده سپس وارد فرآیند‌های بعدی می‌شود و می‌تواند به مورفین، سولفات مورفین، کدئین، دیونین و سایر ترکیبات دارویی تبدیل شود.

وی ادامه داد: در این گونه، ترکیبات دیگری مانند نوسکاپین، تبائین، پاپاورین و اوریپاوین که در تریاک وجود دارند، موجود نیست و ماده مورد نظر فقط مورفین است که پس از استخراج، در واحد‌های صنعتی پیشرفته مراحل مختلف فرآوری و تبدیل به سایر مولکول‌هایمورد نیاز دارویی را طی می‌کند و حتی می‌توان ژن گیاه را به گونه‌ای دیگر تغییر داد که فقط نوسکاپین داشته باشد و مورفین نداشته باشد.

رئیس سندیکای مواد موثره دارویی با تاکید بر اینکه شقایق الیفرا یا گونه دارویی مورد نظر، از زیرگروه‌هایی است که قابلیت سوءاستفاده برای مصارف اعتیاد را ندارد، افزود: برای استخراج ماده مورد نظر باید کارخانه‌ای وجود داشته باشد که بتواند آن را استخراج کند و حجم بسیار زیادی گرز بعنوان خوراک این استخراج باید وارد مرحله تولید صنعتی شود و سپس ماده استخراج شده نیز باید در فرآیند‌های صنعتی به سایر پیچیده به سایر مشتقات مورد نیاز تبدیل شود.

اختراعی با اشاره به سابقه قانونی کشت این گونه عنوان کرد: مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال ۱۳۸۵ مجوز کشت این گونه شقایق را که فقط مصارف دارویی دارد، آزاد کرده است. کسی نمی‌تواند گونه‌ای را که تریاک از آن به دست می‌آید، یعنی Papaver somniferum opio fera را کشت کند و کشت، خرید، فروش، نگهداری و... گونه اپیوفرا ممنوع بوده و مجازارت سنگینی در قانون برای آن وجود دارد.

رئیس سندیکای مواد موثره دارویی متذکر شد: حتی کشت این گونه دارویی مجاز نیز باید تحت کنترل و نظارت باشد و بذر آن باید شناسایی شود. تامین بذر باید تحت نظارت وزارت جهاد کشاورزی و با مجوز‌های ستاد مبارزه با موادمخدر و وزارت بهداشت انجام شود و کنترل‌های لازم نیز وجود داشته باشد تا امکان سوءاستفاده از آن هم که بسیار نادر است، ایجاد نشود.

حالا به نظر می‌رسد موفقیت این طرح بیش از هر چیز به شفافیت سازوکار‌ها و نظارت مستمر وابسته باشد. اگر زنجیره کشت تا فرآوری به‌صورت دقیق مدیریت شود، شقایق الیفرا می‌تواند از یک نام کمتر شناخته‌شده در میان مردم، به بخشی از زنجیره تأمین صنعت دارویی کشور تبدیل شود.

شقایقی که شاید ظاهرش یادآور خشخاش باشد، اما قرار است مسیرش از مزرعه، به جای بازار‌های غیرقانونی، به کارخانه‌های داروسازی ختم شود.

انتهای پیام/ 261