سینمای دفاع مقدس نباید در گذشته متوقف بماند/ با تولید عجولانه و سفارشی مخالفم
سیدرضا منتظری، منتقد سینما و کارشناس فرهنگی در گفتوگو با خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، بر ضرورت بازتعریف مفهوم سینمای دفاع مقدس و توجه جدی سینما به تجربههای جنگی سالهای اخیر تأکید کرد و اظهار داشت: سینما باید علاوه بر بازخوانی روایتهای ناگفته هشت سال دفاع مقدس، تجربههای جنگی معاصر را نیز با تحقیق، دقت و زبان هنری مناسب ثبت و ماندگار کند.
این منتقد سینما با اشاره به ضرورت بازتعریف مفهوم سینمای دفاع مقدس اظهار داشت: وقتی از سینمای دفاع مقدس صحبت میکنیم، نباید ذهن خود را صرفاً به هشت سال جنگ تحمیلی محدود کنیم. بدون تردید آن هشت سال یکی از مهمترین گنجینههای تاریخی، اجتماعی و انسانی ایران معاصر است و سینمای ما همچنان روایتهای بسیار زیادی از آن دوران دارد که باید به سراغشان برود؛ اما دفاع مقدس و سینمای جنگ را نمیتوان برای همیشه در یک مقطع تاریخی متوقف کرد.
وی افزود: ما در فاصله کوتاهی تجربههای جنگی تازهای را پشت سر گذاشتهایم. جنگ ۱۲روزه ایران و رژیم صهیونیستی در بهار ۱۴۰۴ و پس از آن جنگی که از ۹ اسفند همان سال آغاز شد و دستکم در مرحله نخست حدود ۴۰ روز به طول انجامید، بخش تازهای از تجربه زیسته ایرانیان را شکل داده است. این وقایع فقط موضوعاتی سیاسی یا نظامی نیستند؛ بلکه پشت هرکدام دهها و حتی صدها روایت انسانی، اجتماعی، خانوادگی، شهری و فرهنگی وجود دارد که میتواند دستمایه آثار سینمایی قرار گیرد.
منتظری با تأکید بر اینکه ثبت این تجربهها نباید به سالهای دور موکول شود، تصریح کرد: یکی از وظایف مهم سینما ثبت و حفظ حافظه جمعی جامعه است. نباید اجازه دهیم اتفاقات بزرگی که در برابر چشم مردم رخ دادهاند، صرفاً در آرشیو اخبار و گزارشهای روزانه باقی بمانند.
این کارشناس فرهنگی ادامه داد: سینما میتواند جزئیاتی را ثبت کند که خبر قادر به ثبت همه آنها نیست؛ زندگی یک خانواده، اضطراب یک کودک، تصمیم یک انسان در شرایط بحرانی، رفتار مردم در یک شهر، همبستگی اجتماعی، ترسها، امیدها و حتی تناقضهایی که در دل چنین موقعیتهایی شکل میگیرد، همگی ظرفیت تبدیل شدن به روایتهای سینمایی را دارند.
وی در عین حال نسبت به ورود شتابزده دستگاههای فرهنگی به تولید آثار جنگی هشدار داد و گفت: من با اصل تولید آثار درباره این وقایع کاملاً موافقم، اما با تولید عجولانه و سفارشی مخالفم. اینکه یک اتفاق مهم رخ داده و بلافاصله چند نهاد فرهنگی احساس کنند باید با بودجههای سنگین فیلم تولید کنند، به خودی خود اتفاق مثبتی نیست.
عضو انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران خاطرنشان کرد: اگر صرفاً به دلیل داغ بودن یک موضوع، پروژه تعریف و بودجه اختصاص داده شود، ممکن است در نهایت آثاری تولید شوند که نه از نظر سینمایی ماندگار باشند و نه بتوانند آن واقعه را به درستی برای نسلهای آینده روایت کنند.
وی با تأکید بر ضرورت پژوهش پیش از تولید آثار مرتبط با وقایع جنگی گفت: ما به جای هول شدن، به تحقیق و پژوهش نیاز داریم. باید گروههای پژوهشی تشکیل شوند، اسناد جمعآوری شود، با شاهدان و افراد درگیر در وقایع گفتوگو شود و روایتهای مختلف مورد بررسی قرار گیرد. باید اجازه دهیم موضوع در ذهن سینماگر پخته شود.
این روزنامهنگار و منتقد سینما افزود: فیلمی که قرار است درباره یک واقعه تاریخی ساخته شود، نمیتواند فقط بر اساس چند تصویر خبری یا چند روایت رسمی شکل بگیرد. سینماگر باید فرصت داشته باشد ابعاد مختلف یک واقعه را بشناسد و سپس از دل این شناخت به یک روایت هنری برسد.
منتظری همچنین درباره ضرورت توجه به مخاطب امروز اظهار داشت: نسل امروز با نسل مخاطب سینمای دهههای ۶۰ و ۷۰ تفاوت دارد. زبان ارتباطی او، تجربهاش از جهان و حتی شیوه مواجههاش با مفهوم قهرمان تغییر کرده است. اگر میخواهیم جوان امروز فیلم دفاع مقدس ببیند، نباید صرفاً از او بخواهیم با ادبیات سینمای چند دهه قبل ارتباط برقرار کند.
وی ادامه داد: باید برای مخاطب امروز قصه بسازیم، شخصیت خلق کنیم، پیچیدگیهای انسانی را ببینیم و اجازه دهیم قهرمان، یک انسان واقعی باشد؛ نه شخصیتی بیخطا و دستنیافتنی. مخاطب امروز میتواند با شخصیتهایی ارتباط برقرار کند که در کنار شجاعت و مقاومت، ترس، تردید، ضعف و انتخابهای انسانی نیز دارند.
این کارشناس فرهنگی با اشاره به ظرفیت جهانی سینمای جنگ گفت: سینمای جنگ اگر قرار است در جهان نیز دیده شود، باید زبان جهانی داشته باشد. جهانی بودن به معنای کنار گذاشتن هویت ایرانی نیست؛ اتفاقاً برعکس، باید آنقدر دقیق و عمیق درباره تجربه خودمان فیلم بسازیم که مخاطب غیرایرانی نیز بتواند با شخصیتها و موقعیتهای فیلم ارتباط برقرار کند.
منتظری تصریح کرد: رنج، ترس، خانواده، فقدان، امید، مقاومت و انتخابهای انسانی مفاهیمی جهانی هستند و اگر یک فیلم بتواند این مفاهیم را در بستر تجربه ایرانی به شکلی درست روایت کند، میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی با مخاطب ارتباط برقرار کند.
وی با اشاره به تجربههای موفق سینمای دفاع مقدس خاطرنشان کرد: ما نمونههای ارزشمندی در سینمای دفاع مقدس داشتهایم که توانستهاند از سطح یک فیلم مناسبتی عبور کنند و به آثار ماندگار سینمای ایران تبدیل شوند. مسئله امروز این است که از تجربه آن سینما درس بگیریم، نه اینکه صرفاً ظاهر و قالب آن را تکرار کنیم.
کارگردان مجموعه مستند «ستاره شد» در ادامه گفت: هفته دفاع مقدس نباید فقط به یک مناسبت تقویمی تبدیل شود که چند فیلم قدیمی پخش کنیم، چند برنامه برگزار شود و سپس همه چیز به پایان برسد. این مناسبت میتواند فرصتی برای گفتوگو درباره وضعیت امروز سینمای جنگ، ضعفها، ظرفیتها و آینده این گونه سینمایی باشد.
منتظری افزود: حتی درباره خود جنگ هشتساله نیز هنوز روایتهای بسیار زیادی وجود دارد که گفته نشدهاند. بنابراین دو مسیر باید همزمان پیش برود؛ هم بازخوانی و کشف روایتهای تازه از دفاع مقدس هشتساله و هم ثبت و تحلیل تجربههای جنگهای معاصر. این دو مسیر در مقابل یکدیگر نیستند و میتوانند در کنار هم به غنای سینمای جنگ کمک کنند.
وی در پایان تأکید کرد: اگر قرار است سینما حافظه تاریخی ما باشد، باید امروز را نیز ثبت کند. جنگها روزی تمام میشوند، اما آثار و خاطرات آنها در جامعه باقی میماند. سینما باید پیش از آنکه این خاطرات فراموش یا تحریف شوند، آنها را با تحقیق، دقت و زبان هنری مناسب ثبت کند.
منتقد سینما خاطرنشان کرد: این کار البته نه با عجله، نه با بودجهپاشی و نه با تولید آثار مصرفی، بلکه با ساخت آثاری امکانپذیر است که بتوانند سالها بعد نیز دیده شوند و همچنان حرفی برای گفتن داشته باشند. شاید این مهمترین وظیفهای باشد که امروز در برابر سینمای دفاع مقدس قرار دارد.
انتهای پیام/ 121
