جنگ هویتی «اسرائیل» در مدارس قدس شرقی

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: روزنامه «هاآرتص» چاپ «اسرائیل» گزارش داده که در سال تحصیلی امسال، تمام کلاس‌های جدیدی که در مدارس رسمی و وابسته به شهرداری قدس شرقی افتتاح می‌شوند، برنامه درسی «اسرائیل» را دنبال می‌کنند. بر اساس این گزارش، با این اقدام تل‌آویو چیزی در حدود ۴۵ هزار دانش‌آموز فلسطینی، معادل نزدیک به ۳۸ درصد دانش‌آموزان قدس شرقی، در چارچوب برنامه آموزشی «اسرائیل» تحصیل خواهند کرد.

حال اهمیت این تحول زمانی بیش از پیش آشکار می‌شود که سابقه نظام آموزشی قدس شرقی را پس از سال ۱۹۶۷ مورد توجه قرار بدهیم. زیرا پس از اشغال این بخش از شهر، مدارس فلسطینی عمدتاً از برنامه درسی اردنی استفاده می‌کردند و پس از شکل‌گیری تشکیلات خودگردان فلسطین، برنامه و کتاب‌های درسی فلسطینی جایگزین آنها شد. 

این در حالی است که سازمان ملل نیز در گزارش‌های خود سابقه تلاش مقام‌های اسرائیلی برای تغییر نظام آموزشی قدس شرقی پس از سال ۱۹۶۷ و مقاومت جامعه فلسطینی در برابر این روند را ثبت کرده است. اما اکنون به نظر می‌رسد سیاست تل‌آویو وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که در آن مدرسه و برنامه درسی به ابزار اعمال حاکمیت و تغییر هویت تبدیل شده‌اند.

گسترش تدریجی برنامه آموزشی «اسرائیل»

اما داده‌های رسمی ارائه‌شده در «کنست» نشان می‌دهد این روند طی سال‌های اخیر به‌صورت تدریجی گسترش یافته است. وزارت آموزش «اسرائیل» در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد که ۳۶ درصد دانش‌آموزان قدس شرقی تحت برنامه آموزشی «اسرائیل» تحصیل می‌کنند و ۱۰۲ مدرسه این برنامه را ارائه می‌دهند. این رقم در سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ حدود ۲۳ درصد و شامل ۶۱ مؤسسه آموزشی بود.

از طرف دیگر، مقام‌های اسرائیلی در سال ۲۰۲۵ اعلام کرده بودند که حدود ۱۹ هزار دانش‌آموز در مدارس اسرائیلی قدس شرقی تحصیل می‌کنند و قرار است هزاران دانش‌آموز دیگر نیز به این سیستم آموزشی اضافه شوند. همچنین وزارت آموزش «اسرائیل» تصریح کرده بود که مدارس جدیدی که در قدس شرقی افتتاح می‌شوند، صرفاً برنامه آموزشی «اسرائیل» را تدریس خواهند کرد.

این روند در شرایطی دنبال می‌شود که مقام‌های اسرائیلی آن را بخشی از طرحی برای کاهش شکاف‌های اجتماعی و اقتصادی در قدس شرقی معرفی می‌کنند؛ اما در کنار اهداف اقتصادی و آموزشی، اظهارات برخی مقام‌های سیاسی این رژیم نشان می‌دهد که موضوع آموزش، ابعاد آشکار سیاسی و هویتی نیز دارد.

در سال ۲۰۲۴، رئیس کمیته فرعی «کنست» درباره برنامه‌های درسی قدس شرقی خواستار آن شده بود که یک برنامه آموزشی اسرائیلی در تمامی مدارس این منطقه اجرا شود و حتی تهدید کرده بود مدارسی که با این سیاست همکاری نکنند، از دریافت بودجه محروم خواهند شد. در همان مقطع، حدود ۸۵ درصد دانش‌آموزان قدس شرقی همچنان از برنامه آموزشی فلسطینی استفاده می‌کردند.

مدرسه؛ میدان جدید نبرد بر سر هویت

تلاش برای تغییر برنامه آموزشی در قدس شرقی را نمی‌توان صرفاً یک اصلاح اداری در نظام آموزش و پرورش دانست. محتوای کتاب‌های درسی، روایت تاریخ، جغرافیا، هویت ملی و نحوه بازنمایی مناقشه فلسطین و اسرائیل، مستقیماً با شکل‌گیری هویت نسل آینده ارتباط دارد.

بر همین اساس، یک پژوهش دانشگاهی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز نشان داده است که تغییر و سانسور محتوای کتاب‌های درسی فلسطینی در قدس شرقی، به‌ویژه در موضوعاتی مانند روز نکبت، تاریخ مناقشه فلسطین و نقش «اسرائیل»، بخشی از منازعه گسترده‌تر بر سر روایت تاریخی و هویت دانش‌آموزان است. ضمن اینکه، این پژوهش تأکید می‌کند که کتاب‌های درسی در این منطقه عملاً به ابزاری برای اعمال قدرت و شکل‌دهی به روایت تاریخی تبدیل شده است.

با توجه به این مطالب باید گفت که تصمیم جدید «تل‌آویو» برای انتقال حدود ۴۵ هزار دانش‌آموز به برنامه آموزشی «اسرائیل» را باید فراتر از یک تغییر در محتوای آموزشی ارزیابی کرد؛ چرا که این اقدام می‌تواند بر نحوه آشنایی نسل جدید فلسطینیان قدس شرقی با تاریخ، جغرافیا، هویت ملی و مسئله فلسطین اثر نامطلوبی بگذارد.

سیاستی فراتر از کلاس درس

از طرف دیگر، قدس شرقی از زمان جنگ ۱۹۶۷ در کنترل «اسرائیل» قرار دارد و این رژیم در سال‌های گذشته تلاش کرده تا ساختار‌های اداری، شهری و اجتماعی این بخش از شهر را هرچه بیشتر با ساختار‌های اسرائیلی ادغام کند. با این حال، آموزش یکی از حوزه‌هایی بوده که بخش قابل توجهی از فلسطینیان قدس شرقی در آن همچنان بر حفظ چارچوب آموزشی فلسطینی اصرار داشته‌اند.

در همین چارچوب، افزایش تعداد دانش‌آموزانی که در مدارس اسرائیلی تحصیل می‌کنند، برای مقام‌های صهیونیست اهمیتی فراتر از شاخص‌های آموزشی دارند. بر همین اساس، وزارت آموزش «اسرائیل» در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که تمامی مدارس رسمی تحت مالکیت وزارت آموزش یا شهرداری قدس، برنامه آموزشی «اسرائیل» را تدریس می‌کنند و روند افزایش این مدارس را یک تحول مهم ارزیابی کرده است.

در مقابل، این روند از نگاه مردم فلسطین می‌تواند به معنای تضعیف تدریجی استقلال آموزشی و فرهنگی جامعه فلسطینی در قدس شرقی باشد؛ به‌ویژه آنکه مدارس و نظام آموزشی یکی از مهم‌ترین ابزار‌های انتقال هویت تاریخی و ملی به نسل‌های بعدی محسوب می‌شوند.

آغاز مرحله‌ای تازه

گزارش جدید روزنامه «هاآرتص» را می‌توان نشانه ورود سیاست آموزشی «اسرائیل» در قدس شرقی به مرحله‌ای تازه دانست؛ مرحله‌ای که در آن دیگر موضوع صرفاً افزایش تعداد مدارس یا دانش‌آموزانی نیست که برنامه آموزشی «اسرائیل» را انتخاب می‌کنند، بلکه کلاس‌های جدید مدارس رسمی از ابتدا بر اساس برنامه درسی «اسرائیل» شکل می‌گیرند.

در آخر، تحمیل برنامه آموزشی «اسرائیل» به حدود ۴۵ هزار دانش‌آموز فلسطینی را می‌توان بخشی از روند گسترده‌تر تل‌آویو برای تثبیت حضور و نفوذ خود در قدس شرقی دانست؛ روندی که در آن آموزش، در کنار شهرک‌سازی، تغییرات جمعیتی و سیاست‌های اداری، به یکی از ابزار‌های اثرگذاری بر آینده این شهر تبدیل شده است. در واقع، میدان رقابت بر سر قدس تنها در خیابان‌ها، محله‌ها و ساختمان‌ها جریان ندارد؛ بخشی از این رقابت اکنون در کلاس‌های درس و در صفحات کتاب‌های درسی دانش‌آموزان فلسطینی پیگیری و دنبال می‌شود.

انتهای پیام/ ۱۳۴