حری: قصه‌گویی باید به ابزاری هدفمند برای پرورش فکر و تربیت عقلانی کودکان تبدیل شود
به گزارش خبرنگار فرهنگ و هنر دفاع‌پرس، ابوالفضل حری، داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی، در آیین اختتامیه بخش علمی این رویداد که امروز (دوشنبه) همزمان با روز بزرگداشت حافظ برگزار شد، با تأکید بر ضرورت بازآفرینی ظرفیت‌های قصه‌گویی در نظام تربیتی کودکان و نوجوانان، اظهار داشت: قصه و قصه‌گویی باید به‌صورت هدفمند در خدمت پرورش فکر، تربیت اخلاقی و تقویت مهارت‌های عقلانی نسل آینده قرار گیرد و زمینه‌ساز رشد کنجکاوی حقیقت‌جویانه، تفکر انتقادی، استدلال‌ورزی و انعطاف‌پذیری ذهنی در کودکان و نوجوانان باشد.
حری در ابتدای سخنان خود با قدردانی از استادان، پژوهشگران، نویسندگان و فعالان حوزه تعلیم و تربیت کودک و نوجوان، فرارسیدن هفته ملی کودک را تبریک گفت و از حضور رئیس جمهور در جمع کودکان و نوجوانان در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قدردانی کرد.
وی اظهار داشت: حضور رئیس‌جمهور در جمع کودکان و نوجوانان و آغاز سخنان ایشان با قصه، خاطره‌ای ارزشمند برای کودکان رقم زد و نشان داد که روایت و قصه تا چه اندازه می‌تواند در جلب توجه مخاطب و ایجاد جریان فرهنگی و رسانه‌ای مؤثر باشد.
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی با اشاره به اهمیت برگزاری مستقل بخش علمی جشنواره تصریح کرد: جداسازی بخش علمی از بخش اصلی جشنواره با این هدف انجام شد که بخش علمی تحت‌تأثیر برنامه‌های اجرایی و رقابتی قرار نگیرد و فرصتی فراهم شود تا ظرفیت‌های قصه و قصه‌گویی از منظر علمی و تخصصی بررسی و دیدگاه‌های صاحب‌نظران حوزه تعلیم و تربیت با فراغت بیشتری شنیده شود.
وی با اشاره به برگزاری بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی در شرایط دشوار کشور، از دبیر جشنواره، همکاران کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، قصه‌گویان، مربیان، نویسندگان و دیگر دست‌اندرکاران این رویداد قدردانی کرد و گفت: این جشنواره در شرایطی برگزار شد که کشور روزهای سختی را پشت سر می‌گذاشت و برگزاری چنین رویدادی در آن وضعیت، اقدامی ارزشمند بود.
حری با تأکید بر نقش مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در همراهی با کودکان و نوجوانان در روزهای دشوار افزود: مربیان کانون در ایام جنگ شجاعانه پای کار کودکان و نوجوانان ایستادند و با فعالیت‌های خود، خاطراتی ماندگار و تجربه‌هایی ارزشمند برای آنان رقم زدند که شایسته قدردانی است.
قصه‌گویی؛ ظرفیتی ماندگار برای انتقال اندیشه
وی با بیان اینکه قصه و قصه‌گویی از مؤثرترین ابزارهای انتقال و ماندگاری محتوا و اندیشه در ذهن کودکان و نوجوانان به شمار می‌روند، اظهار داشت: قصه ظرفیت منحصربه‌فردی برای اثرگذاری بر مخاطب دارد و می‌تواند مفاهیم و اندیشه‌ها را به شکلی ماندگار منتقل کند. از همین رو، باید از این ظرفیت در حوزه تربیت اخلاقی و پرورش فکر کودکان و نوجوانان به‌صورت هدفمند بهره گرفت.
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی با اشاره به تحولات زندگی کودکان و نوجوانان و پیشرفت‌های فناوری خاطرنشان کرد: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان باید متناسب با تغییرات فرهنگی، اجتماعی و فناورانه، در شیوه‌های بهره‌گیری از قصه، قصه‌گویی و روایت‌گری بازنگری کند تا بتواند مأموریت اصلی خود در زمینه پرورش فکر را با روش‌هایی متناسب با نیازهای امروز دنبال کند.
حری ادامه داد: پرورش فکر از مهم‌ترین مأموریت‌ها و مزیت‌های نسبی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است؛ حوزه‌ای که پیچیدگی‌های فراوانی دارد و کانون در آن مسئولیتی ویژه بر عهده گرفته است. اکنون با تغییر الگوهای زیست کودکان و نوجوانان و تحولات شتابان فناوری، لازم است ظرفیت‌های ادبی، هنری، فرهنگی و فناورانه به شکلی تازه در خدمت این مأموریت قرار گیرند.
وی با دعوت از پژوهشگران و صاحب‌نظران برای مطالعه و بررسی این موضوع گفت: لازم است در ماه‌ها و سال‌های آینده، درباره چگونگی بازآفرینی ظرفیت قصه و قصه‌گویی در مسیر پرورش فکر پژوهش‌های بیشتری انجام شود. این موضوع می‌تواند به یکی از محورهای علمی جشنواره‌های آینده تبدیل شود و زمینه تولید مقالات، جستارها، پایان‌نامه‌ها و کتاب‌های تخصصی را فراهم کند.
سه محور اصلی در الگوی پرورش فکر
حری با تشریح الگوی پیشنهادی خود برای پرورش فکر کودکان و نوجوانان اظهار داشت: بر اساس مطالعات انجام‌شده، پرورش فکر را می‌توان در سه محور اصلی شامل «فراشناخت»، «خودتنظیمی عقلانی» و «خویشتن‌داری عقلانی» بررسی کرد. قصه و قصه‌گویی ظرفیت آن را دارند که در هر سه محور نقش مؤثری ایفا کنند و به شکل‌گیری توانایی‌های فکری و تربیتی در کودکان و نوجوانان کمک کنند.
وی افزود: در تحولات و حوادث ماه‌های گذشته نیز ضرورت توجه به خویشتن‌داری عقلانی در نوجوانان بیش از پیش آشکار شده است. برای تقویت خردمندی در این گروه سنی، باید از ظرفیت زبان، ادبیات، هنر، فرهنگ و فناوری به شیوه‌ای مناسب و هدفمند بهره گرفت.
فراشناخت؛ تقویت کنجکاوی و عشق به یادگیری
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی با اشاره به نخستین محور الگوی پرورش فکر گفت: در حوزه فراشناخت، دو مؤلفه اساسی شامل کنجکاوی حقیقت‌جویانه و عشق به یادگیری وجود دارد که قصه و قصه‌گویی می‌توانند در تقویت هر دو نقش مهمی ایفا کنند.
وی توضیح داد: قصه باید کنجکاوی کودکان را برانگیزد، آنان را به جست‌وجوی حقیقت و پیگیری موضوعات ترغیب کند و انگیزه یادگیری را در وجودشان افزایش دهد. روایت‌ها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که علاقه کودکان به کشف موضوعات تازه و ادامه مسیر یادگیری را تقویت کنند.
حری تأکید کرد: قصه‌گویی زمانی می‌تواند در پرورش فکر مؤثر باشد که مخاطب را به پرسشگری، جست‌وجو و یادگیری مستمر سوق دهد و زمینه شکل‌گیری ذهنی کنجکاو و حقیقت‌جو را فراهم کند.
خودتنظیمی عقلانی؛ از خلاقیت هدفمند تا استدلال‌ورزی
وی در ادامه، خودتنظیمی عقلانی را دومین محور الگوی پرورش فکر دانست و گفت: در این حوزه، چهار مؤلفه خلاقیت هدفمند، تفکر انتقادی، ژرف‌نگری و استدلال‌ورزی و برهان‌ورزی باید مورد توجه قرار گیرند. قصه و قصه‌گویی می‌توانند با طراحی و برنامه‌ریزی مناسب، زمینه تقویت این مهارت‌ها را در کودکان و نوجوانان فراهم کنند.
حری با تأکید بر اهمیت خلاقیت هدفمند اظهار داشت: خلاقیت رهاشده به‌تنهایی نمی‌تواند زمینه رشد مناسب کودکان را فراهم کند؛ بلکه باید از ظرفیت‌های فرهنگی، ادبی و هنری برای هدایت خلاقیت در مسیری هدفمند استفاده کرد.
وی با اشاره به ظرفیت فناوری‌های نوین افزود: باید بررسی کنیم که چگونه می‌توان از قصه و قصه‌گویی در کنار فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی برای تقویت خلاقیت هدفمند کودکان بهره گرفت. مواجهه با فناوری‌های جدید نیازمند برنامه‌ریزی تربیتی است و نمی‌توان کودکان را بدون آموزش و راهنمایی مناسب در برابر تحولات این حوزه رها کرد.
نخستین کتاب هوش مصنوعی کانون در آستانه انتشار
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی در ادامه از تولید نخستین کتاب هوش مصنوعی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خبر داد و گفت: این کتاب با رویکرد آموزش هوش مصنوعی بدون ابزار و از طریق ۱۸۰ فعالیت کانونی، کودکان را با این حوزه آشنا می‌کند و در آستانه انتشار قرار دارد.
وی ابراز امیدواری کرد که انتشار این اثر بتواند زمینه‌ساز تحولی در شیوه‌های آموزش و پرورش فکر کودکان و نوجوانان باشد.
حری با تأکید بر ضرورت مواجهه هدفمند با فناوری‌های نوین خاطرنشان کرد: باید ظرفیت‌های جدید را متناسب با نیازهای تربیتی کودکان به کار گرفت و برای استفاده از آن‌ها برنامه‌ریزی کرد. قصه و قصه‌گویی نیز می‌توانند در این مسیر نقش مکمل و مؤثری داشته باشند.
تفکر انتقادی؛ فراتر از تفکر اعتراضی
وی با اشاره به دومین مؤلفه خودتنظیمی عقلانی، یعنی تفکر انتقادی، تصریح کرد: نباید تفکر انتقادی را با تفکر اعتراضی اشتباه گرفت. تفکر انتقادی به معنای توانایی فهم دقیق یک موضوع، بررسی آن از ابعاد مختلف، طرح پرسش و شناسایی اشکالات و کاستی‌های احتمالی است.
حری افزود: قصه باید به کودکان و نوجوانان کمک کند تا به‌جای پذیرش منفعلانه مطالب، درباره آن‌ها بیندیشند، موضوعات را تحلیل کنند و بتوانند پرسش‌ها و نقدهای خود را مطرح کنند. تقویت این توانایی یکی از زمینه‌هایی است که قصه‌گویی می‌تواند در آن اثرگذار باشد.
وی همچنین ژرف‌نگری را از دیگر مؤلفه‌های ضروری پرورش فکر دانست و گفت: یکی از آسیب‌های زندگی در عصر دیجیتال، عادت به دریافت سریع و سطحی اطلاعات است. قصه و روایت باید به کودکان کمک کنند تا از نگاه شتاب‌زده فاصله بگیرند، موضوعات را عمیق‌تر بررسی کنند و بتوانند مسائل را از زوایای گوناگون مورد توجه قرار دهند.
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی با تأکید بر اهمیت استدلال‌ورزی و برهان‌ورزی ادامه داد: قصه‌ها و حکایت‌ها باید فرصتی برای مواجهه کودکان با استدلال‌ها فراهم کنند تا بتوانند مقدمات و نتایج یک استدلال را بررسی کنند، ارتباط میان آن‌ها را بشناسند و توانایی داوری منطقی خود را پرورش دهند.
وی افزود: روایت‌های داستانی می‌توانند ساختارهای ذهنی کودکان را به چالش بکشند و زمینه‌ای برای تمرین تحلیل، سنجش استدلال‌ها و بررسی نتایج فراهم کنند. از این رو، لازم است در طراحی قصه‌ها به ظرفیت آن‌ها برای تقویت این مهارت‌ها توجه بیشتری شود.
خویشتن‌داری عقلانی؛ ضرورتی برای تربیت نسل آینده
حری در تشریح سومین محور الگوی پرورش فکر، یعنی خویشتن‌داری عقلانی، گفت: این حوزه از جمله موضوعاتی است که در بسیاری از برنامه‌های تربیتی کمتر مورد توجه قرار گرفته و نیازمند تولید محتوای بیشتر و برنامه‌ریزی دقیق‌تر است.
وی با بیان اینکه سه مؤلفه انعطاف‌پذیری ذهنی، بردباری و تحمل ابهام و درک دیدگاه‌های مخالف در این حوزه اهمیت دارند، اظهار داشت: لازم است ظرفیت قصه و قصه‌گویی برای تقویت این ویژگی‌ها شناسایی شود و فعالیت‌های تربیتی کانون بر اساس این مؤلفه‌ها بازآفرینی شوند.
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی درباره انعطاف‌پذیری ذهنی توضیح داد: کودکان و نوجوانان باید بیاموزند که بدون تعصب با مسائل مواجه شوند، موضوعات را تحلیل کنند و در صورت روبه‌رو شدن با شواهد و استدلال‌های جدید، بتوانند در دیدگاه‌های خود بازنگری کنند.
وی افزود: توانایی تغییر موضع بر اساس شواهد و پذیرش استدلال‌های معتبر، از مهارت‌های مهم در تربیت عقلانی است و باید در فرایند پرورش فکر کودکان و نوجوانان مورد توجه قرار گیرد.
حری، بردباری و تحمل ابهام را دومین مؤلفه این حوزه برشمرد و گفت: کودکان و نوجوانان باید توانایی مواجهه با مسائل پیچیده و مبهم را پیدا کنند، در برابر پرسش‌هایی که پاسخ فوری ندارند صبور باشند و در مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت، از قضاوت‌های شتاب‌زده و سوگیری‌های مغرضانه پرهیز کنند.
وی تأکید کرد: قصه و قصه‌گویی می‌توانند زمینه‌ای برای تمرین صبر، تحمل ابهام و مواجهه سنجیده با مسائل فراهم آورند و به کودکان کمک کنند تا در شرایط پیچیده، به‌جای واکنش‌های عجولانه، فرصت بیشتری برای اندیشیدن در نظر بگیرند.
ضرورت درک دیدگاه‌های مخالف
داور بیست‌وهفتمین جشنواره بین‌المللی قصه‌گویی، درک دیدگاه‌های مخالف را سومین مؤلفه خویشتن‌داری عقلانی دانست و اظهار داشت: کودکان و نوجوانان باید بتوانند خود را در جایگاه دیگران قرار دهند، استدلال‌های مخالف را بشنوند و مسائل را از منظرهای متفاوت بررسی کنند.
وی افزود: توانایی فهم دیدگاه دیگران به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای آن نیست؛ بلکه فرد باید بتواند استدلال طرف مقابل را درک و ارزیابی کند و با نگاهی منصفانه به موضوع بپردازد. قصه‌گویی با فراهم کردن امکان مواجهه با شخصیت‌ها، موقعیت‌ها و دیدگاه‌های گوناگون، ظرفیت مناسبی برای تقویت این مهارت دارد.
حری با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر نهادهای تربیتی به این مؤلفه‌ها خاطرنشان کرد: باید بررسی کنیم که هر قصه و روایت، کدام‌یک از مهارت‌های مرتبط با تربیت عقلانی را تقویت می‌کند و چگونه می‌توان از این ظرفیت‌ها در برنامه‌ریزی‌های فرهنگی و تربیتی بهره گرفت.
بازآفرینی فعالیت‌های کانون بر پایه مؤلفه‌های پرورش فکر
وی در جمع‌بندی سخنان خود، با اشاره به هشت مؤلفه اصلی الگوی پیشنهادی پرورش فکر گفت: کنجکاوی حقیقت‌جویانه و عشق به یادگیری در حوزه فراشناخت؛ خلاقیت هدفمند، تفکر انتقادی، ژرف‌نگری و استدلال‌ورزی و برهان‌ورزی در حوزه خودتنظیمی عقلانی؛ و انعطاف‌پذیری ذهنی، بردباری و تحمل ابهام و درک دیدگاه‌های مخالف در حوزه خویشتن‌داری عقلانی قرار می‌گیرند.
حری تأکید کرد: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان درصدد است فعالیت‌های خود را با توجه به این مؤلفه‌ها بازآفرینی کند و از ظرفیت‌های ادبی، هنری، فرهنگی و فناورانه برای تحقق هدفمند مأموریت پرورش فکر بهره ببرد.
وی در پایان از پژوهشگران، نویسندگان، استادان و فعالان حوزه قصه‌گویی خواست با مطالعه و پژوهش درباره ارتباط قصه و قصه‌گویی با مؤلفه‌های تربیت عقلانی، در تدوین الگوهای علمی و کاربردی برای پرورش فکر کودکان و نوجوانان مشارکت کنند و زمینه استفاده مؤثرتر از این ظرفیت فرهنگی و تربیتی را فراهم آورند.
انتهای پیام/ 121
