جنگ روایتها و تحریف دفاع مقدس؛ نبردی که پس از پایان جنگ آغاز شد
گروه سیاسی دفاعپرس: جنگها زمانی که با پایان عملیاتهای نظامی و امضای توافقها و آتشبسها خاتمه پیدا میکنند، از نظر نظامی پایان مییابند؛ اما در حافظه تاریخی ملتها همچنان ادامه دارند. سالها پس از پایان جنگ ایران و عراق، همچنان درباره چرایی آغاز جنگ، عملکرد فرماندهان، نقش مردم، دستاوردهای دفاع مقدس و پیامدهای آن بحث میشود. در چنین شرایطی، مسئله فقط حفظ خاطرات گذشته نیست؛ بلکه این پرسش مطرح میشود که چه روایتی از آن دوران در ذهن نسلهای آینده باقی خواهد ماند.
رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای در همین چارچوب، «فراموشی» و «تحریف» را دو آسیب مهم در کمین حوادث بزرگ تاریخی دانسته است. این نگاه نشان میدهد که حفظ تاریخ دفاع مقدس صرفاً به معنای نگهداری اسناد و تصاویر نیست، بلکه باید واقعیتهای آن دوره بهگونهای دقیق و قابل فهم برای نسلهای بعد بازگو شود.
تحریف البته الزاماً به معنای جعل کامل یک واقعه تاریخی نیست. گاهی یک رویداد با حذف بخشی از واقعیت، برجستهسازی گزینشی یک حادثه یا خارج کردن یک اتفاق از زمینه تاریخی خود، معنایی متفاوت پیدا میکند. ممکن است اصل یک حادثه انکار نشود، اما علتها، زمینهها و پیامدهای آن به شکلی دیگر روایت شود. به همین دلیل، مقابله با تحریف دفاع مقدس پیش از هر چیز نیازمند پژوهش، سند، خاطرهنگاری دقیق و توجه به روایتهای متعدد شاهدان و رزمندگان است.
یکی از نکات مهم در این زمینه، توجه به نقش امام خمینی (ره) و ساختار تصمیمگیری کشور در دوران جنگ است. در بیانات سال ۱۳۹۹، رهبر انقلاب نسبت به کمرنگ شدن نقش امام خمینی (ره) در برخی روایتهای مربوط به دفاع مقدس هشدار داد و بر ضرورت کار جدی و گسترده در این زمینه تأکید کرد. همچنین در همان سخنان، مراقبت در برابر تلاش برای تحریف واقعیات دفاع مقدس مورد توجه قرار گرفت.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم بخش قابل توجهی از مخاطبان امروز دفاع مقدس، خودشان در آن دوران حضور نداشتهاند. برای نسل جدید، جنگ هشتساله یک تجربه مستقیم نیست؛ بلکه مجموعهای از کتابها، فیلمها، خاطرات، تصاویر، روایتهای خانوادگی و محتوای رسانهای است. بنابراین، تصویری که این نسل از دفاع مقدس دریافت میکند، تا حد زیادی به کیفیت روایتهایی بستگی دارد که در اختیار او قرار میگیرد.
اینجاست که رسانه اهمیت ویژهای پیدا میکند. روایت دفاع مقدس نباید به مجموعهای از شعارها و تصاویر تکراری محدود شود. اگر هدف، انتقال حقیقت این دوره به نسل جدید است، باید از ظرفیت خاطرات رزمندگان، اسناد تاریخی، نامهها، وصیتنامهها، گزارشهای رسمی، پژوهشهای دانشگاهی و روایت خانوادههای شهدا استفاده کرد. رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای نیز در سخنان خود درباره راهیان نور بر ضرورت شناساندن دقیق دفاع مقدس تأکید کرده و مطالعه نامهها و وصیتنامههای شهدا را راهی برای شناخت حالات معنوی و انگیزههای رزمندگان دانسته است.
از سوی دیگر، مقابله با تحریف به معنای نادیده گرفتن ضعفها و پیچیدگیهای تاریخی نیز نیست. روایت معتبر تاریخی باید امکان طرح پرسش، بررسی اسناد و شنیدن تجربههای متفاوت را فراهم کند. اگر قرار باشد دفاع مقدس صرفاً در قالب یک روایت ساده و بدون جزئیات تاریخی عرضه شود، فاصله میان مخاطب امروز و واقعیت آن دوره افزایش پیدا خواهد کرد. تاریخ زمانی برای نسل جدید قابل باور و ماندگار میشود که بتواند در برابر پرسشهای جدی آنان، پاسخ مستند ارائه کند.
در این میان، «جنگ روایتها» را میتوان مرحلهای پس از جنگ نظامی دانست؛ مرحلهای که در آن موضوع اصلی، تصرف سرزمین نیست، بلکه شکل دادن به حافظه و برداشت جامعه از گذشته است. در چنین رقابتی، روایت دقیق و مستند اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر واقعیتها ثبت نشوند، خاطرات پراکنده و روایتهای ناقص جای اسناد را خواهند گرفت و اگر روایتهای مستند در دسترس نسل جدید قرار نگیرند، فضای بیشتری برای روایتهای گزینشی و تحریفشده ایجاد خواهد شد.
دفاع مقدس در این نگاه، تنها گذشتهای برای بزرگداشت سالانه نیست؛ بلکه یک تجربه تاریخی است که باید درباره آن پژوهش کرد، پرسش مطرح کرد و آن را دقیق روایت کرد. حفظ این میراث نیز صرفاً وظیفه نهادهای فرهنگی نیست؛ پژوهشگران، خبرنگاران، نویسندگان، فیلمسازان، خانوادههای شهدا، پیشکسوتان جنگ و حتی نسل جدید، هر یک در انتقال این حافظه تاریخی نقش دارند.
در نهایت، مقابله با تحریف دفاع مقدس از مسیر تکرار صرف یک روایت نمیگذرد؛ بلکه از مسیر افزایش عمق روایت، دسترسی به اسناد، ثبت خاطرات و بازخوانی منصفانه و مستند حوادث عبور میکند. اگر جنگ نظامی هشت سال طول کشید، نبرد برای حفظ حقیقت آن میتواند نسلها ادامه داشته باشد. از همین منظر، هشدار رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای درباره فراموشی و تحریف دفاع مقدس را میتوان دعوتی به یک مسئولیت تاریخی دانست: اینکه اجازه داده نشود فاصله زمانی، ضعف حافظه جمعی یا روایتهای گزینشی، جای واقعیتهای این دوره را بگیرد.
انتهای پیام/381
