دفاع مقدس؛ میدان وحدت و انسجام ملی در کلام رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای
گروه سیاسی دفاعپرس: وقتی جنگ تحمیلی در شهریور ۱۳۵۹ آغاز شد، جمهوری اسلامی ایران هنوز در سالهای نخست شکلگیری نظام جدید قرار داشت. کشور با مسائل متعدد سیاسی، اقتصادی و امنیتی مواجه بود و ساختارهای نظامی نیز پس از انقلاب دستخوش تغییرات جدی شده بودند. در چنین شرایطی، حمله عراق میتوانست کشور را با بحرانی گسترده مواجه کند. با این حال، واکنش جامعه تنها به ساختارهای رسمی محدود نماند و بخشهای مختلف مردم به شکلهای گوناگون وارد عرصه دفاع شدند.
این حضور گسترده یکی از موضوعاتی است که رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای در تحلیل دفاع مقدس بر آن تأکید کردهاند. از نگاه ایشان، یکی از ویژگیهای این دوران، شکلگیری «یک مدل جدید از حضور مردمی» بود؛ مدلی که در آن افراد با سن، شغل و موقعیت اجتماعی متفاوت توانستند نقش خود را در دفاع پیدا کنند.
این تنوع اجتماعی را میتوان در ترکیب نیروهای حاضر در جبهه و پشت جبهه مشاهده کرد. نوجوانان و جوانان در کنار افراد میانسال و سالخورده قرار گرفتند. دانشآموز، دانشجو، کارگر، کشاورز، کارمند، پزشک، روحانی و صاحبان مشاغل مختلف هر کدام به شکلی درگیر جنگ شدند. بخشی از این افراد مستقیماً در جبهه حضور داشتند و بخشی دیگر در حوزههایی مانند درمان، تدارکات، تولید، پشتیبانی و امدادرسانی فعالیت میکردند.
در چنین شرایطی، مفهوم «دفاع از کشور» به یک موضوع مشترک اجتماعی تبدیل شد. تفاوتهای معمول جامعه از میان نرفت، اما در برابر یک تهدید خارجی، یک نقطه اشتراک قدرتمند شکل گرفت: حفظ تمامیت ارضی و دفاع از کشور.
همین مسئله یکی از ابعاد مهم اجتماعی دفاع مقدس است. در شرایط عادی، جامعه مجموعهای از گروهها و افراد با منافع و سبک زندگی متفاوت است؛ اما بحرانهای بزرگ میتوانند مسائل مشترک را برجسته کنند. جنگ ایران و عراق چنین شرایطی ایجاد کرد و سبب شد بسیاری از مردم، با وجود تفاوتهای اجتماعی و اقتصادی، خود را درگیر یک مسئله مشترک ببینند.
در این میان، نقش نیروهای مسلح نیز اهمیت داشت. دفاع مقدس عرصهای بود که ارتش، سپاه و نیروهای بسیجی در کنار یکدیگر قرار گرفتند و تجربههای مختلف نظامی و مردمی در هم آمیخت. همکاری میان این مجموعهها در طول جنگ به تدریج گسترش پیدا کرد و ساختار دفاعی کشور را در برابر یک جنگ طولانی شکل داد.
از نگاه رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، همین همکاری و همافزایی یکی از عوامل مهم تبدیل تهدید جنگ به فرصتی برای بروز تواناییهای کشور بود. ایشان در تحلیل دفاع مقدس بر نقش «قدرت جوشان انقلاب»، رهبری امام خمینی و «خصوصیات فاخر و برجسته ملت ایران» تأکید کردهاند. در این چارچوب، مردم یکی از عناصر اصلی تبدیل یک تهدید خارجی به عرصهای برای ظهور ظرفیتهای ملی بودند.
نکته مهم آن است که وحدت در دفاع مقدس را نباید به معنای حذف اختلافات سیاسی یا اجتماعی دانست. جامعه ایران در دوران جنگ نیز با دیدگاهها و اختلافات مختلف مواجه بود. آنچه اهمیت داشت، شکلگیری یک نقطه اشتراک در حوزه دفاع از کشور بود. بنابراین، میتوان از «وحدت در دفاع» سخن گفت؛ یعنی شرایطی که در آن مسئله حفظ کشور و مقابله با تجاوز خارجی توانست گروههای مختلف را حول یک هدف مشترک قرار دهد.
یکی از جلوههای این انسجام را میتوان در نقش خانوادهها مشاهده کرد. دفاع مقدس فقط رزمندهای را که در خط مقدم حضور داشت تحت تأثیر قرار نمیداد؛ خانواده او نیز با شرایط جنگ، دوری، نگرانی، شهادت و مجروحیت مواجه بود. خانوادههای شهدا و رزمندگان بخشی از هزینه اجتماعی جنگ را پرداختند و به این ترتیب، تجربه دفاع به درون خانهها و زندگی روزمره مردم نیز وارد شد.
از سوی دیگر، جنگ باعث شد بسیاری از مناطق کشور با یکدیگر ارتباط بیشتری پیدا کنند. نیروهایی از استانها و شهرهای مختلف در جبهههای غرب و جنوب حضور پیدا کردند و در کنار یکدیگر قرار گرفتند. این تجربه مشترک، شناخت متقابل میان گروههای مختلف اجتماعی را افزایش داد و دفاع مقدس را به یکی از عرصههای مهم تعامل و همبستگی ملی تبدیل کرد.
این مسئله درباره اقوام و گروههای مختلف نیز قابل توجه است. ایران کشوری متنوع از نظر قومی، زبانی و فرهنگی است. در دفاع مقدس، افراد متعلق به این گروههای مختلف در کنار یکدیگر در دفاع از کشور حضور داشتند. بنابراین، جنگ تحمیلی در کنار همه آثار و خسارتهای خود، تجربهای مشترک برای بخش بزرگی از جامعه ایران ایجاد کرد که یکی از مؤلفههای آن، دفاع از سرزمین مشترک بود.
از این منظر، روایت دفاع مقدس بدون توجه به نقش مردم، تصویری ناقص از این دوره تاریخی ارائه خواهد کرد. اگر جنگ صرفاً به عملیاتهای نظامی، فرماندهان و تجهیزات محدود شود، بخش مهمی از واقعیت اجتماعی آن نادیده گرفته میشود. بخش قابل توجهی از قدرت دفاعی کشور در همان سالها از مشارکت داوطلبانه و گسترده مردم ناشی میشد.
رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای همچنین بر ضرورت انتقال این تجربه به نسلهای جدید تأکید داشتهاند. اهمیت این انتقال تنها در آشنایی جوانان با تاریخ جنگ نیست؛ بلکه مسئله مهمتر، شناخت سازوکارهایی است که در شرایط بحران، جامعه را به سمت همکاری و مسئولیتپذیری سوق داد.
دفاع مقدس از این منظر میتواند یک مطالعه تاریخی درباره «سرمایه اجتماعی» نیز باشد. اعتماد، همکاری، فداکاری، مشارکت و احساس مسئولیت نسبت به سرنوشت عمومی، عواملی بودند که در بسیاری از جلوههای دفاع مقدس مشاهده شدند. البته نمیتوان تمام این مفاهیم را به یک شکل و با شدت یکسان در سراسر جامعه تعمیم داد، اما گستردگی مشارکت اجتماعی در جنگ، نشاندهنده فعال شدن بخش مهمی از ظرفیتهای جامعه ایران بود.
در نهایت، اهمیت وحدت و انسجام اجتماعی در دفاع مقدس را میتوان در این نکته خلاصه کرد که جنگ، مسئله دفاع از کشور را از یک موضوع صرفاً نظامی به یک مسئله عمومی تبدیل کرد. مردم در این تجربه تنها تماشاگر یا پشتیبان نیروهای مسلح نبودند؛ بلکه در سطوح مختلف، بخشی از فرآیند دفاع بودند.
در کلام رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، این حضور گسترده مردمی یکی از ویژگیهای برجسته دفاع مقدس است. تجربهای که نشان داد در شرایط تهدید، ظرفیتهای اجتماعی یک ملت میتواند در کنار توان نظامی قرار گیرد و قدرت ملی را افزایش دهد. از همین رو، دفاع مقدس را میتوان علاوه بر یک تجربه نظامی، بخشی از تاریخ اجتماعی ایران دانست؛ دورهای که در آن گروههای مختلف جامعه حول مسئلهای مشترک قرار گرفتند و مفهوم دفاع از کشور به یکی از نقاط مهم پیوند اجتماعی تبدیل شد.
بازخوانی این تجربه برای امروز نیز تنها زمانی معنا پیدا میکند که از سطح شعار فراتر رود و واقعیت تاریخی آن بررسی شود: اینکه چگونه مردم با تفاوتهای اجتماعی خود در یک مسئله مشترک مشارکت کردند، چگونه شبکههای پشتیبانی شکل گرفت، چگونه نیروهای مختلف نظامی و مردمی در کنار یکدیگر قرار گرفتند و چگونه یک تهدید خارجی به عاملی برای بروز بخشی از ظرفیتهای اجتماعی کشور تبدیل شد. این همان وجهی از دفاع مقدس است که در روایت رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، اهمیت ویژهای پیدا میکند.
انتهای پیام/381
