خودکفایی دفاعی؛ مهم‌ترین دستاورد راهبردی هشت سال دفاع مقدس
به گزارش خبرنگار حماسه و جهاد دفاع‌پرس، هشت سال دفاع مقدس صرفاً یک دوره تاریخی از مقابله جمهوری اسلامی ایران با تجاوز رژیم بعث عراق نبود؛ بلکه به اعتقاد بسیاری از کارشناسان، این دوران به یک مدرسه بزرگ برای تقویت توان دفاعی، خودکفایی و شکل‌گیری رویکرد جدید ایران در حوزه بازدارندگی تبدیل شد.
ایران در ابتدای جنگ تحمیلی با محدودیت‌های گسترده در حوزه تجهیزات و تسلیحات دفاعی مواجه بود و حتی تأمین برخی اقلام ابتدایی مورد نیاز جبهه‌ها نیز با دشواری انجام می‌شد. با این حال، تجربه عملیاتی رزمندگان، ابتکار نیروهای مسلح و تلاش متخصصان داخلی، به تدریج زمینه شکل‌گیری مراکز تحقیقاتی و صنایع دفاعی را فراهم کرد و کشور را به سمت خوداتکایی در حوزه دفاعی سوق داد.
امروز، با گذشت سال‌ها از پایان دفاع مقدس، بسیاری از سامانه‌ها و تجهیزات دفاعی کشور حاصل همان تجربه و مسیری است که در دوران جنگ آغاز شد. در همین زمینه، با «محسن صادقی‌نسب»، عضو هیئت علمی دانشگاه فرماندهی و ستاد ارتش و کارشناس مسائل سیاسی، درباره مهم‌ترین درس‌های دفاع مقدس، روند شکل‌گیری توانمندی دفاعی کشور، خودکفایی نیروهای مسلح و نقش تجربه جنگ در شکل‌گیری الگوی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران گفت‌و‌گو کرده‌ایم.
دفاع‌پرس: مهم‌ترین درس‌های دفاع مقدس در حوزه امنیتی و دفاعی برای جمهوری اسلامی ایران چه بود و این تجربه چگونه به تغییر رویکرد کشور پس از جنگ منجر شد؟
هشت سال دفاع مقدس نشان داد که نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با تمام توان از کشور و تمامیت ارضی آن دفاع کردند. این تجربه برای مردم ایران و همچنین برای افکار عمومی جهان روشن کرد که جمهوری اسلامی ایران کشوری است که توان دفاع از سرزمین و منافع ملی خود را دارد.
یکی از مهم‌ترین مفاهیمی که در این دوره برای ما معنا پیدا کرد، مفهوم بازدارندگی است. بازدارندگی در ادبیات راهبردی به معنای جلوگیری از اقدامات تهدیدآمیز از طریق ایجاد توان دفاعی، نمایش قدرت و انتقال این پیام به طرف مقابل است که هرگونه تجاوز با هزینه مواجه خواهد شد.
دفاع مقدس در واقع یکی از پایه‌های شکل‌گیری این نگاه در جمهوری اسلامی ایران بود. ما در طول هشت سال جنگ با شرایطی مواجه بودیم که بخش قابل توجهی از قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای در مقابل ایران قرار داشتند، اما جمهوری اسلامی ایران توانست از سرزمین خود دفاع کند و اجازه ندهد دشمن به اهداف خود دست پیدا کند. این تجربه امروز نیز در محاسبات امنیتی منطقه تأثیرگذار است. کشور‌های منطقه و همسایگان ایران به خوبی می‌دانند که جمهوری اسلامی ایران از ظرفیت‌های دفاعی قابل توجهی برخوردار است و نمی‌توان آن را با یک کشور معمولی مقایسه کرد.
دفاع‌پرس: شما به مفهوم بازدارندگی اشاره کردید. این تجربه هشت‌ساله امروز چه اثری بر نگاه کشور‌های منطقه به توان دفاعی ایران دارد؟
تجربه دفاع مقدس برای ایران یک سرمایه راهبردی ایجاد کرد. کشور‌هایی که تحولات منطقه را دنبال می‌کنند، می‌دانند ایران کشوری است که در شرایط بسیار دشوار توانسته از خود دفاع کند.
در طول هشت سال دفاع مقدس، ایران با وجود محدودیت‌های گسترده، فشار‌های سیاسی و تحریم‌های مختلف و در شرایطی که بسیاری از کشور‌ها از رژیم بعث عراق حمایت می‌کردند، مقاومت کرد.
این موضوع در محاسبات امنیتی امروز نیز مورد توجه قرار دارد. حتی کشور‌هایی که ممکن است در سطح رسمی و سیاسی مواضع متفاوتی داشته باشند، توانمندی دفاعی ایران را به عنوان یک واقعیت منطقه‌ای در نظر می‌گیرند. در درگیری‌های سال‌های اخیر نیز آنچه بیش از همه مورد توجه قرار گرفت، توانایی ایران برای حفظ انسجام، ادامه دفاع و استفاده از ظرفیت‌های داخلی بود.
ایران امروز علاوه بر توانمندی نیروهای مسلح، از یک پشتوانه مهم اجتماعی نیز برخوردار است. نمی‌توان نیروهای مسلح را از مردم جدا کرد. در دفاع مقدس نیز همین پیوند میان مردم و نیروهای مسلح یکی از عوامل مهم مقاومت کشور بود و این تجربه همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است.
توانمندی دفاعی ایران چگونه از دل محدودیت‌های جنگ شکل گرفت؟
دفاع‌پرس: یکی از موضوعات مهم در بحث بازدارندگی، توانمندی دفاعی است. در آغاز جنگ تحمیلی، کشور از نظر تجهیزات نظامی در شرایط مناسبی قرار نداشت. بسیاری از تجهیزات خریداری‌شده نیز به دلیل فشار‌های سیاسی تحویل ایران نشد. حتی در مواردی برای تأمین اقلام ابتدایی مانند سیم خاردار با مشکل مواجه بودیم. تجربه خودکفایی و خوداتکایی در دوران دفاع مقدس چقدر در رسیدن ایران به توانمندی‌های امروز مؤثر بود؟
در ابتدا باید یاد و خاطره شهدای عزیز، جانبازان و همه رزمندگان هشت سال دفاع مقدس را گرامی بداریم. جانفشانی نیروهای مسلح در حوزه‌های زمینی، دریایی و هوایی باعث شد کشور در طول جنگ به تدریج تجربه و توانمندی بیشتری پیدا کند. واقعیت این است که در دوران دفاع مقدس، ما از کمک گسترده خارجی برخوردار نبودیم. حتی برای تأمین برخی اقلام ساده و اولیه نیز با مشکل مواجه بودیم؛ بنابراین نیروهای مسلح مجبور شدند بر ظرفیت‌های داخلی تکیه کنند.
همین شرایط باعث شد یک نگاه بسیار مهم در کشور شکل بگیرد؛ اینکه اگر می‌خواهیم امنیت و استقلال کشور حفظ شود، باید تا حد امکان روی پای خودمان بایستیم و نیاز‌های دفاعی را در داخل کشور تأمین کنیم. پس از پایان جنگ نیز این تجربه کنار گذاشته نشد. نیروهای مسلح و مجموعه‌های دفاعی کشور به این جمع‌بندی رسیدند که باید از تجربیات دوران دفاع مقدس استفاده شود و مراکز تحقیقاتی و پژوهشی توسعه پیدا کنند. در نیروهای مختلف، از نیروی دریایی و هوایی گرفته تا نیروی زمینی، تلاش شد تجربیات عملیاتی جنگ تبدیل به دانش و توانمندی دفاعی شود.
دفاع‌پرس: شما از دفاع مقدس به عنوان یک تجربه مهم یاد می‌کنید. اگر بخواهیم مشخص‌تر صحبت کنیم، این تجربه چگونه به توسعه تجهیزات و فناوری‌های دفاعی کشور منجر شد؟
دفاع مقدس برای ما واقعاً یک دانشگاه بزرگ بود؛ دانشگاهی که در آن تجربه عملیاتی، ابتکار و ضرورت با یکدیگر ترکیب شدند.
رزمندگان ما در شرایط واقعی جنگ با مسائل مختلفی مواجه بودند و برای حل آنها ناچار بودند از دانش، تجربه و ابتکار خود استفاده کنند.
در حوزه دریایی، برای نمونه، با توجه به شرایط جنگ و نیاز‌های عملیاتی، تجهیزات و شناور‌هایی طراحی و ساخته شد که امکان استفاده از تسلیحات مختلف را فراهم می‌کرد. در حوزه زمینی نیز تجربه عملیات در مناطق مختلف، از جنوب کشور گرفته تا غرب و مناطق کوهستانی، باعث شد نیاز‌های جدیدی شناسایی و برای آنها راه‌حل پیدا شود.
در حوزه مهندسی رزمی نیز اقدامات بسیار مهمی صورت گرفت. نیروهای جهاد و مهندسی رزمی در زمینه ایجاد و توسعه زیرساخت‌های مورد نیاز جبهه‌ها، احداث مسیرها، پل‌ها، تأسیسات و اقدامات مرتبط با شرایط خاص میدان نبرد، تجربیات بسیار ارزشمندی به دست آوردند. این تجربیات بعد‌ها در مراکز تحقیقاتی و صنعتی کشور مورد استفاده قرار گرفت.
خودکفایی دفاعی؛ نتیجه مستقیم تجربه جنگ
دفاع‌پرس: در واقع می‌توان گفت محدودیت‌های دوران دفاع مقدس، کشور را به سمت خودکفایی سوق داد؟
دقیقاً. ما در آن دوران متوجه شدیم که وابستگی در حوزه دفاعی می‌تواند امنیت کشور را با مشکل مواجه کند. نیروهای مسلح، متخصصان و پیشکسوتان دفاع مقدس به این نتیجه رسیدند که باید روی توان داخلی سرمایه‌گذاری شود. بسیاری از تجهیزات موجود در نیروهای مسلح، به‌ویژه تجهیزات مهم و راهبردی، توسط متخصصان داخلی بازسازی، بهینه‌سازی و در مواردی طراحی و تولید شدند.
در نیروی دریایی، نیروی هوایی و نیروی زمینی، متخصصان داخلی از ظرفیت موجود استفاده کردند و تلاش کردند تجهیزات را عملیاتی نگه دارند و متناسب با نیاز‌های جدید، ارتقا دهند. این روند بعد از پایان جنگ نیز ادامه پیدا کرد و به ایجاد و توسعه مراکز تحقیقاتی و پژوهشی در مجموعه نیروهای مسلح و وزارت دفاع منجر شد.
امروز بخشی از توانمندی‌هایی که مشاهده می‌کنیم، نتیجه همان تصمیمی است که در دوران دفاع مقدس گرفته شد: باید بتوانیم نیاز‌های اساسی دفاعی کشور را تا حد امکان با تکیه بر دانش و ظرفیت داخلی تأمین کنیم.
دفاع‌پرس: نقش پیشکسوتان دفاع مقدس در انتقال این تجربه به نسل جدید نیروهای مسلح را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
این مسئله بسیار مهم است. تجربه‌ای که در میدان جنگ به دست آمده، یک سرمایه ملی است و نباید از بین برود. پیشکسوتان دفاع مقدس امروز می‌توانند تجربیات خود را در اختیار نسل جدید قرار دهند. آنها شرایط واقعی میدان نبرد را تجربه کرده‌اند، با محدودیت‌ها مواجه بوده‌اند و راه‌های عبور از این محدودیت‌ها را پیدا کرده‌اند.
این تجربه زمانی ارزشمندتر می‌شود که در مراکز آموزشی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد و به دانش قابل انتقال تبدیل شود. امروز بسیاری از نیروهای متخصص و جوان کشور در مراکز تحقیقاتی نیروهای مسلح فعالیت می‌کنند. آنها از تجربیات نسل گذشته استفاده می‌کنند و در کنار آن، دانش و فناوری‌های جدید را به کار می‌گیرند. به همین دلیل، آنچه امروز در حوزه‌های مختلف دفاعی مشاهده می‌کنیم، محصول یک روند چند دهه‌ای است؛ روندی که ریشه‌های آن را باید در دوران دفاع مقدس جست‌و‌جو کرد.
دفاع‌پرس: امروز شاهد آن هستیم که در حوزه‌هایی مانند موشکی، پدافندی، دریایی و زمینی، تجهیزات و سامانه‌های مختلفی در داخل کشور طراحی و تولید می‌شود. آیا می‌توان این توانمندی را ادامه همان مسیر دانست؟
بله. برای ارزیابی توانمندی دفاعی امروز باید به یک مسیر چند دهه‌ای توجه کنیم و آن را صرفاً به یک مقطع خاص محدود نکنیم. دفاع مقدس نقطه آغاز یک تجربه بزرگ بود. بعد از جنگ، این تجربه وارد ساختار‌های پژوهشی و صنعتی شد و مراکز تحقیقاتی متعددی شکل گرفتند. متخصصان نیروهای مسلح، وزارت دفاع، دانشگاه‌ها و مجموعه‌های علمی و صنعتی در طول این سال‌ها تلاش کردند نیاز‌های دفاعی کشور را شناسایی و برای آنها راهکار پیدا کنند.
به همین دلیل است که امروز وقتی در مورد تجهیزات مختلف دفاعی صحبت می‌کنیم، پشت هر کدام از آنها مجموعه‌ای از تجربه، دانش، پژوهش و تلاش چندین نسل از متخصصان کشور قرار دارد. این روند همچنان ادامه دارد و نیاز‌های دفاعی کشور نیز با توجه به تغییر ماهیت تهدیدات، دائماً در حال تغییر است.
دفاع‌پرس: یکی از نکاتی که در این زمینه مطرح می‌شود، این است که ایران در ابتدای جنگ حتی برای نگهداری تجهیزات موجود نیز با مشکل مواجه بود، اما بعد‌ها به مرحله طراحی و ساخت تجهیزات جدید رسید. این تحول چگونه اتفاق افتاد؟
این تحول حاصل همان تجربه‌ای است که در دفاع مقدس به دست آمد. در ابتدا، مسئله اصلی حفظ و عملیاتی نگه داشتن تجهیزات موجود بود. متخصصان ما مجبور بودند تجهیزات را تعمیر و بازسازی کنند و قطعات مورد نیاز را تولید یا جایگزین کنند. اما به تدریج تجربه و دانش انباشته شد. وقتی یک مجموعه چندین سال با تعمیر، بازسازی و ارتقای تجهیزات سروکار داشته باشد، به تدریج شناخت بسیار خوبی نسبت به آن سامانه پیدا می‌کند.
بعد از آن، مرحله طراحی و ساخت آغاز می‌شود؛ بنابراین ما از یک مرحله بازسازی شروع کردیم، به مرحله بهینه‌سازی رسیدیم و سپس توانستیم در حوزه‌های مختلف وارد طراحی و تولید شویم. این اتفاق یک‌شبه رخ نداده است. حاصل سال‌ها تلاش متخصصان، پیشکسوتان، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی کشور است.
پیام دفاع مقدس برای آینده امنیتی ایران چیست؟
دفاع‌پرس: اگر بخواهید مهم‌ترین پیام دفاع مقدس برای سیاست دفاعی امروز ایران را در چند جمله بیان کنید، چه می‌گویید؟
مهم‌ترین پیام دفاع مقدس برای ما این است که امنیت را نمی‌توان صرفاً از دیگران انتظار داشت. کشوری که می‌خواهد مستقل باشد و از منافع ملی خود دفاع کند، باید توانمندی دفاعی داشته باشد. این توانمندی نیز صرفاً به تجهیزات محدود نمی‌شود؛ بلکه شامل نیروی انسانی، دانش، تجربه، انسجام ملی، ساختار‌های تحقیقاتی و توانایی تصمیم‌گیری است.
دفاع مقدس نشان داد که اگر یک ملت برای دفاع از کشور خود اراده داشته باشد و نیروهای مسلح نیز از آمادگی و پشتیبانی برخوردار باشند، می‌توان در برابر فشار‌های بسیار گسترده مقاومت کرد. امروز نیز باید از همان تجربه استفاده کنیم. نیروهای مسلح باید همواره توان خود را ارتقا دهند، مراکز تحقیقاتی باید تقویت شوند، تجربیات پیشکسوتان باید به نسل جدید منتقل شود و دانشگاه‌ها و مراکز علمی باید در خدمت نیاز‌های واقعی کشور قرار گیرند.
دفاع‌پرس: در پایان، نسبت میان دفاع مقدس و الگوی بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران را چگونه جمع‌بندی می‌کنید؟
بازدارندگی یک مفهوم چندبعدی است و فقط به داشتن سلاح یا تجهیزات نظامی محدود نمی‌شود. قدرت دفاعی، توان علمی، انسجام داخلی، تجربه تاریخی و اراده ملی، همه در شکل‌گیری بازدارندگی نقش دارند. دفاع مقدس به ما آموخت که برای حفظ امنیت کشور باید توان دفاع از خود را داشته باشیم. همین تجربه باعث شد بعد از جنگ، سرمایه‌گذاری در حوزه‌های علمی و دفاعی با جدیت دنبال شود.
امروز هرچه از نظر تجهیزات و فناوری دفاعی داریم، حاصل تلاش یک نسل یا یک مجموعه خاص نیست؛ بلکه نتیجه زنجیره‌ای از تلاش‌هاست که ریشه مهم آن به دوران دفاع مقدس بازمی‌گردد. ما در دفاع مقدس شهدای بسیاری تقدیم کردیم و جانبازان زیادی داریم که هنوز با آثار آن دوران زندگی می‌کنند. این فداکاری‌ها سرمایه‌ای است که نباید فراموش شود.
اگر امروز کشور در حوزه دفاعی به توانمندی‌هایی دست یافته است، باید این مسیر را در کنار فداکاری رزمندگان و شهدای دفاع مقدس، نتیجه تلاش شبانه‌روزی متخصصان و نیروهای مسلح در سال‌های پس از جنگ نیز دانست. دفاع مقدس برای ما فقط خاطره نیست؛ یک تجربه راهبردی و یک سرمایه ملی برای ساختن آینده است.
گفتگو از میثم رشیدی مهرآبادی
انتهای پیام/ 122
