الهیات جنگ در مذهب صهیونیسم
گروه بین‌الملل دفاع‌پرس - میثم رشیدی مهرآبادی؛ جنگ در رژیم صهیونیستی صرفاً پدیده‌ای نظامی و امنیتی نیست و برای شناخت دقیق‌تر رفتار سیاسی و نظامی این رژیم، باید به لایه‌های هویتی، اعتقادی و الهیاتی مؤثر بر تصمیم‌گیری‌های آن نیز توجه کرد. طرح مطالعاتی «ریشه‌های الهیاتی جنگ در رژیم صهیونیستی» با بررسی جریان‌های مختلف مذهبی و اجتماعی، نقش آموزه‌های دینی در شکل‌دهی به گفتمان جنگ، سیاست‌های سرزمینی و ساختار نظامی این رژیم را واکاوی کرده است.
در این گفتوگو، «علی نیازی» از تهیه‌کنندگان این طرح مطالعاتی، به پرسش‌هایی درباره مبانی پژوهش، نفوذ صهیونیسم مذهبی در ارتش، نسبت الهیات و سیاست‌های جنگی و ظرفیت شکاف‌های داخلی رژیم صهیونیستی پاسخ داده است.
دفاع‌پرس: با توجه به اینکه موضوع پژوهش، بررسی تأثیر الهیات بر رفتار نظامی و سیاسی اسرائیل است، روش دقیق شما برای اثبات رابطه میان آموزه‌های دینی و تصمیمات واقعی نظامی چه بوده است؟ چگونه میان «استناد تبلیغاتی و سیاسی به متون دینی» و «تأثیر واقعی باور‌های الهیاتی بر فرایند تصمیم‌گیری نظامی» تمایز قائل شده‌اید؟
در این پژوهش، نقطه عزیمت ما این بود که صرف مشاهده استناد یک سیاستمدار، مقام نظامی یا خاخام اسرائیلی به متون دینی، برای اثبات تأثیر الهیات بر رفتار نظامی رژیم صهیونیستی کافی نیست؛ زیرا ممکن است این استناد صرفاً کارکرد تبلیغاتی، سیاسی یا مشروعیت‌بخش داشته باشد. ازاین‌رو، تلاش کردیم به‌جای اکتفا به بررسی اظهارات و مواضع رسمی؛ تحولات نهادی، ساختار اجتماعی و ترکیب نیرو‌های اثرگذار در نظام سیاسی و نظامی این رژیم را نیز بررسی کنیم.
بنابراین، مدعای پژوهش این نیست که تمامی تصمیمات نظامی رژیم صهیونیستی مستقیماً از آموزه‌های دینی ناشی می‌شوند یا هر استناد به متون مقدس الزاماً نشان‌دهنده تأثیر واقعی آنها بر تصمیم‌گیری نظامی است. آنچه شواهد پژوهش نشان می‌دهد، نهادینه شدن تدریجی برخی قرائت‌های الهیاتی در بخش‌هایی از ساختار نظامی، آموزشی و فرماندهی و ظرفیت اثرگذاری آنها بر نحوه فهم مفاهیمی مانند امنیت، تهدید، سرزمین و مشروعیت استفاده از قدرت نظامی است.
از این‌رو لازم است به این نکه توجه دهم که تبدیل مبانی الهیاتی به تصمیم و اقدام عملیاتی، همچنان از مجرای نهاد‌های سیاسی و نظامی می‌گذرد و تصمیمات نهایی تحت تأثیر ملاحظات سیاسی-نظامی نیز قرار دارند. به همین دلیل، این پژوهش مدعی ارائه یک رابطه علّی قطعی میان هر آموزه دینی و هر تصمیم عملیاتی مشخص نیست؛ بلکه هدف آن شناسایی و تبیین یکی از لایه‌های اثرگذار بر رفتار سیاسی و نظامی رژیم صهیونیستی، یعنی لایه اعتقادی، هنجاری و مشروعیت‌بخش، بوده است؛ لذا اساساً باید میان «اثبات تأثیر الهیات بر گفتمان و ساختار نظامی» و «اثبات اینکه یک عملیات مشخص مستقیماً به دلیل یک آموزه دینی انجام شده است» تفاوت قائل شد.
دفاع‌پرس: در گزارش، جامعه اسرائیل به چهار طیف سکولار، سنتی، مذهبی ملی‌گرا و حریدی تقسیم شده و برای هرکدام درصد‌های مشخصی ارائه شده است. این آمار‌ها بر اساس کدام سال، پیمایش و شاخص‌های سنجش استخراج شده‌اند؟ با توجه به تغییرات جمعیتی و سیاسی سال‌های اخیر، میزان اعتبار این طبقه‌بندی برای تحلیل شرایط کنونی چقدر است؟
در این پژوهش، تقسیم‌بندی جامعه یهودیان ساکن فلسطین اشغالی به چهار طیف سکولار، سنتی، مذهبی ملی‌گرا و حریدی، بر مبنای میزان پایبندی به شریعت و سنت‌های یهودی صورت گرفته است. در بخش جامعه‌شناختی گزارش، تصریح شده که درصد‌های ارائه‌شده، آمار‌های تقریبی هستند و بر اساس گزارش‌های «مرکز آمار اسرائیل» (CBS) و «مؤسسه دموکراسی اسرائیل» (IDI) استخراج شده‌اند.
در این زمینه، پیمایش سال ۲۰۱۶ مرکز تحقیقات پیو (Pew Research Center) با عنوان «جامعه از نظر مذهبی چندپاره اسرائیل» (Israel’s Religiously Divided Society)، به‌عنوان یکی از منابع پایه و جامع برای این دسته‌بندی و درصد‌های جمعیتی مورد استفاده قرار گرفته است.
همچنین، مرکز آمار اسرائیل در قالب پیمایش‌های اجتماعی سالانه خود (Social Survey)، میزان مذهبی بودن یهودیان بالای ۲۰ سال را بررسی می‌کند. مؤسسه دموکراسی اسرائیل نیز گزارش‌های دوره‌ای، از جمله سالنامه آماری جامعه حریدی و شاخص دموکراسی اسرائیل، را منتشر می‌کند که برای شناخت تحولات جمعیتی و اجتماعی این جامعه مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
از نظر شاخص‌های سنجش، مبنای اصلی این تقسیم‌بندی میزان پایبندی به شریعت و مناسک دینی و نحوه مواجهه هر طیف با سنت یهودی بوده است. بر همین اساس، سکولار‌ها عمدتاً با هویت قومی، ملی و فرهنگی خود شناخته می‌شوند و پایبندی محدودی به مناسک مذهبی دارند؛ سنتی‌ها به‌صورت گزینشی برخی احکام و مناسک، مانند رعایت شنبه و قواعد غذایی کاشروت، را اجرا می‌کنند؛ مذهبی‌های ملی‌گرا ضمن پایبندی سخت‌گیرانه به شریعت، در ساختار‌های سیاسی، نظامی و اجتماعی حضور فعال دارند؛ و حریدی‌ها نیز با محافظه‌کاری مذهبی، تمرکز بر مطالعات تورات و حفظ سبک زندگی دینی متمایز شناخته می‌شوند.
از منظر تحولات جمعیتی و سیاسی نیز، این پژوهش به دو روند مهم توجه می‌دهد: نخست، کاهش نسبی سهم جمعیتی جریان سکولار و رشد جمعیت حریدی، و دوم، افزایش نفوذ سیاسی و نهادی جریان صهیونیسم مذهبی. به‌ویژه نفوذ مذهبی‌های ملی‌گرا در کابینه، وزارتخانه‌های کلیدی، سیاست‌های شهرک‌سازی و سطوح فرماندهی ارتش، به‌مراتب فراتر از وزن جمعیتی حدود ۱۶ درصدی آنان ارزیابی شده است.
بنابراین، اعتبار این طبقه‌بندی برای تحلیل شرایط کنونی را باید در دو سطح ارزیابی کرد؛ در سطح جامعه‌شناختی، این چهارگانه همچنان چارچوب مناسبی برای شناخت تکثر مذهبی و هویتی جامعه اسرائیل و تحلیل شکاف‌های درونی آن فراهم می‌کند؛ افزون بر این، برای تحلیل مناسبات قدرت، نمی‌توان صرفاً به سهم جمعیتی گروه‌ها اکتفا کرد؛ زیرا وزن و نفوذ سیاسی هر جریان الزاماً متناسب با میزان جمعیت آن نیست. در واقع، یکی از یافته‌های اصلی این پژوهش نیز همین تمایز میان وزن جمعیتی و ضریب نفوذ سیاسی و نهادی جریان‌های مختلف است؛ موضوعی که به‌ویژه در بررسی جایگاه صهیونیسم مذهبی در ساختار سیاسی و نظامی رژیم صهیونیستی اهمیت پیدا می‌کند.
دفاع‌پرس: چه میزان از یافته‌های این مطالعه مبتنی بر اسناد رسمی، اظهارات مقامات نظامی و سیاسی، سخنان خاخام‌ها و متون دینی است و چه میزان از منابع رسانه‌ای و تحلیل‌های ثانویه استخراج شده است؟ آیا به اسناد مستقیم و قابل راستی‌آزمایی دسترسی داشته‌اید؟
از آنجا که بررسی نسبت میان الهیات و رفتار نظامی رژیم صهیونیستی، مستلزم شناخت هم‌زمان مبانی اعتقادی، تحولات نهادی، مواضع جریان‌های سیاسی و بازتاب این مؤلفه‌ها در تحولات معاصر است؛ در این پژوهش از ترکیبی از منابع اولیه و ثانویه استفاده شده است. منابع اصلی گزارش را می‌توان به چهار دسته تفکیک کرد:
۱. متون دینی و منابع الهیاتی: بخش مهمی از مباحث نظری گزارش بر بررسی مستقیم متون مقدس یهودی، از جمله تورات، کتب پیامبران، کتب تاریخی عهد عتیق، تلمود و منابع شریعت یهود استوار است. همچنین آرای خاخام‌های مؤثر، به‌ویژه خاخام کوک و فرزندش، برای شناخت مبانی ایدئولوژیک صهیونیسم مذهبی بررسی شده‌اند.
۲. منابع آماری و نهادی: برای بررسی ساختار جامعه اسرائیل و ترکیب جمعیتی جریان‌های مذهبی، از گزارش‌های مرکز آمار اسرائیل (CBS)، مؤسسه دموکراسی اسرائیل (IDI) و مرکز تحقیقات پیو استفاده شده است.
۳. منابع رسانه‌ای و گزارش‌های تحلیلی: در بررسی تحولات معاصر، به‌ویژه پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، از گزارش‌های رسانه‌هایی مانند واشنگتن‌پست، آسوشیتدپرس، رویترز و جروزالم پست استفاده شده است. این منابع برای شناسایی مواضع خاخام‌ها، اختلاف‌نظر‌های جریان‌های مذهبی درباره جنگ غزه، مواضع احزاب مذهبی و بازتاب آموزه‌های دینی در تحولات سیاسی و نظامی به کار رفته‌اند.
۴. مطالعات و تحلیل‌های ثانویه: در بررسی روند نهادینه شدن الهیات در ساختار ارتش، از جمله تحولات مربوط به حضور صهیونیست‌های مذهبی در رده‌های فرماندهی و آموزش نظامی، به مطالعات منتشرشده در حوزه جامعه‌شناسی سیاسی و مطالعات امنیتی اسرائیل استناد شده است. برای مثال، مقاله منتشرشده در نشریه تبلت، به عنوان مبنای بخشی از تحلیل‌های تاریخی و نهادی این بخش قرار گرفته است.
اما درباره پرسش دوم، یعنی دسترسی به اسناد مستقیم و قابل راستی‌آزمایی درباره نفوذ صهیونیسم مذهبی در ساختار نظامی، باید میان دو موضوع تفکیک قائل شد؛ یکی وجود شواهد درباره تغییرات نهادی و ترکیب نیرو‌های نظامی و دیگری دسترسی مستقیم به اسناد داخلی و رسمی ارتش رژیم صهیونیستی‌ست.
گزارش ما برای تبیین روند نفوذ صهیونیسم مذهبی، به شواهدی مانند تأسیس نهاد خاخام نظامی در سال ۱۹۴۸، فعالیت خاخام شلومو گورن، شکل‌گیری مدارس پیش‌نظامی مذهبی از دهه ۱۹۸۰، تأسیس مدرسه بنی‌داوود در سال ۱۹۸۸ و افزایش سهم فارغ‌التحصیلان مدارس مذهبی در دوره‌های آموزش افسری استناد کرده است. بر اساس داده‌های نقل‌شده در گزارش، در سال ۲۰۱۱ حدود ۴۲ درصد دانشجویان دوره‌های آموزش افسری نیرو‌های زمینی از مدارس مذهبی فارغ‌التحصیل شده بودند. همچنین در سال ۲۰۱۲ حدود یک‌چهارم فارغ‌التحصیلان دوره افسری پیاده‌نظام از دانش‌آموختگان یشیوا‌های پیش‌نظامی بودند. اینها شواهدی‌ست که برای نشان دادن روند نهادی و ساختاری مهم‌اند.
لذا، آنچه پژوهش انجام داده، کنار هم قرار دادن شواهد متنی، آماری، نهادی و گزارش‌های تحلیلی برای تبیین روند اثرگذاری الهیات بر بخشی از ساختار نظامی و سیاسی رژیم صهیونیستی بوده است.
در نهایت، لازم است به این نکته توجه دهم که هدف این گزارش اثبات این ادعا نبوده که تمام تصمیمات نظامی رژیم صهیونیستی مستقیماً از سوی رهبران مذهبی یا بر اساس متون دینی اتخاذ می‌شوند. بلکه مقصود پژوهش، شناسایی روند نهادینه شدن برخی قرائت‌های الهیاتی در ساختار‌های آموزشی، فرماندهی و سیاسی و تبیین ظرفیت اثرگذاری آنها بر فهم امنیت، تهدید، سرزمین و مشروعیت استفاده از زور بوده است.
دفاع‌پرس: یکی از موضوعات حساس گزارش، استفاده از آموزه‌های دینی یهودیت برای توجیه جنگ و توسعه‌طلبی سرزمینی است. چگونه می‌توان میان آموزه‌های اصیل یهودیت، تفاسیر مختلف خاخامی و قرائت سیاسی صهیونیسم مذهبی تفکیک قائل شد؟ آیا این خطر وجود ندارد که رفتار یک جریان خاص به کلیت جامعه یهودی یا دین یهودیت تعمیم داده شود؟
یکی از ملاحظات اصلی ما در تدوین این گزارش، پرهیز از یکسان‌انگاری میان «یهودیت»، «تفاسیر مختلف دینی» و «ایدئولوژی سیاسی صهیونیسم مذهبی» بوده است. اساساً اگر این سه سطح از یکدیگر تفکیک نشوند، تحلیل ریشه‌های الهیاتی جنگ با خطای روش‌شناختی مواجه خواهد شد و ممکن است رفتار یک جریان خاص به کل جامعه یهودی یا دین یهودیت تعمیم داده شود. برای روشن شدن این تمایز، در گزارش سه سطح را از یکدیگر تفکیک کرده‌ایم:
۱. منابع و آموزه‌های دینی یهودیت: در این سطح، متون پایه‌ای مانند تورات، کتب پیامبران، تنخ، تلمود و منابع شریعت یهود بررسی شده‌اند. این متون دربرگیرنده روایت‌ها، احکام و آموزه‌های مختلفی درباره جنگ، صلح، سرزمین، دشمن‌اند. اما نمی‌توان صرف وجود برخی روایت‌های جنگی یا احکام مرتبط با جنگ در این متون را به معنای وجود یک برداشت واحد و الزاماً مشترک میان تمام یهودیان دانست.
۲. تفاسیر و قرائت‌های مختلف خاخامی: نکته مهم این است که جریان‌های مذهبی یهودی، از منابع مشترک برداشت‌های یکسانی ندارند. برای مثال، جریان حریدی عمدتاً به سنت تفسیری خاخام‌های کلاسیک، تلمود و شریعت یهود اتکا دارد. جریان سنتی بیشتر بر تورات، ادعیه و مناسک عمومی تأکید می‌کند و مذهبی‌های ملی‌گرا علاوه بر متون یادشده، توجه ویژه‌ای به تنخ و آثار سیاسی و الهیاتی خاخام کوک دارند. در مقابل، جریان‌های اصلاح‌طلب، محافظه‌کار و برخی متفکران ارتدوکس مدرن، قرائت‌های اخلاق‌محورتری از سنت یهودی ارائه می‌کنند. برای نمونه، آنان با استناد به مفهوم «بتسلیم الوهیم» (آفرینش انسان به صورت خداوند)، بر حرمت جان انسان‌ها، از جمله غیرنظامیان طرف مقابل، تأکید می‌کنند. همچنین مفاهیمی مانند «پیکواخ نفش» (ضرورت حفظ جان انسان) و دکترین «خلوص سلاح» در این قرائت‌ها برای محدود کردن خشونت و دفاع از مسئولیت اخلاقی در جنگ مورد استفاده قرار می‌گیرند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که سنت دینی یهودی، دست‌کم در موضوع جنگ، واجد قرائت‌های متنوع و بعضاً متعارض است.
۳. قرائت سیاسی و ایدئولوژیک صهیونیسم مذهبی: تمرکز اصلی پژوهش ما در این سطح قرار دارد. جریان صهیونیسم مذهبی، به‌ویژه با تأثیرپذیری از مکتب فکری خاخام ابراهیم اسحاق کوک و فرزندش، خاخام تزوی یهودا کوک، تفسیری خاص از نسبت دین، دولت، سرزمین و جنگ ارائه می‌دهد.
در این قرائت، تأسیس دولت اسرائیل به‌عنوان آغاز فرایند رستگاری تلقی می‌شود؛ ارتش جایگاهی فراتر از یک نهاد نظامی صرف پیدا می‌کند و خدمت نظامی می‌تواند به‌عنوان یک فریضه دینی تفسیر شود. همچنین مفاهیمی مانند «جنگ تکلیفی» و «سرزمین موعود» در مشروعیت‌بخشی به استفاده از زور و سیاست‌های سرزمینی مورد استناد قرار می‌گیرند. لذا، آنچه در گزارش مورد بررسی قرار گرفته، به‌معنای نسبت دادن این برداشت به تمام یهودیان یا حتی تمام جریان‌های مذهبی یهودی نیست، بلکه بررسی نحوه تبدیل برخی آموزه‌ها و تفاسیر دینی به یک گفتمان سیاسی و نظامی در جریان صهیونیسم مذهبی است.
برای تأکید بر این موضوع، در فصل مربوط به تحولات پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، اختلاف‌نظر میان خاخام‌ها و سازمان‌های یهودی درباره جنگ غزه نیز بررسی شده است. درحالی‌که بخشی از جریان‌های صهیونیسم مذهبی از عملیات نظامی در چارچوب دفاع از موجودیت اسرائیل و حفاظت از جامعه یهودی حمایت کرده‌اند، گروهی از خاخام‌های ارتدوکس با استناد به اصول دینی، بر ضرورت آتش‌بس، حمایت از غیرنظامیان و افزایش کمک‌های بشردوستانه تأکید داشته‌اند. حتی برخی احزاب مذهبی نزدیک به دولت نیز در مقاطعی با استناد به اصل پ «یکواخ نفش» یا «حفظ جان» از توافق‌هایی برای توقف موقت جنگ و آزادی گروگان‌ها حمایت کرده‌اند.
این شواهد نشان می‌دهد که یهودیت را نمی‌توان دارای یک موضع سیاسی و نظامی واحد دانست و حتی در میان جریان‌های مذهبی نیز درباره نسبت دین و جنگ اختلاف‌نظر‌های جدی وجود دارد.
در پاسخ به بخش دوم پرسش نیز باید گفت که در راستای ملاحظات مربوط به خطر تعمیم رفتار یک جریان خاص به کلیت جامعه یهودی، یکی از تأکیدات گزارش، ضرورت تفکیک میان آیین یهودیت و «الهیات جنگ‌افروز صهیونیسم مذهبی» است. این تفکیک دو اهمیت اساسی دارد: نخست اینکه مانع از انتساب رفتار‌ها و سیاست‌های یک جریان سیاسی خاص به تمام پیروان یک دین می‌شود؛ دوم اینکه امکان نقد دقیق‌تر مبانی ایدئولوژیک و الهیاتیِ سیاست‌های جنگ‌طلبانه رژیم صهیونیستی را فراهم می‌کند. در نهایت، تأکید اصلی ما این است که موضوع نقد پژوهش، «یهودیت» و پیروان آن نیست؛ بلکه بررسی چگونگی بهره‌گیری یک جریان سیاسی ـ مذهبی از برخی تفاسیر خاص دینی برای صورت‌بندی مفاهیم جنگ، سرزمین، دشمن و مشروعیت استفاده از قدرت نظامی است.
دفاع‌پرس: گزارش به استناد برخی آیات تورات، از محدوده سرزمینی میان رود فرات و دریای مدیترانه سخن می‌گوید. چه شواهدی وجود دارد که این برداشت الهیاتی مستقیماً در سیاست رسمی دولت اسرائیل و تصمیمات توسعه‌طلبانه آن تأثیر گذاشته است؟
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد؛ نخست، وجود آموزه‌ها و وعده‌های سرزمینی در متون مقدس یهودی؛ دوم، برداشت‌های الهیاتی و ایدئولوژیک جریان‌های مذهبی از این آموزه‌ها؛ و سوم، تبدیل این برداشت‌ها به سیاست رسمی و برنامه عملی دولت اسرائیل. این سه موضوع به یکدیگر مرتبط هستند، اما نمی‌توان آنها را یکسان تلقی کرد.
در بخش چهارم گزارش، مبانی متنی ادعا‌های سرزمینی بررسی شده است. برای مثال، در سفر پیدایش، باب پانزدهم، از عهد الهی با ابراهیم درباره اعطای سرزمین از رود مصر تا رود بزرگ، یعنی فرات، سخن گفته شده است. همچنین در سفر تثنیه، به گسترش قلمرو بنی‌اسرائیل تا رود فرات و دریای مدیترانه اشاره شده است. البته تورات در بخش‌های مختلف، حدود سرزمینی متفاوتی را مطرح می‌کند و گزارش نیز این تفاوت‌ها را بررسی کرده است. اما وجود چنین آموزه‌هایی در متون دینی، به‌خودی‌خود اثبات نمی‌کند که دولت اسرائیل در دوران معاصر، برنامه‌ای رسمی و مستقیم برای تحقق تمام این محدوده سرزمینی تدوین کرده یا تصمیمات جنگ‌طلبانه خود را صرفاً بر اساس این آموزه‌ها اتخاذ می‌کند.
آنچه در گزارش درباره تأثیر این مبانی بر تحولات سیاسی معاصر بررسی شده، عمدتاً به نقش جریان صهیونیسم مذهبی در شکل‌دهی به گفتمان سرزمینی و سیاست شهرک‌سازی مربوط است. در ادبیات این جریان، استناد به مفهوم «سرزمین موعود» و «حق تاریخی یهودیان بر سرزمین اسرائیل»، در کنار استدلال‌های امنیتی، برای دفاع از توسعه شهرک‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، آموزه‌های سرزمینی در اینجا می‌توانند در تعریف قلمرو مطلوب، تبیین منافع حیاتی و مشروعیت‌بخشی به سیاست‌های توسعه شهرک‌سازی نقش داشته باشند.
بااین‌حال، گزارش به‌صراحت تأکید می‌کند که نسبت این دیدگاه‌های ایدئولوژیک با سیاست رسمی دولت همواره یکسان نیست و به متغیر‌هایی مانند ترکیب ائتلاف‌های سیاسی، احکام دیوان عالی، ملاحظات امنیتی نیز وابسته است؛ بنابراین نمی‌توان تمام سیاست‌های شهرک‌سازی را صرفاً محصول الهیات دانست؛ بلکه این سیاست‌ها در تعامل میان عوامل ایدئولوژیک، سیاسی، حقوقی و امنیتی شکل می‌گیرند.
در اینجا، یک نکته مهم دیگر نیز وجود دارد؛ جریان صهیونیسم مذهبی به‌رغم برخورداری از وزن جمعیتی محدودتر، در سال‌های اخیر نفوذ قابل توجهی در ساختار سیاسی و برخی نهاد‌های حاکمیتی رژیم صهیونیستی پیدا کرده است. حضور این جریان در ائتلاف‌های حاکم، تصدی وزارتخانه‌های کلیدی و مشارکت در فرایند سیاست‌گذاری شهرک‌سازی، زمینه‌ای برای ورود قرائت‌های الهیاتی آن به عرصه تصمیم‌گیری سیاسی فراهم کرده است. بااین‌حال، وجود این نفوذ نهادی را نیز نباید معادل پذیرش کامل و بی‌واسطه تمام ادعا‌های سرزمینی حداکثری از سوی دولت تلقی کرد.
بنابراین، پاسخ دقیق به پرسشی که مطرح فرمودید این است که باید میان ادعا‌های ایدئولوژیکِ جریان‌های مذهبی و سیاست رسمی دولت رژیم صهیونیستی تفکیک قائل شد؛ اما شواهد ارائه‌شده بیش از آنکه اثبات‌کننده وجود یک برنامه رسمی دولتی برای تحقق محدوده جغرافیایی فرات تا مدیترانه باشد، نشان‌دهنده ظرفیت اثرگذاری این آموزه‌ها بر گفتمان سرزمینی، مشروعیت‌بخشی به شهرک‌سازی و جهت‌دهی به برخی جریان‌های سیاسی است.
لذا، همانگونه که در پژوهش نیز بیان شده است؛ الهیات در بسیاری از موارد، بیش از آنکه علت مستقل آغاز جنگ باشد، چارچوبی هنجاری و مشروعیت‌بخش برای تصمیمات سیاسی و امنیتی فراهم می‌کند. البته در برخی جریان‌های رادیکال صهیونیسم مذهبی، این مؤلفه می‌تواند به انگیزه‌ای پیشینی برای جهت‌دهی به سیاست‌های راهبردی نیز تبدیل شود؛ اما حتی در این موارد هم الهیات به‌تنهایی تعیین‌کننده نبوده و با محاسبات سیاسی و امنیتی درهم‌آمیخته است.
ازاین‌رو، نباید میان وجود یک ادعای الهیاتی در متون مقدس، تبلیغ و پیگیری آن توسط جریان‌های ایدئولوژیک و تبدیل آن به سیاست رسمی دولت، رابطه‌ای قطعی و خودکار فرض کرد. هر یک از این سطوح به شواهد و بررسی مستقل نیاز دارد.
دفاع‌پرس: گزارش، اندیشه‌های خاخام آبراهام اسحاق کوک و پسرش را از پایه‌های فکری صهیونیسم مذهبی معرفی می‌کند. دقیقاً کدام آموزه‌های این مکتب در دهه‌های اخیر به سیاست‌های نظامی، شهرک‌سازی و نگرش فرماندهان ارتش منتقل شده‌اند؟
ابتدا باید میان دو موضوع تمایز قائل شویم: نخست، محتوای آموزه‌های الهیاتی مکتب خاخام کوک و دوم، سازوکار‌هایی که از طریق آنها این آموزه‌ها در دهه‌های اخیر وارد ساختار سیاسی، نظامی و اجتماعی رژیم صهیونیستی شده‌اند.
برای ارائه پاسخ دقیق به پرسش مطرح شده، برخی آموزه‌های محوری مکتب فکری خاخام ابراهیم اسحاق کوک و فرزندش، خاخام تزوی یهودا کوک که در شکل‌دهی به ایدئولوژی صهیونیسم مذهبی نقش اساسی داشته‌اند را مرور می‌کنیم؛
۱. تلقی تأسیس دولت اسرائیل به‌عنوان آغاز فرایند رستگاری
در این مکتب، تأسیس دولت اسرائیل در دوران معاصر صرفاً یک تحول سیاسی و ملی تلقی نمی‌شود، بلکه آغاز فرایند رستگاری نهایی و ظهور مسیحای موعود دانسته می‌شود. بر اساس این برداشت، حتی اگر رهبران سیاسی و نظامی دولت سکولار باشند، ممکن است به‌صورت غیرآگاهانه ابزار تحقق اراده الهی و پیشبرد تاریخ به سوی وعده‌های دینی تلقی شوند.
۲. حضور و تسلط بر فلسطین اشغالی، یک تکلیف دینی است.
یکی دیگر از آموزه‌های محوری این مکتب، گسترش مفهوم «جنگ تکلیفی (Milchemet Mitzvah) است برخلاف قرائت حریدی که جنگ تکلیفی را در دوران معاصر محدود یا منتفی می‌داند، مکتب کوک با اتکا به آرای نحمانیدس، حضور یهودیان در سرزمین فلسطین اشغالی و تلاش برای تصرف و حفظ آن را یک فرمان الهی مستمر تلقی می‌کند. لذا، اینگونه اقدام‌های نظامی برای دفاع از جان یهودیان، حفظ حاکمیت یهود بر سرزمین مقدس و جلوگیری از تصرف سرزمین، می‌تواند در قالب یک فریضه دینی تفسیر شود.
۳. قداست‌بخشی به ارتش و خدمت نظامی
در مکتب کوک، ارتش اسرائیل نهادی نظامی نیست، بلکه به‌عنوان تجلی قدرت الهی و «ارتش خداوند» تفسیر می‌شود. خاخام تزوی یهودا کوک نیز خدمت در ارتش را بخشی از فرایض دینی می‌داند که می‌تواند مکمل فعالیت‌هایی مانند قرائت تورات باشد.
۴. تقدس‌بخشی به فداکاری و تحمل تلفات نظامی
در این مکتب، حفظ کلیت و روح جمعی ملت یهود جایگاه مقدسی دارد و جنگیدن در راه آن، عملی معنوی و ارزشمند تلقی می‌شود. همچنین مشکلات، جنگ‌ها و تلفات نظامی در برخی تفسیر‌های این مکتب به‌عنوان «درد‌های زایمان مسیحا» تعبیر می‌شوند؛ یعنی رنج‌هایی که باید در مسیر تحقق رستگاری نهایی تحمل شوند.
چنین برداشتی می‌تواند در حفظ انگیزه و روحیه دینی نیرو‌های نظامی و مشروعیت‌بخشی به فداکاری‌های جنگی در میان بخشی از جامعه و نیرو‌های مذهبی نقش داشته باشد.
اما در پاسخ به قسمت دوم پرسش و این مسئله که آموزه‌های مذکور چگونه به ساختار نظامی و سیاست‌های عملی منتقل شده‌اند؛ لازم است به این نکته توجه دهم که گزارش برای تبیین این فرایند، به چند سازوکار نهادی و آموزشی اشاره می‌کند.
برای مثال، از سال ۱۹۸۰ به بعد، بخشی از نخبگان صهیونیسم مذهبی راهبرد حضور فعال در رده‌های فرماندهی و مشارکت در فرایند تصمیم‌سازی نظامی را دنبال کردند. در همین چارچوب، مدارس و یشیوا‌های پیش‌نظامی توسعه یافتند. تأسیس مدرسه بنی‌داوود در شهرک عِلی در سال ۱۹۸۸، یکی از نقاط عطف این روند محسوب می‌شود. هدف این مراکز صرفاً آماده‌سازی دینی سربازان نبود، بلکه تربیت فرماندهانی بود که هم‌زمان از آموزش نظامی حرفه‌ای و مبانی الهیاتی صهیونیسم مذهبی برخوردار باشند.
دومین سازوکار، نهادینه شدن حضور دینی در ساختار ارتش از طریق نهاد خاخام نظامی است. این نهاد از سال ۱۹۴۸ شکل گرفت و خاخام شلومو گورن در مقام نخستین خاخام ارشد ارتش، تلاش کرد احکام دینی را در موضوعاتی مانند مناسک نظامی، دفن کشته‌شدگان، اجرای عملیات در روز شنبه و برخی مسائل مرتبط با حقوق جنگ وارد دستورالعمل‌های ارتش کند.
سومین نمونه، بازتاب این نگرش در گفتمان دینی مرتبط با جنگ‌های معاصر است. برای مثال، همانگونه که در گزارش آمده است می‌توان به نشریه هامیزراخی و ویژه‌نامه پوریم سال ۵۷۸۶ آن اشاره کرد که جنگ پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳ را بستری برای «تجدید حیات معنوی» جامعه اسرائیل توصیف کرده است. در این روایت، حضور تورات در میدان نبرد، گسترش دعا و آموزش دینی در یگان‌های رزمی و فعالیت خاخام‌های نظامی در شناسایی و تدفین کشته‌شدگان، جلوه‌هایی از تقدس خدمت نظامی و پیوند ایمان با دفاع از دولت یهود معرفی شده‌اند.
گزارش شواهدی از نهادینه شدن تدریجی این قرائت‌های الهیاتی در بخشی از ساختار فرماندهی، آموزش نظامی و نهاد خاخام نظامی ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که این روند می‌تواند بر نحوه فهم مفاهیمی مانند امنیت، تهدید، سرزمین و مشروعیت استفاده از قدرت نظامی در میان بخشی از نخبگان نظامی و سیاسی تأثیر بگذارد؛ لذا می‌توان گفت که الهیات در بسیاری از موارد، پس از شکل‌گیری تصمیمات سیاسی و امنیتی، نقش توجیهی و مشروعیت‌بخش ایفا می‌کند؛ اما در برخی جریان‌های رادیکال صهیونیسم مذهبی، این مؤلفه می‌تواند به انگیزه‌ای پیشینی نیز تبدیل شود.
دفاع‌پرس: در گزارش به افزایش حضور فارغ‌التحصیلان مدارس مذهبی در دوره‌های افسری و فرماندهی ارتش اشاره شده است. آیا صرف افزایش حضور افسران مذهبی به معنای دینی‌شدن دکترین نظامی اسرائیل است؟ چه شواهدی درباره تأثیر این افراد بر قواعد درگیری، انتخاب اهداف، رفتار با غیرنظامیان و تصمیمات عملیاتی وجود دارد؟
خیر؛ نمی‌توان گفت که افزایش حضور افسران مذهبی در ارتش، به‌تنهایی به معنای دینی‌شدن کامل دکترین نظامی اسرائیل است. در پژوهش نیز صراحتاً تأکید شده که نفوذ فزاینده صهیونیسم مذهبی در ارتش، الزاماً به معنای تبدیل کل ارتش به یک نهاد ایدئولوژیک ـ دینی نیست.
بر اساس یافته‌های پژوهش، سه مسیر برای اثرگذاری الهیات بر ساختار نظامی رژیم صهیونیستی قابل تصور است: نخست، حضور نهاد خاخام نظامی و تلاش برای وارد کردن برخی احکام دینی به دستورالعمل‌های ارتش؛ دوم، توسعه مدارس مذهبی پیش‌نظامی و تربیت نسل جدیدی از افسران دارای پیشینه الهیاتی مشترک؛ و سوم، انتقال تفاسیر خاص دینی درباره امنیت، تهدید، سرزمین و مشروعیت استفاده از قدرت نظامی به بخشی از فرهنگ و نگرش فرماندهی.
برای مثال، خاخام شلومو گورن تلاش کرد احکام شرعی را در موضوعاتی مانند اجرای عملیات در روز شنبه، مناسک دینی، دفن کشته‌شدگان و برخی مسائل مرتبط با حقوق جنگ را وارد ساختار اداری ارتش کند. همچنین مدارس پیش‌نظامی مذهبی، علاوه بر آموزش نظامی، در انتقال الگو‌های هویتی و برداشت خاصی از نسبت دولت، امنیت و سرزمین نقش داشته‌اند. لذا، می‌توان گفت که الهیات در بخشی از ساختار نظامی اسرائیل، در سطح هنجاری، ایدئولوژیک و مشروعیت‌بخش اثرگذار است؛ اما تصمیمات نهایی همچنان با ملاحظات نظامی-سیاسی اتخاذ می‌شوند.
دفاع‌پرس: با توجه به اینکه بخش مهمی از استدلال‌های گزارش بر تحولات پس از ۷ اکتبر استوار است، چگونه می‌توان سهم الهیات را از سهم عوامل امنیتی، انتقام‌جویی سیاسی، محاسبات ائتلافی و اهداف نظامی در تداوم جنگ غزه تفکیک کرد؟ آیا شواهدی وجود دارد که نشان دهد آموزه‌های دینی در مواردی بر محاسبات حرفه‌ای و امنیتی ارتش غلبه کرده‌اند؟
البته این گزارش مدعی نیست که تداوم جنگ غزه صرفاً معلول انگیزه‌های الهیاتی است. اساساً تصمیم‌گیری‌های امنیتی و نظامی رژیم صهیونیستی، تابع مجموعه‌ای از متغیر‌های امنیتی، نظامی و سیاسی است و نمی‌توان سهم هرکدام را بدون بررسی مستقل و دقیق مشخص کرد.
همانگونه که پیش‌تر نیز بیان شد، الهیات عمدتاً می‌تواند در سه سطح بر تحولات جنگ اثرگذار باشد: نخست، در تفسیر تهدید و تعریف دشمن؛ دوم، در مشروعیت‌بخشی به استمرار جنگ و استفاده از زور؛ و سوم، در رقابت‌های سیاسی برای وارد کردن برداشت‌های دینی به فرایند سیاست‌گذاری.
برای مثال، بخشی از جریان‌های صهیونیسم مذهبی و رهبران مذهبی نزدیک به آنها، عملیات نظامی غزه را در چارچوب دفاع از موجودیت اسرائیل و حفاظت از جامعه یهودی تفسیر کرده‌اند. در مقابل، برخی خاخام‌ها با استناد به اصل «پیکواخ نفش» (حفظ جان انسان)، خواستار آتش‌بس و حمایت از غیرنظامیان شده‌اند. حتی احزاب مذهبی شاس و یهودیت متحد توراتی نیز در سال ۲۰۲۴ با استناد به همین اصل از توافقی برای توقف موقت جنگ و آزادی گروگان‌ها حمایت کردند.
این شواهد نشان می‌دهد که الهیات لزوماً به یک نتیجه سیاسی-نظامی واحد منجر نمی‌شود.
درباره اینکه آیا آموزه‌های دینی بر محاسبات حرفه‌ای و امنیتی ارتش غلبه کرده‌اند، باید گفت که شواهد مستقلی برای اثبات چنین غلبه‌ای در تصمیمات عملیاتی مشخص در دسترس نیست. آنچه در پژوهش نشان داده شده، نفوذ الهیات در سطح هنجاری، ایدئولوژیک و مشروعیت‌بخش است. لذا، جمع‌بندی ما این است که الهیات یکی از متغیر‌های مؤثر بر تداوم و معنابخشی به جنگ غزه است، نه متغیری مستقل و جایگزین محاسبات امنیتی، نظامی و سیاسی.
دفاع‌پرس: گزارش، اختلاف بر سر خدمت نظامی و معافیت حریدی‌ها را یکی از مهم‌ترین شکاف‌های اجتماعی اسرائیل معرفی می‌کند. ارزیابی شما از ظرفیت واقعی این شکاف برای تضعیف انسجام داخلی و توان نظامی اسرائیل چیست؟
اختلاف بر سر خدمت نظامی و معافیت حریدی‌ها یکی از مهم‌ترین گسل‌های اجتماعی و نهادی رژیم صهیونیستی است. ریشه این شکاف در نابرابری توزیع بار نظامی میان دو طیف قرار دارد: درحالی‌که بخش عمده بار خدمت نظامی و هزینه‌های ناشی از جنگ بر دوش جریان‌های سکولار است، جریان حریدی بر تداوم معافیت طلاب مدارس دینی از خدمت سربازی و برخورداری از حمایت‌های مالی دولتی تأکید دارد. این وضعیت، به‌ویژه در شرایط جنگ‌های طولانی‌مدت، می‌تواند به افزایش نارضایتی اجتماعی، تشدید تعارضات سیاسی و کاهش تاب‌آوری داخلی رژیم منجر شود. از این منظر، این شکاف علاوه بر ایجاد چالش برای نهاد نظامی، یکی از آسیب‌پذیری‌های انسجام اجتماعی اسرائیل محسوب می‌شود.
بااین‌حال، نکته مهم آن است که این شکاف لزوماً در تمام شرایط جنگی تشدید نمی‌شود. گزارش تأکید می‌کند که تهدیدات خارجی و وقوع جنگ، در بسیاری از موارد می‌تواند به تقویت همبستگی داخلی، انسجام هویتی و کاهش موقت آثار اختلافات اجتماعی منجر شود. بنابراین، ظرفیت واقعی این شکاف برای تضعیف انسجام داخلی و تاب‌آوری نظامی اسرائیل، تابع متغیر‌هایی مانند طول مدت جنگ، شدت تهدید، وضعیت افکار عمومی و تحولات سیاسی داخلی است. همچنین نباید فراموش کرد که اختلاف بر سر خدمت نظامی، پدیده‌ای چندبعدی و متأثر از عوامل مذهبی، اجتماعی، حقوقی، سیاسی و هویتی است و نمی‌توان برای آن حکم ثابتی صادر کرد.
دفاع‌پرس: آیا روند افزایش نفوذ صهیونیسم مذهبی در ساختار سیاسی، آموزشی و نظامی اسرائیل می‌تواند در بلندمدت موجب تغییر ماهیت این رژیم از یک ساختار عمدتاً ملی‌گرا و سکولار به یک ساختار ایدئولوژیک و دینی شود؟ مهم‌ترین شاخص‌هایی که برای سنجش این تحول باید رصد شوند، کدام‌اند؟
البته این روند می‌تواند در بلندمدت به تغییر در ماهیت و جهت‌گیری‌های ایدئولوژیک رژیم صهیونیستی منجر شود؛ بااین‌حال، گزارش ما مدعی تحقق قطعی چنین تحولی نیست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جریان صهیونیسم مذهبی، به‌رغم برخورداری از حدود ۱۶ درصد جمعیت، نفوذ خود را در دهه‌های اخیر در چند حوزه گسترش داده است: ائتلاف‌های سیاسی و کابینه، وزارتخانه‌های کلیدی، سیاست‌های شهرک‌سازی، نظام آموزشی و ساختار فرماندهی ارتش. برای سنجش تداوم این روند، چند شاخص مهم قابل احصاست:
۱. شاخص سیاسی که میزان حضور و نفوذ احزاب صهیونیسم مذهبی در ائتلاف‌های حاکم و تصدی وزارتخانه‌های کلیدی بررسی می‌کند.
۲. شاخص نظامی که به بررسی روند حضور فارغ‌التحصیلان مدارس مذهبی در دوره‌های افسری، سطوح فرماندهی و نهاد خاخام نظامی می‌پردازد.
۳. شاخص آموزشی که توجه آن به موضوع گسترش مدارس مذهبی و یشیوا‌های پیش‌نظامی و نقش آنها در تربیت نسل جدید فرماندهان معطوف است.
۴. شاخص سرزمینی که به میزان تأثیر مفاهیمی مانند «سرزمین موعود» بر سیاست‌های شهرک‌سازی و تصمیمات مرتبط با سرزمین‌های اشغالی توجه دارد.
۵. شاخص گفتمانی و الهیاتی که میزان برجسته شدن مفاهیمی مانند «رستگاری»، «جنگ تکلیفی» و قداست خدمت نظامی در گفتمان رسمی و سیاسی را بررسی می‌کند.
البته باید توجه داشت که جریان‌های سکولار همچنان در بخش‌هایی از ساختار سنتی دولت، دیوان‌سالاری، اقتصاد و برخی نهاد‌های امنیتی نفوذ قابل توجهی دارند. بنابراین، افزایش نفوذ صهیونیسم مذهبی را نباید معادل حذف کامل ساختار سکولار یا دینی‌شدن یکپارچه رژیم دانست.
جمع‌بندی پزوهش در این‌باره این است که روند مذکور بیانگر افزایش وزن مؤلفه‌های الهیاتی در جهت‌گیری‌های سیاسی و نظامی اسرائیل است؛ اما ارزیابی تغییر ماهیت این رژیم، مستلزم رصد مستمر تحولات نهادی، سیاسی، آموزشی و نظامی آن خواهد بود.
دفاع‌پرس: گزارش پیشنهاد می‌کند از شکاف‌های اجتماعی و الهیاتی اسرائیل در حوزه جنگ شناختی و رسانه‌ای استفاده شود. این پیشنهاد دقیقاً چگونه باید به برنامه عملیاتی تبدیل شود؟ چه شاخص‌هایی برای سنجش اثربخشی چنین راهبردی در تغییر افکار عمومی، کاهش مشروعیت سیاست‌های اسرائیل و افزایش شکاف‌های داخلی وجود دارد؟
در گزارش، برای تبدیل این پیشنهاد به راهبرد رسانه‌ای و شناختی، دو محور اصلی مورد توجه قرار گرفته است: نخست، تمرکز بر شکاف خدمت نظامی: نابرابری میان جریان سکولار، که بخش عمده بار جنگ و اقتصاد را بر دوش می‌کشد، و جریان حریدی، که خواهان معافیت از خدمت نظامی و برخورداری از حمایت‌های دولتی است، یکی از آسیب‌پذیری‌های مهم انسجام اجتماعی رژیم صهیونیستی محسوب می‌شود. ازاین‌رو، در گزارش پیشنهاد شده است که دستگاه‌های رسانه‌ای و دیپلماسی عمومی در شرایط بحران‌های طولانی‌مدت، این مسئله را در گفتمان رسانه‌ای خود برجسته کنند.
دوم، نقد مبانی مشروعیت‌بخش سیاست‌های رژیم‌صهیونیستی؛ پیشنهاد دیگر، برجسته‌سازی بهره‌برداری ابزاری رژیم صهیونیستی از آموزه‌های الهیاتی برای توجیه اشغالگری و توسعه‌طلبی در مجامع بین‌المللی و گفتمان‌های حقوق بشری است. در این زمینه، تفکیک میان آیین یهودیت و قرائت جنگ‌افروز صهیونیسم مذهبی اهمیت ویژه‌ای دارد و می‌تواند زمینه همراهی افکار عمومی جهانی و جوامع یهودی خارج از سرزمین‌های اشغالی را با نقد سیاست‌های این رژیم فراهم کند. البته، باید توجه داشت که اثربخشی این رویکرد به شرایط زمانی، طول مدت بحران، شدت تهدیدات خارجی، وضعیت افکار عمومی و تحولات سیاسی داخلی اسرائیل وابسته است؛ لذا می‌توان گفت که شکاف‌های اجتماعی و الهیاتی رژیم صهیونیستی ظرفیت اثرگذاری بر تاب‌آوری داخلی این رژیم را دارند؛ اما این ظرفیت ثابت و مستقل از شرایط نیست. حتی تهدید خارجی و وقوع جنگ نیز می‌تواند موقتاً به افزایش همبستگی داخلی و کاهش آثار این شکاف‌ها منجر شود.
انتهای پیام/ 122
