خرما؛ روایت فرهنگ روستا در سایه نخلهای جنوب
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، نرگس نیازی_ رییس دبیرخانه شورای فرهنگ و هنر روستا و عشایر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در یادداشتی نوشت: ۲۵ شهریور؛ روزی برای پاسداشت محصولی که هم در فرهنگ و معارف اسلامی جایگاهی ویژه دارد و هم میتواند یکی از نمادهای اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی ایران باشد
خرما برای ایرانیان تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از فرهنگ، تاریخ، معیشت و سفره مردم این سرزمین است. از نخلستانهای جنوب ایران تا بازارهای داخلی و خارجی، خرما طی قرنها با زندگی مردم این سرزمین پیوند خورده و امروز نیز یکی از مهمترین محصولات باغی و صادراتی کشور به شمار میرود.
اهمیت این محصول به اندازهای است که ۲۵ شهریورماه در تقویم رسمی کشور به عنوان «روز خرما» ثبت شده است. این مناسبت در قالب مصوبه «تعیین مناسبتهای جدید برای درج در متن و ضمیمه تقویم رسمی کشور در سال ۱۴۰۳» در جلسه ۸۹۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسید.
خرما در فرهنگ و معارف اسلامی
جایگاه خرما در فرهنگ اسلامی، جایگاهی کمنظیر است. خرما در قرآن کریم در چندین مورد مورد اشاره قرار گرفته و در ماجرای ولادت حضرت مریم (س)، خداوند به ایشان فرمان میدهد تنه نخل را تکان دهد تا خرمای تازه بر او فرو ریزد. در آیات ۲۵ و ۲۶ سوره مبارکه مریم آمده است که از خرمای تازه بخورد و بیاشامد و آرام گیرد.
این پیوند میان خرما، رزق، آرامش و طبیعت، نشان میدهد که خرما در فرهنگ اسلامی صرفاً یک ماده غذایی معمولی نیست؛ بلکه نمادی از نعمت، برکت و روزی الهی نیز محسوب میشود.
از همین منظر، نامگذاری یک روز ملی برای خرما میتواند فرصتی برای توجه دوباره به این محصول ارزشمند و پیوند میان فرهنگ دینی، میراث کشاورزی و اقتصاد ملی باشد.
خرما؛ یک غذای ارزشمند
از منظر تغذیه نیز خرما جایگاه قابل توجهی دارد. خرما منبعی از کربوهیدراتها، فیبر غذایی، مواد معدنی و ترکیبات زیستفعال است. این میوه بهطور طبیعی حاوی قندهایی مانند گلوکز و فروکتوز است و در کنار آن، مواد معدنی مهمی همچون پتاسیم، منیزیم و مس و همچنین ترکیبات فنولی و آنتیاکسیدانی دارد.
بر اساس مطالعات علمی، خرما در کنار تأمین انرژی، میتواند بخشی از نیاز بدن به فیبر و برخی مواد معدنی را تأمین کند و از این منظر، یکی از محصولات ارزشمند سبد غذایی به شمار میرود.
البته مانند هر ماده غذایی، مصرف خرما نیز باید متناسب با نیاز و شرایط فردی باشد؛ اما ترکیب انرژی، فیبر، مواد معدنی و ترکیبات زیستفعال، ارزش غذایی قابل توجهی برای این محصول ایجاد کرده است.
ایران؛ یکی از ظرفیتهای مهم صادرات خرما
اهمیت خرما برای ایران فقط به سفره و فرهنگ محدود نمیشود. خرما یکی از محصولات مهم کشاورزی و صادراتی کشور است و برای بسیاری از مناطق جنوبی ایران، بخش مهمی از اقتصاد کشاورزی و معیشت خانوارها را تشکیل میدهد.
صادرات خرمای تازه یا خشک با کد تعرفه ۰۸۰۴۱۰ در سال ۲۰۲۴ از کشورمان ۳۳۲ هزار و ۳۴۶ تن به ارزش ۲۱۳ میلیون و ۴۹ هزار دلار بوده است.
بر اساس دادههای سایت مرکز تجارت جهانی (ITC)، ارزش صادرات خرمای ایرانی در سال ۲۰۲۴ میلادی در مقایسه با سال قبلش ۲۵ درصد افزایش نشان میدهد.
همچنین، میانگین ارزش هر تن خرمای صادراتی ایران در سال ۲۰۲۴ میلادی ۶۴۱ دلار بوده است.
در میان بازارهای مقصد نیز هند، امارات، پاکستان، ترکیه و قزاقستان به ترتیب با سهم ۱۹/۵ درصد، ۱۱ درصد، ۷/۳ درصد، ۶/۸ درصد و ۴/۹ درصد به عنوان پنج مقصد نخست خرمای ایران ثبت شدهاند.
همچنین بر اساس دادههای سایت مرکز تجارت جهانی، میزان صادرات خرمای تازه و خشک از ایران در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴، از نظر ارزش ۹ درصد و از نظر میزان ۱۰ درصد افزایش داشته است.
این آمارها نشان میدهد خرما صرفاً یک محصول کشاورزی نیست؛ بلکه بخشی از زنجیره تولید، اشتغال، فرآوری، تجارت و ارزآوری کشور را شکل میدهد و ظرفیت قابل توجهی برای توسعه صادرات غیرنفتی ایران دارد.
روز خرما؛ فرصتی برای توجه به زنجیره ارزش
نامگذاری ۲۵ شهریور به عنوان روز خرما نباید صرفاً به برگزاری چند برنامه نمادین محدود شود. این مناسبت میتواند فرصتی برای بازخوانی ظرفیتهای واقعی صنعت خرمای کشور باشد.
از یک سو، باید به افزایش بهرهوری نخلستانها، اصلاح الگوی مصرف آب، توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری، ارتقای کیفیت بستهبندی و استانداردهای صادراتی توجه کرد و از سوی دیگر، لازم است برند ایرانی خرما در بازارهای جهانی تقویت شود.
خرمای ایران از نظر تنوع ارقام نیز ظرفیت بسیار بالایی دارد؛ از مضافتی و پیارم تا کبکاب، زاهدی و دیگر ارقام بومی که هرکدام میتوانند بازار و مشتری ویژه خود را داشته باشند.
موضوع مهم دیگر، فاصله میان «فروش محصول» و «فروش ارزش افزوده» است.
هرچه سهم فرآوری، بستهبندی حرفهای، برندسازی و صادرات مستقیم در زنجیره خرما افزایش یابد، سهم تولیدکننده و اقتصاد ملی از ارزش نهایی این محصول نیز بیشتر خواهد شد.
خرما؛ پیوند فرهنگ، سلامت و اقتصاد
۲۵ شهریور میتواند یادآور یک حقیقت مهم باشد: کشاورزی ایران فقط تأمینکننده مواد غذایی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و یکی از پایههای اقتصاد کشور است.
خرما محصولی است که در سه حوزه مهم، یعنی فرهنگ و دین، سلامت و تغذیه، و اقتصاد و تجارت، حرفی برای گفتن دارد.
از منظر فرهنگی و اسلامی، میوهای است که نام آن در قرآن کریم آمده و با مفهوم رزق و برکت پیوند خورده است؛ از منظر تغذیهای، منبعی ارزشمند از انرژی، فیبر، مواد معدنی و ترکیبات زیستفعال است؛ و از منظر اقتصادی، یکی از محصولات مهم صادراتی ایران به شمار میرود که بازارهای متعددی در منطقه و جهان دارد.
خرما؛ میراثی زنده در فرهنگ روستایی و عشایری
خرما در بسیاری از مناطق روستایی و عشایری ایران، فراتر از یک محصول کشاورزی، بخشی از فرهنگ و شیوه زندگی مردم است و فصل برداشت آن با آیینها و سنتهایی همراه میشود که نسل به نسل منتقل شدهاند.
در سیستان و بلوچستان، پیوند مردم بلوچ با نخل، چنان عمیق است که نخل خرما را همچون فرزند خود میدانند. در گویش بلوچی، «مَچ» به معنای نخل و «بَچ» به معنای فرزند است و از همین رو، تعبیر «مَچبَچ» به معنای «نخل، فرزند من» بیانگر جایگاه ویژه نخل در فرهنگ و زندگی مردم این منطقه است. این نگاه، نشاندهنده رابطهای عاطفی و فرهنگی میان انسان و نخل است؛ رابطهای که در آن نخل نه صرفاً یک درخت، بلکه بخشی از خانواده و مایه برکت زندگی به شمار میرود.
یکی از آیینهای شناختهشده برداشت خرما در بلوچستان نیز «هامین» است؛ واژهای محلی برای فصل برداشت خرما که در آن همکاری و همیاری مردم در نخلستانها جلوهای ویژه پیدا میکند. در این فصل، خانوادهها و روستاییان در مراحل مختلف برداشت و جمعآوری محصول در کنار یکدیگر قرار میگیرند و سنتهای کهن تعاون و همدلی را زنده نگه میدارند. «حشر و مدد» نیز از جلوههای این فرهنگ همیاری است که بر کمک و همکاری مردم در زمان برداشت محصول استوار است.
در برخی مناطق دیگر نیز آیینهای محلی مرتبط با برداشت خرما همچنان زنده است؛ برای نمونه، در آبپخش استان بوشهر آیین سنتی «مُخبُرون» با برداشت خرما همراه است و در کنار آن، شعرخوانی، شروهخوانی، موسیقی بومی و روایتهای مرتبط با نخلستان برگزار میشود. این آیینها نشان میدهند که برداشت خرما تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی جوامع محلی ایران است.
حفظ و معرفی این آیینها در کنار توجه به تولید و صادرات خرما، میتواند به تقویت هویت فرهنگی روستاها و عشایر، معرفی ظرفیتهای گردشگری فرهنگی و کشاورزی و انتقال میراث ناملموس مناطق خرماخیز کشور به نسلهای آینده کمک کند.
بنابراین، روز ملی خرما را باید نه صرفاً یک مناسبت تقویمی، بلکه فرصتی برای حمایت از نخلدار، توسعه زنجیره ارزش، افزایش صادرات، ارتقای کیفیت و معرفی ظرفیتهای ایران به بازار جهانی دانست.
خرما میتواند یکی از نمادهای «ایرانِ تولیدکننده» باشد؛ محصولی که ریشه در فرهنگ و تاریخ این سرزمین دارد و میتواند آیندهای روشنتر در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی کشور رقم بزند.
انتهای پیام/ 121
