«کتانیهای کوکام»، روایتی غیرکلیشهای از نوجوانان در روزهای دفاع مقدس
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، نشست بررسی و معرفی رمان «کتانیهای کوکام» نوشته فاطمه جدیدی با حضور نویسنده، مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل، میثم رشیدی مهرآبادی، منتقد ادبی و جمعی از اهالی فرهنگ و رسانه در کتابفروشی بینالملل برگزار شد. در این نشست، حاضران از زوایای مختلف به ویژگیهای این اثر، شیوه پرداختن آن به موضوع دفاع مقدس، حضور نوجوانان در روایت جنگ و همچنین ظرفیتهای ادبی و روایی داستان پرداختند.
«کتانیهای کوکام» داستان سه نوجوان به نامهای مهران، عماد و عباس را در فضای یکی از روستاهای مرزی جنوب کشور در حوالی آبادان و روزهای آغاز جنگ تحمیلی روایت میکند؛ اثری که به گفته نویسنده، با هدف ثبت و روایت بخشی از واقعیتهای دفاع مقدس شکل گرفته و در جریان نگارش، موضوعاتی همچون هویت، اختلافات قومی و نقش نوجوانان در مواجهه با جنگ نیز در آن مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده «کتانیهای کوکام»: دفاع مقدس نباید تحریف شود
فاطمه جدیدی، نویسنده رمان «کتانیهای کوکام»، در نشست نقد و بررسی این اثر درباره شکلگیری ایده اولیه رمان، روند نگارش آن، انتخاب فضای جنوب و چگونگی پرداخت به موضوع هویت و اختلافات قومی سخن گفت.
جدیدی درباره انگیزه خود برای انتخاب این سوژه اظهار داشت: «ایده اولیه «کتانیهای کوکام» از یک توصیه آغاز شد؛ اینکه اتفاقات دفاع مقدس نباید تحریف شوند و باید آنها را ثبت و روایت کرد. اگر ما این اتفاقات را ننویسیم، ممکن است در آینده کسانی باشند که آنها را دستکاری کنند؛ بنابراین باید خودمان روایتگر این اتفاقات باشیم.»
وی ادامه داد: «سوژه اصلی داستان از زمانی شکل گرفت که مصاحبهای را در فضای مجازی درباره خانوادهای خواندم که در یک روستای مرزی زندگی میکردند. پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق، به روستای آنها حمله شده بود و تعدادی از اهالی روستا، از جمله فردی که آن مصاحبه را انجام داده بود، به اسارت نیروهای بعثی درآمده بودند.»
این نویسنده افزود: «آنها در زمان اسارت نوجوان بودند و شرایط بسیار سختی را پشت سر گذاشته بودند. میگفتند وقتی ما را به اسارت بردند، نه گذرنامه داشتیم، نه شناسنامه و نه مدرکی که ثابت کند ایرانی هستیم. ابتدا ما را به جایی بردند و بعد به یک آغل منتقل کردند. بیش از یک سال در شرایط بسیار سخت و با غذای محدود زندگی کردیم. بعد از مدتی روستاییان مرزی عراق ما را پذیرفتند و در همان منطقه زندگی کردیم. همیشه هم با مشکل هویتی مواجه بودیم؛ نه عراقی بودیم و نه ایرانی.»
جدیدی با اشاره به اینکه حمله به این روستاها پیش از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ اتفاق افتاده بود، گفت: «همین موضوع باعث شد بیشتر تحقیق کنم و طرح اولیه داستان شکل بگیرد.»
نویسنده «کتانیهای کوکام» درباره زمان آغاز نگارش اثر توضیح داد: «سال ۱۳۹۹ طرح رمان را نوشتم. بعد از آن، مدتی روی طرح کار کردم و نوشتن نسخه اولیه حدود یک سال طول کشید. اما پس از پایان نسخه نخست، در سال ۱۴۰۱ اتفاقات فتنه زن، زندگی، آزادی و حوادث آن سال رخ داد. احساس کردم برخی مضمونها و اتفاقات جای خالی در رمان دارند و میتوانند همچنان برای امروز حرفی برای گفتن داشته باشند. یکی از این موضوعات، مسئله پروژه تجزیه ایران و جریان پانعربیسم بود. اضافهکردن این مضمون کار را برای من دشوار کرد، زیرا ساختار رمان دوباره تغییر کرد و نیاز به بازنویسی اساسی داشت. اتفاقات و ماجراهای جدیدی به داستان اضافه شد. در نهایت، با وجود دشواریهای کار، رمان طی حدود سه سال به شکل نهایی رسید و در سال ۱۴۰۲ منتشر شد.»
جدیدی درباره داستان «کتانیهای کوکام» گفت: «داستان درباره سه نوجوان است که در روستاهای مرزی ایران زندگی میکنند. مهران در یکی از روستاهای آبادان زندگی میکند؛ روستایی آباد و دارای سکنه که در آن زمان منطقهای خوشآبوهوا بوده، اما پس از حمله و تخریب روستا، مردم آنجا را ترک میکنند و روستا خالی از سکنه میشود.»
این نویسنده ادامه داد: «مهران، عماد و عباس سه نوجوان داستان هستند. مهران فارس است و به عربها و عشیره منطقه تعلق ندارد. عماد و عباس عرب هستند و بهویژه میان مهران و عباس، کلکلها و اختلافهایی وجود دارد. آنها مشغول خرماچینی در روستای عماد هستند که خبر میرسد به روستای مهران حمله شده است؛ بنابراین تصمیم میگیرند خودشان را به روستا برسانند و خانواده مهران را از درگیری نجات دهند. در ادامه ماجراهای دیگری اتفاق میافتد و وقتی به روستا نزدیک میشوند، میبینند روستا تخلیه شده و خبری از خانواده مهران نیست.»
جدیدی درباره دلیل انتخاب انتشارات بینالملل برای انتشار این رمان اظهار کرد: «در ابتدا با انتشارات بینالملل آشنایی نداشتم. در آن زمان با استادانی که با این نشر در ارتباط بودند همکاری داشتم. یکی دو ناشر که اثر را دیده بودند، از جمله انتشارات جمکران، پیشنهاد چاپ آن را دادند. انتشارات بینالملل نیز اثر را برای انتشار پذیرفت.»
وی افزود: «از آنجا که اثر را به استادم ارائه کرده بودم و با این نشر ارتباط داشتیم، بعد از ارائه کار متوجه شدم انتشارات بینالملل در حال برداشتن نخستین گامهای خود در حوزه انتشار رمان نوجوان است.»
دشواری بازآفرینی فضای جنوب و زبان شخصیتها
این نویسنده درباره فضاسازی داستان و بازآفرینی لحن و گویش مردم جنوب اظهار کرد: «سرزمین جنوب، داستانخیز است. نمیتوان ماجرایی را در این منطقه روایت کرد و گویش و لهجه را از داستان کنار گذاشت. پرداختن به لهجه و فضای جنوب برای من کار سختی بود، اما برای رسیدن به فضای واقعی داستان با چند نفر صحبت کردم و درباره فضا، لحن و شیوه صحبتکردن مردم آن منطقه پرسوجو کردم.»
جدیدی ادامه داد: «یکی از بستگان نزدیک من دوران نوجوانی خود را در آبادان گذرانده بود. دیالوگهایی را که مینوشتم با ایشان بررسی میکردم. به من گفت اگر بخواهی کاملاً با زبان آبادانی بنویسی، ممکن است مخاطب نتواند برخی کلمات را متوجه شود؛ بنابراین باید زبان در حدی میانه قرار بگیرد؛ به شکلی که هم نشانههایی از لهجه جنوبی داشته باشد و هم برای مخاطب قابل فهم باشد. فضاسازی داستان هم دو سه بار بازنویسی شد تا به شکل مطلوب برسد.»
جدیدی درباره حفظ انسجام شخصیتها در طول داستان گفت: «اتفاقهایی که فصلبهفصل پیش میرفت، باعث میشد شخصیتها نیز همراه با مهران در مسیر داستان حرکت کنند. تنها جایی که این مسئله بیشتر خودش را نشان داد، بازنویسی طرح اولیه بود. شخصیتها از ابتدا حضور داشتند، اما در نسخه اولیه هنوز به شکل کامل در ذهن من شکل نگرفته بودند.»
نویسنده «کتانیهای کوکام» در پاسخ به پرسشی درباره احتمال ادامهدادن داستان مهران گفت: «واقعیت این است که تاکنون به ادامه این داستان فکر نکردهام. احساس میکنم نمودار رشد شخصیتی مهران در همین داستان برای من کامل شده است.»
حسین گلستانی: رمان نوجوان و ادبیات مقاومت را با جدیت دنبال میکنیم
حسین گلستانی، مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل و فعال حوزه کتاب، در نشست نقد و بررسی رمان «کتانیهای کوکام» با اشاره به سیاستهای این انتشارات در حوزه ادبیات نوجوان و مقاومت، بر تداوم انتشار آثار داستانی در این حوزه تأکید کرد و گفت: تلاش ما این است که رمان نوجوان و ادبیات مقاومت را با جدیت دنبال کنیم و در این مسیر از نویسندگان این حوزه حمایت کنیم.
وی درباره رویکرد موضوعی انتشارات چاپ و نشر بینالملل اظهار کرد: «ما این انتشارات را سال گذشته از دوستان قبلی تحویل گرفتیم. یک نظام موضوعی مشخص در مجموعه وجود داشت که آن را تغییر ندادیم، هرچند ممکن است در برخی بخشها ضریب توجه را کم یا زیاد کرده باشیم و به موضوعات مشخصی بیشتر بپردازیم.»
گلستانی افزود: «یکی از موضوعاتی که از سال گذشته برای ما هم تکلیف و هم مأموریت ویژه بوده، مقاومت است. تقریباً همه موضوعات را از دریچه مقاومت بررسی کردهایم؛ چه داستان نوجوان، چه داستان بزرگسال و چه کتابهای دیگر. حوزه داستان و ادبیات که در گذشته کمرنگتر بود، طی چهار، پنج سال گذشته قوت گرفته است و زحمات آقای سلطانی، آقای اشتری و همراهانشان در این زمینه مؤثر بوده است. البته برای اینکه این روند به نتیجه کامل برسد، به زمان بیشتری نیاز داریم.»
وی ادامه داد: «این انتشارات حدود ۳۵ سال بیشتر کتابهای دینی منتشر کرده است و اکنون با ورود جدیتر به حوزه رمان، طبیعتاً باید زمان گذاشت تا مخاطب با این تغییر رویکرد آشنا شود و آثار جدید را بپذیرد. این کار به یک زبان جدی و صبر بیشتری نیاز دارد.»
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل با اشاره به آثار منتشرشده در سال گذشته گفت: «در سال گذشته کارهای مختلفی را وارد مجموعه کردیم، اما محور اصلی آنها نوجوان و مقاومت بود. در آثار گذشته نیز تلاش کردیم توجه بیشتری به محور مقاومت داشته باشیم؛ چه در معرفی و ترویج آثار و چه در اقدامات دیگر. این روند ادامه خواهد داشت.»
گلستانی درباره تداوم انتشار رمان نوجوان نیز گفت: «بله، این مسیر ادامه پیدا خواهد کرد. در حال حاضر چند اثر در حوزه نوجوان داریم که با آقای سیدمیثم موسویان و برخی دیگر از نویسندگان در حال پیشبرد آنها هستیم.»
«کتانیهای کوکام» و پرداختن به پرسشهای اساسی جنگ
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل در بخش دیگری از سخنان خود به رمان «کتانیهای کوکام» پرداخت و گفت: «وقتی میخواهیم درباره دفاع مقدس صحبت کنیم، باید به آثاری توجه کنیم که در سطح جهانی نیز شاخص بودهاند. برای مثال، برخی آثار جنگ را با نگاهی کاملاً منفی روایت میکنند و چهرهای سیاه از جنگ ارائه میدهند؛ اما وقتی از دفاع مقدس سخن میگوییم، خود واژه «دفاع» بار معنایی متفاوتی دارد. این دفاع، دفاع از اسلام، ایران و مرزهایی است که قرار بوده از آنها حفاظت شود.»
وی افزود: «یکی از نقاط مثبت «کتانیهای کوکام» این است که به خود دفاع مقدس توجه ویژه دارد و تلاش میکند آن را با تعاریف و کلیدواژههایی متفاوت از روایتهای کلیشهای جنگ بررسی کند.»
گلستانی با اشاره به ضرورت پاسخگویی آثار ادبی به پرسشهای اساسی جنگ اظهار کرد: «یکی از توصیههایی که از رهبر شهید نقل شده، پرداختن به پرسشهای اساسی جنگ است. وقتی از پرسشهای اساسی سخن میگوییم، منظور موضوعاتی است که کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. اگر آثار شاخص را دقیقتر بررسی کنیم، میبینیم بسیاری از آنها به پرسشهای اساسی و راهبردی جنگ پاسخ میدهند؛ پرسشهایی که پاسخشان را نمیتوان در هر کتابی پیدا کرد.»
وی ادامه داد: «برای مثال، وقتی درباره نقش زنان در جنگ و دفاع مقدس صحبت میکنیم، کتابهای متعددی درباره خاطرات زنان وجود دارد، اما باید دید کدامیک توانستهاند تصویری واقعی و راهبردی از زن در هشت سال دفاع مقدس ارائه دهند. این نگاه را میتوان به موضوعات دیگر نیز تعمیم داد.»
گلستانی از انتشار مجموعهای با موضوع مقاومت خبر داد و گفت: «اگر خدا بخواهد، مجموعهای با عنوان «هزار پرسش از مقاومت» نیز در دست انتشار است که با رویکردی متفاوت به این موضوع میپردازد.»
گلستانی «کتانیهای کوکام» را نیز از این منظر قابل توجه دانست و گفت: «به نظر من این کتاب به یکی از پرسشهای اساسی جنگ پاسخ میدهد؛ اینکه نوجوانان در آن دوره چه شرایطی داشتند و چه نقشی ایفا میکردند. این موضوع از جهت دیگری نیز میتواند با امروز ارتباط پیدا کند. نوجوان امروز باید نقش خود را بشناسد و هویت خود را پیدا کند. پرسش این است که آیا این هویت و این نقش، عقبه تاریخی و ریشهای در ایران دارد یا نه. «کتانیهای کوکام» تلاش کرده است از این زوایا به دفاع مقدس نگاه کند، موضوعات مهم و مسائل کلیدی را از دل آن بیرون بکشد و در قالب یک روایت داستانی ارائه دهد؛ روایتی که حتی برای مسائل امروز نیز بتوان به آن رجوع کرد.»
روایتی غیرکلیشهای از نوجوانان در روزهای دفاع مقدس
گلستانی درباره نخستین مواجهه خود با رمان «کتانیهای کوکام» گفت: «یکی از جذابترین بخشهای کتاب برای من، نخستین مواجهه نوجوانان با روزهای دفاع مقدس بود؛ نوجوانانی که درگیر زندگی روزمره خود هستند، اما ناگهان با این مسئله مواجه میشوند که باید از محله خود دفاع کنند.»
وی ادامه داد: «در کتاب چند نوجوان را میبینیم که با همه مسائل، گرفتاریها و دغدغههایی که دارند، برای دفاع از محل زندگی خود حرکت میکنند. این موضوع را میتوان به شکلهای مختلفی روایت کرد، اما در بسیاری از موارد به دلیل استفاده از الگوهای تکراری، روایت به سمت کلیشه میرود و مخاطب را پس میزند یا سخنان مصنوعی وارد داستان میشود.»
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل تأکید کرد: «در «کتانیهای کوکام» تقریباً ۹۰ درصد بخشهای کتاب از این حالت کلیشهای و مصنوعی فاصله دارد. روایت، واقعی است و نوجوان میتواند با آن ارتباط برقرار کند. به نظرم این یکی از نقاط مثبت و مهم کتاب است که باید بیشتر به آن توجه شود.»
وی همچنین گفت: «در حوزه رمان نوجوان، اینکه داستان را از زاویه خود نوجوان ببینیم و بدون تبدیلشدن به کلیشه، به او هویت بدهیم، موضوع بسیار مهمی است؛ موضوعی که هنوز آثار زیادی در این زمینه نداریم.»
تأکید بر فاصله گرفتن از تهرانمحوری در ادبیات
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل در ادامه سخنان خود به ضرورت توجه بیشتر ناشران و نویسندگان به جغرافیای خارج از تهران اشاره کرد و گفت: «یکی از دغدغهها و چالشهایی که حتی پیش از اینکه در مقام ناشر باشم، با آن مواجه بودم، این بود که چرا همیشه در تهران به دنبال نویسنده و سوژه میگردیم. باید کمی فراتر از تهران رفت و به استانها و شهرستانها توجه کرد.»
وی افزود: «موضوع مهمتر این است که نباید همه چیز را از زاویه تهران ببینیم. در بسیاری از موارد، داستان ایران در تهران خلاصه شده و حتی سوژههای مربوط به شهرها و مناطق دیگر نیز از زاویه نگاه تهران روایت میشوند.»
وی تأکید کرد: «این تهرانیزهکردن یک آسیب جدی است. مسئله این نیست که تهران نباید روایت شود؛ مسئله این است که نباید همه چیز را از زاویه تهران ببینیم و در تهران خلاصه کنیم. این اتفاق بهتدریج به یک ناهنجاری تبدیل شده که در برخی حوزهها شکل هنجار به خود گرفته است.»
ضرورت حفظ گویشها و جغرافیای بومی در ادبیات
وی با تأکید بر اهمیت حفظ گویشها و لهجههای محلی در ادبیات گفت: «اگر قرار است نویسندهای به شهرستانی برود و سوژهای پیدا کند، باید اجازه دهیم آن سوژه با همان گویش و لحن بومی روایت شود. اگر هزار کتاب داشته باشیم و مخاطب بگوید این کتاب سخت بود و نتوانستم آن را بخوانم، نمیتوان نتیجه گرفت که استفاده از گویش و لهجه اشتباه بوده است.»
گلستانی با اشاره به مجموعه «آبنباتها» گفت: «برای مثال، در مجموعه «آبنباتها» نیز از گویش و فضای بجنورد استفاده شده است. ممکن است برخی خوانندگان بگویند خواندن آن دشوار است، اما این به معنای کنار گذاشتن گویش نیست. بخشی از مسئولیت نویسنده این است که بتواند گویش را به شکلی مناسب در داستان به کار ببرد و بخشی از مسئولیت رسانه و مروجان کتاب نیز این است که از چنین آثاری حمایت کنند.»
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل تأکید کرد: «اگر خود ما به این موضوع توجه نکنیم و برای آن نایستیم، طبیعتاً رشد نمیکند. «کتانیهای کوکام» از این جهت اهمیت دارد که هم در عنوان و هم در متن، جغرافیای جنوب را بهوضوح میبینیم و لهجه و ویژگیهای بومی نیز در آن حضور دارد. پافشاری بر این رویکرد هم به مخاطب کمک میکند، هم به نویسنده و هم به شناخت جغرافیای کشور. باید یک بار برای همیشه مشخص کنیم که آیا ایران فقط تهران است یا نه.»
ادبیات و مسئله شناخت جغرافیای ایران
گلستانی با اشاره به کاهش استفاده از برخی گویشها و لهجههای محلی گفت: «امروز در بسیاری از مناطق، حتی نوجوانان کمتر با گویش محلی خود صحبت میکنند و این گویشها در نسل جدید در حال تغییر و کمرنگشدن هستند. این مسئلهای جدی است که هم در سینما و هم در ادبیات باید مورد توجه قرار گیرد.»
وی افزود: «در حوزه کتاب این امکان وجود دارد که با روایت درست جغرافیا و فرهنگ مناطق مختلف، به حفظ و معرفی این ویژگیها کمک کنیم. «کتانیهای کوکام» نیز از این منظر نمونه قابل توجهی است و به نظر من جا دارد چنین آثاری بیشتر تولید شوند.»
مدیر انتشارات چاپ و نشر بینالملل در پایان به نقش کتاب در شناخت جغرافیا و فرهنگ مناطق مختلف اشاره کرد و گفت: «ما با کتاب میتوانیم به شهرستانها سفر کنیم و با فرهنگ و زندگی مردم آن مناطق آشنا شویم. در حوزه سفرنامه و روایت جغرافیا، به نظرم باید بیشتر کار کنیم. در برخی کشورها سالهاست سفرنامههای مختلف و جذابی نوشته و فیلمهای متعددی درباره جغرافیاهای گوناگون ساخته شده است. مخاطب نوجوان از طریق این آثار با جهانهای مختلف آشنا میشود. در مورد جغرافیای داخلی ایران نیز همین مسئله وجود دارد.»
وی در پایان خاطرنشان کرد: «این یکی از موضوعاتی است که به نظرم باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد و در «کتانیهای کوکام» نیز به آن توجه شده است. ما نیز اگر بتوانیم، علاقهمندیم چنین آثاری را بیشتر منتشر کنیم.»
منتقد ادبی: «کتانیهای کوکام» از کلیشهها فاصله گرفته است
میثم رشیدی مهرآبادی، نویسنده، روزنامهنگار و منتقد ادبی، در نشست نقد و بررسی رمان «کتانیهای کوکام» با اشاره به موفقیت این اثر در نخستین دوره جایزه کتاب کودک و نوجوان، گفت: این اثر با وجود اینکه نخستین رمان خانم فاطمه جدیدی است، از چند منظر انتخاب و نگارش آن کاری دشوار بوده و نویسنده توانسته است از این آزمون سربلند بیرون بیاید.
وی اظهار کرد: «خانم جدیدی برای نخستین رمان خود سراغ حوزه رمان نوجوان رفتهاند که به خودی خود کار دشواری است. از سوی دیگر، ایشان به سراغ تاریخی حدود ۴۰ و چند سال قبل رفتهاند و نکته سوم اینکه داستان را در جغرافیایی روایت کردهاند که با محل زندگی خودشان فاصله دارد. همین مسئله، هم اثر را خواندنیتر کرده و هم کار نویسنده را دشوارتر.»
ظرفیت شخصیت مهران برای ادامه داستان
این منتقد ادبی با اشاره به ظرفیتهای داستانی شخصیت اصلی رمان گفت: «این شروع خوبی است و شخصیتی که نویسنده خلق کرده، قابلیتهای زیادی از خود نشان داده است. به نظرم مهران این ظرفیت را دارد که در ادامه جنگ نیز حضور داشته باشد و حتی در روایتهای بعدی، دورههای دیگری از زندگی او دنبال شود.»
وی افزود: «این شخصیت میتواند در ادامه مسیر زندگی خود در دفاع از حرم، پیشرفت و کارآفرینی و حتی در جغرافیای دیگری مانند لبنان نیز روایت شود؛ البته اینها ظرفیتهای داستانی شخصیت است و اینکه نویسنده یا ناشر بخواهند چنین مسیری را دنبال کنند، موضوع دیگری است.»
رشیدی مهرآبادی با اشاره به قلم نویسنده در حوزه ادبیات نوجوان اظهار کرد: «قلم خانم جدیدی برای نوجوان، روان و مناسب است. ما به کتابهای چندجلدی تألیفی نیاز داریم تا نوجوانان با شخصیتها و داستانهای بومی همراه شوند. تجربه شخصی من نیز نشان میدهد آثار چندجلدی، حتی اگر از نظر ادبی در سطح آثار دیگر نباشند، گاهی رغبت بیشتری برای دنبالکردن در مخاطب ایجاد میکنند.»
رشیدی مهرآبادی یکی از نکات قابل توجه «کتانیهای کوکام» را روایت جنگ از زاویه دید نوجوان دانست و گفت: «پیش از این نیز کتابهای نوجوان متعددی درباره دفاع مقدس و جنگ داشتهایم، اما نکته مهم در این اثر، ماجرامحور بودن آن است. داستان اجازه نمیدهد مخاطب آن را ببندد و کنار بگذارد؛ مدام ماجرای تازهای اضافه میشود و چالش جدیدی شکل میگیرد.»
وی افزود: «این موضوع در رمان نوجوان اهمیت زیادی دارد. نوجوان ذهنی جستوجوگر و در حال حرکت دارد و اگر مدام قلابهای داستانی قوی در برابر او قرار نگیرد، ممکن است کتاب را کنار بگذارد و سراغ بازی یا کتاب دیگری برود. این ویژگی را در بسیاری از آثار ترجمهشده نوجوان میبینیم، اما در آثار تألیفی فارسی کمتر به آن توجه شده است.»
این نویسنده و منتقد ادبی ادامه داد: «در «کتانیهای کوکام» تعلیقها و ماجراهایی که پشت سر هم اتفاق میافتند، یکی از نقاط قوت کار است. همه این اتفاقات نیز در حدود ۱۴۸ صفحه روایت شدهاند و همین مسئله سرعت بالای داستان را نشان میدهد.»
تحول شخصیت مهران
رشیدی مهرآبادی سیر تحول شخصیت اصلی داستان را نیز از نکات جذاب اثر دانست و گفت: «سیر تحول شخصیت مهران، که شخصیت اصلی داستان است، جذاب و قابل توجه است. او از نقطهای آغاز میکند و به نقطه اوج میرسد.»
وی اضافه کرد: «ممکن است بعضی از بخشهای این تحول برای مخاطب چندان باورپذیر نباشد، اما اگر روایتهای مستند دفاع مقدس را بخوانیم، نمونههایی از چنین اتفاقاتی را در دنیای واقعی نیز میبینیم. احتمالاً خانم جدیدی برای این کتاب و مطالعات شخصی خود، روایتهایی از دفاع مقدس خواندهاند و این روایتها در ذهن ایشان باقی مانده است؛ اینکه یک نوجوان چگونه میتواند از بازیگوشیهای معمول نوجوانانه فاصله بگیرد و در میدان جنگ بدرخشد.»
رشیدی مهرآبادی یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه رمان را استفاده از یک عنصر ثابت برای همراهی با شخصیتها و پیشبرد مفهوم داستان دانست و گفت: «یکی از کارهای شاخصی که خانم جدیدی در نخستین اثر خود انجام دادهاند، استفاده از یک نماد یا شیء است که از ابتدای داستان تا انتهای آن همراه مخاطب و شخصیت اصلی باقی میماند و بخشی از مفهوم داستان از طریق آن منتقل میشود. در اینجا کتانیها چنین نقشی دارند. اینکه عنوان کتاب نیز از همین عنصر گرفته شده، نشان میدهد این موضوع در ذهن نویسنده اهمیت داشته است.»
پرداختن به شکافهای قومی در داستان
رشیدی مهرآبادی گفت: «نکته قابل توجه این است که با وجود اینکه موضوع داستان دفاع مقدس و مواجهه با یک دشمن خارجی است، نویسنده در داستان به مسئله دشمن داخلی نیز توجه دارد. عدنان ظاهراً نسبت خانوادگی نیز با مهران دارد و همین مسئله از نکات جذاب داستان و نشاندهنده دقت نویسنده در پرداخت موضوعات است.»
وی یکی دیگر از نقاط قوت پیرنگ داستان را نحوه مواجهه مهران با کشتن یک نیروی دشمن دانست و گفت: «در چند صحنه، واکنشهای مهران را هنگام مواجهه با دشمن میبینیم. در یکی از این موقعیتها، او بهطور اتفاقی یکی از نیروهای دشمن را میکشد. واکنش مهران نشان میدهد که از این اتفاق رضایت ندارد.»
وی افزود: «این بخش داستان را به واقعیت نزدیکتر میکند. نوجوانی که تا پیش از آن مشغول بازی و زندگی معمول خود بوده، هرچند در روند داستان کار با اسلحه و تیراندازی را یاد گرفته است، اما کشتن یک انسان برای او اتفاق سادهای نیست. تأثیری که این اتفاق بر مهران میگذارد، به باورپذیری داستان کمک میکند. اگرچه مهران و دوستانش قهرمانان داستان هستند، اما نویسنده اینگونه روایت نکرده که کشتن یک انسان برای آنها اتفاقی ساده و بیاهمیت باشد. به نظرم این مسئله یکی از نقاط قوت پیرنگ است.»
پیوند داستان با روایتهای واقعی دفاع مقدس
رشیدی مهرآبادی در ادامه به مطالعات نویسنده درباره دفاع مقدس اشاره کرد و گفت: «به نظرم یکی دیگر از ویژگیهای اثر به مطالعات نویسنده درباره دفاع مقدس و آشنایی او با اتفاقات آن دوره بازمیگردد. من شخصاً معمولاً از خواندن داستانهای مرتبط با دفاع مقدس، حتی داستانهایی که ریشههایی در واقعیت دارند، پرهیز میکنم و ترجیح میدهم روایتهای واقعی را بخوانم؛ زیرا حوزه کاری من نیز نوشتن روایتهای واقعی است و تصور میکنم مطالعه این روایتها بیشتر به کارم کمک میکند. به همین دلیل اگر احساس نمیکردم این کتاب برای این جلسه ضروری است، شاید آن را نمیخواندم. اما وقتی کتاب را خواندم، دیدم نسبت آن با واقعیت و روایتهای واقعی دفاع مقدس بسیار زیاد است و این نکته مثبتی است.»
وی توضیح داد: «یکی از نگرانیهای من هنگام خواندن داستانهای دفاع مقدس این است که ممکن است تخیل نویسنده با واقعیت در ذهن مخاطب مخلوط شود و چیزی که صرفاً حاصل تخیل نویسنده است، بهعنوان واقعیت تاریخی در ذهن باقی بماند. ممکن است بعدها حتی در یک نشست یا کتاب، مطالبی نقل شود که در اصل تخیل نویسنده بوده است. در مورد «کتانیهای کوکام» با توجه به اینکه کتاب برای نوجوانان نوشته شده، این نگرانی شاید به همان اندازه وجود نداشته باشد؛ اما هنگام خواندن، بسیاری از اتفاقات داستان با روایتهایی که پیش از این از افراد حاضر در جبهه شنیده یا خواندهایم، تطبیق داشت.»
این منتقد ادبی درباره عنوان «رمان نوجوان» برای «کتانیهای کوکام» نیز گفت: «من معمولاً به بسیاری از کتابهایی که عنوان رمان دارند، از منظر ادبی رمان نمیگویم؛ چراکه برای رمان دو شاخص کلی را در نظر میگیرم: حجم اثر و تعدد شخصیتها. بسیاری از کتابهایی که ممکن است در همین کتابفروشی نیز ببینیم و عنوان رمان روی جلد آنها درج شده باشد، از نظر من نهایتاً داستان بلند هستند.»
وی ادامه داد: «در مورد «کتانیهای کوکام»، اگرچه از نظر حجم شاید نتوان آن را به معنای دقیق کلمه رمان نوجوان دانست، اما از نظر تعدد شخصیتها، ویژگی قابل توجهی دارد. شخصیتهای مختلف، چه در نقشهای پررنگ و چه کمرنگ، وارد داستان میشوند، کارکرد خود را ایفا میکنند و بر مسیر داستان و شخصیت اصلی اثر میگذارند.»
رشیدی مهرآبادی تأکید کرد: «این موضوع البته چالشی نیز برای نویسنده ایجاد میکند؛ اینکه شخصیتها را گم نکند و در میان آنها دچار سردرگمی نشود. شاید جالب باشد که خانم جدیدی توضیح دهند هنگام نوشتن آیا برای حفظ روابط شخصیتها از نقشه یا روش خاصی استفاده کردهاند یا خیر.»
ظرفیت ادامه داستان مهران
وی در پایان درباره پایان داستان و امکان ادامه آن گفت: «به نظرم پایان داستان روشن و امیدبخش است و شخصیت مهران این ظرفیت را دارد که داستان او ادامه پیدا کند. ممکن است در ادامه جنگ اتفاقات دیگری برای او رخ دهد. نمیدانم نویسنده برای ادامه داستان برنامهای دارد یا خیر، اما شخصیت مهران با توجه به تغییراتی که در طول داستان پیدا میکند و روند رشدی که طی میکند، ظرفیت ادامه داستان را دارد.»
رشیدی مهرآبادی افزود: «حتی شخصیتهایی که در کنار مهران قرار دارند نیز میتوانند در ادامه داستان مورد استفاده قرار گیرند. به نظرم اگر این اثر ظرفیت تبدیلشدن به یک مجموعه چندجلدی را داشته باشد، میتواند امکان ارتباط بیشتر مخاطب نوجوان با شخصیتها را فراهم کند. امیدوارم اگر این داستان در آینده جلدهای دیگری پیدا کرد، با وجود ملاحظاتی که درباره انتشار آثار دفاع مقدس وجود دارد، این مجموعه همچنان در سبد نشر بینالملل باقی بماند و ادامه پیدا کند؛ بهویژه اگر آثار بعدی نیز با موضوع مقاومت نوشته شوند.»
انتهای پیام/ 122
