پیام دوگانه ۱۳ آبان به آمریکا؛ از گسترش پاسخ نظامی تا رد امید به تغییر رفتار واشنگتن
گروه سیاسی دفاع‌پرس؛ شایان میرزایی، پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت ۱۳ آبان امسال، فراتر از یک موضع‌گیری مناسبتی، حامل دو گزاره راهبردی درباره آینده تقابل ایران و آمریکاست؛ از یک‌سو، هشدار صریح درباره گسترده‌تر شدن ابعاد واکنش ایران در صورت تکرار تجاوزات و از سوی دیگر، تأکید بر بی‌پایه بودن امید به تغییر رفتار آمریکا از مسیر جابه‌جایی‌های حزبی و جناحی یا امتیازدهی به واشنگتن. این دو گزاره در کنار یکدیگر، تصویری روشن از رویکرد ایران در برابر تداوم فشار و تهدید آمریکا ترسیم می‌کنند؛ رویکردی که بر تجربه تاریخی، بازدارندگی و پرهیز از محاسبات خوش‌بینانه درباره سیاست خارجی واشنگتن استوار است.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پیام رهبر انقلاب در روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، آنجاست که درباره احتمال تکرار تجاوزات آمریکا هشدار داده می‌شود. در این پیام آمده است که اعمال مدیریت ایران بر تنگه هرمز و از بین بردن پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشور‌های منطقه، اگرچه واکنشی به تجاوز و جنایت آمریکا در جنگ تحمیلی سوم بوده، اما در عین حال در چارچوب اقدامی منطقه‌ای علیه استکبار نیز قابل ارزیابی است؛ اقدامی که در صورت تکرار تعدیات، «ابعاد بسیار وسیع‌تری» به خود خواهد گرفت.
اهمیت این عبارت را باید در نسبت آن با تحولات میدانی و معادلات امنیتی منطقه جست‌و‌جو کرد. این هشدار صرفاً تکرار یک موضع سیاسی یا اعلام آمادگی کلی برای دفاع نیست، بلکه بیانگر این پیام است که تکرار اقدام نظامی علیه ایران لزوماً به تکرار پاسخ‌هایی با همان دامنه و محدوده منجر نخواهد شد. به بیان دیگر، تهران تلاش دارد این محاسبه را در ذهن طرف مقابل تقویت کند که هرگونه ماجراجویی نظامی جدید می‌تواند هزینه‌ها و پیامد‌هایی فراتر از آنچه در مراحل قبلی تجربه شده است، به دنبال داشته باشد.
در منطق بازدارندگی، تنها برخورداری از توان نظامی اهمیت ندارد؛ بلکه طرف مقابل باید به این جمع‌بندی برسد که استفاده از زور، دستاوردی متناسب با هزینه‌های آن نخواهد داشت. از همین منظر، تأکید بر گسترده‌تر شدن ابعاد پاسخ ایران را می‌توان بخشی از تلاش برای تغییر محاسبات امنیتی آمریکا دانست. این پیام به واشنگتن یادآوری می‌کند که دامنه تقابل را نمی‌توان یک‌جانبه و صرفاً بر اساس اراده سیاسی و نظامی آمریکا تعیین کرد.
نکته مهم دیگر، تأکید بر منطقه‌ای بودن ابعاد این معادله است. جغرافیای خلیج فارس، تنگه هرمز و حضور نظامی آمریکا در کشور‌های منطقه، نشان می‌دهد که پیامد‌های هرگونه درگیری احتمالی، الزاماً به مرز‌های جغرافیایی ایران و آمریکا محدود نخواهد ماند. البته این مسئله به معنای قطعی بودن وقوع یک درگیری گسترده نیست؛ بلکه بیانگر آن است که در محاسبات راهبردی باید احتمال گسترش دامنه بحران و تأثیر آن بر محیط امنیتی منطقه را جدی گرفت.
اما در کنار این هشدار نظامی، بخش دیگری از پیام رهبر انقلاب به موضوعی اختصاص دارد که در سال‌های گذشته همواره یکی از محور‌های اختلاف‌نظر در تحلیل روابط ایران و آمریکا بوده است: امید بستن به تغییر رفتار واشنگتن از مسیر مذاکره، تغییر دولت‌ها یا جابه‌جایی جناح‌های سیاسی.
رهبر انقلاب در این بخش تصریح می‌کنند: «اگر هنوز کسانی هستند که اندک امیدی به تغییر رفتار یا جابه‌جایی‌های حزبی و جناحی در نظام سلطه دارند و یا تصوّر می‌کنند با امتیاز دادن به امریکا می‌توانند او را از دشمنی با ملّت ایران منصرف کنند، سخت در اشتباه‌اند.»
این عبارت را باید فراتر از یک موضع‌گیری درباره دولت مشخصی در آمریکا در نظر گرفت. مسئله اصلی، نوع نگاه به ساختار سیاست خارجی این کشور و ارزیابی ماهیت اختلافات تهران و واشنگتن است. تغییر رئیس‌جمهور، پیروزی دموکرات‌ها یا جمهوری‌خواهان و جابه‌جایی ترکیب سیاسی در کنگره، به‌خودی‌خود تضمینی برای تغییر بنیادین رویکرد آمریکا در قبال ایران نیست. تجربه چند دهه گذشته نیز نشان داده است که فشار اقتصادی، تحریم، تهدید نظامی و تلاش برای محدودسازی قدرت منطقه‌ای ایران، در دوره دولت‌های مختلف آمریکا با ابزار‌ها و ادبیات متفاوت دنبال شده است.
در واقع، یکی از خطا‌های محاسباتی در تحلیل سیاست آمریکا، یکسان دانستن تغییر دولت با تغییر راهبرد است. ممکن است دولت‌های مختلف در شیوه اجرای سیاست‌ها، اولویت‌بندی موضوعات و استفاده از ابزار‌های دیپلماتیک تفاوت‌هایی داشته باشند، اما این تفاوت‌ها لزوماً به معنای کنار گذاشتن اهداف کلان و منافع تعریف‌شده در ساختار سیاست خارجی آمریکا نیست. از این منظر، اتکا به تغییرات انتخاباتی در واشنگتن برای پیش‌بینی پایان خصومت با ایران، بدون توجه به استمرار برخی مؤلفه‌های راهبردی، نمی‌تواند مبنای مطمئنی برای تصمیم‌گیری باشد.
بخش دوم هشدار رهبر انقلاب در همین زمینه، به تصور امکان منصرف کردن آمریکا از دشمنی با ایران از طریق امتیازدهی بازمی‌گردد. در این نگاه، مسئله صرفاً میزان یا نوع امتیاز نیست، بلکه اصل این فرض محل بحث است که آیا عقب‌نشینی و ارائه امتیاز می‌تواند به تغییر پایدار رفتار طرف مقابل منجر شود؟
رهبر انقلاب در ادامه همین بخش تأکید می‌کنند که آرزوی آمریکا، تسلیم بی‌قیدوشرط ملت ایران است و هرگونه گرایش تسلیم‌آمیز می‌تواند دشمن را برای زیاده‌خواهی بیشتر و جنگ‌ها و جسارت‌های بعدی جری‌تر کند. بنابراین، از منظر این پیام، امتیازدهی بدون تضمین تغییر رفتار طرف مقابل، نه‌تنها لزوماً به کاهش فشار منجر نمی‌شود، بلکه ممکن است زمینه مطالبه امتیازات بیشتر را نیز فراهم کند.
البته باید میان مذاکره به‌عنوان یک ابزار دیپلماتیک و اعتماد به تغییر رفتار آمریکا از مسیر امتیازدهی تفاوت قائل شد. مذاکره در روابط بین‌الملل یکی از ابزار‌های مدیریت اختلاف و تأمین منافع ملی است؛ اما کارآمدی آن به شرایط، توازن قدرت، تضمین‌های معتبر و رفتار عملی طرف‌های مذاکره‌کننده بستگی دارد. آنچه در پیام رهبر انقلاب مورد انتقاد قرار گرفته، نه صرفاً استفاده از ابزار دیپلماسی، بلکه امید بستن به تغییر ماهیت خصومت آمریکا بدون وجود نشانه‌های معتبر از تغییر رویکرد آن کشور است.
در حقیقت، دو محور اصلی پیام ۱۳ آبان را باید مکمل یکدیگر دانست. هشدار درباره گسترده‌تر شدن پاسخ ایران، ناظر بر هزینه‌های اقدام نظامی و تهدید مستقیم است و هشدار درباره امید بستن به تغییر رفتار آمریکا از طریق امتیازدهی، به محاسبات سیاسی و دیپلماتیک مربوط می‌شود. یکی به طرف مقابل می‌گوید تکرار تجاوز می‌تواند پیامد‌های گسترده‌تری داشته باشد و دیگری به داخل کشور یادآوری می‌کند که نباید سرنوشت منافع ملی را به تغییر دولت‌ها یا وعده‌های سیاسی واشنگتن گره زد.
پیام روشن این دو گزاره آن است که مدیریت تقابل با آمریکا، پیش از هر چیز به شناخت واقع‌بینانه از طرف مقابل و اتکا به مؤلفه‌های قدرت ملی نیاز دارد. نه تهدید نظامی باید بدون پاسخ و هزینه تلقی شود و نه تغییر ترکیب سیاسی در واشنگتن باید به‌عنوان نشانه قطعی تغییر راهبرد این کشور در نظر گرفته شود.
در نهایت، آنچه می‌تواند موقعیت ایران را در برابر فشار‌های خارجی تقویت کند، حفظ انسجام داخلی، افزایش توان دفاعی، پیشرفت اقتصادی و برخورداری از دیپلماسی مبتنی بر منافع و اقتدار ملی است. بازدارندگی پایدار زمانی شکل می‌گیرد که کشور هم توان مقابله با تهدید را داشته باشد و هم در عرصه سیاسی و اقتصادی، از ظرفیت لازم برای مدیریت بحران برخوردار باشد. از این منظر، پیام ۱۳ آبان را می‌توان تأکیدی بر یک اصل اساسی دانست: امنیت و منافع ملی را نمی‌توان بر پایه امید به تغییر اراده دشمن بنا کرد؛ بلکه باید آن را با قدرت، هوشیاری و محاسبه واقع‌بینانه تضمین کرد.
انتهای پیام/381
