واردات فصلی گاز از روسیه برای تامین نیاز شمال ایران

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: «محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، پس از دیدار با «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهور روسیه در کرملین، در گفت‌و‌گو با رسانه ملی اعلام کرد که تهران و مسکو درباره امکان تأمین گاز روسیه برای جبران کمبود داخلی ایران و سپس صادرات آن به کشور‌های همسایه مذاکره می‌کنند.

همچنین در سال ۲۰۲۴، شرکت گازپروم و شرکت ملی گاز ایران یادداشت تفاهمی راهبردی برای بررسی امکان تأمین گاز ایران از روسیه امضا کردند.

چرا ایران، با وجود برخورداری از دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان پس از روسیه و توسعه میدان گازی «پارس جنوبی» به عنوان بزرگ‌ترین میدان گازی جهان، به خرید گاز روسیه علاقه‌مند است و در این معامله چه منافعی عاید تهران می‌شود؟

تمام منابع اصلی گاز ایران، از جمله پارس جنوبی، در جنوب کشور قرار دارند، همچنین نظام گازی ایران ویژگی خاصی دارد: ایران عملاً فاقد مخازن زیرزمینی ذخیره‌سازی گاز است. روسیه در فصل تابستان گاز را در مخازن زیرزمینی ذخیره می‌کند تا بتواند مصرف زمستانی خود را متعادل سازد. کشور‌های اروپایی و اوکراین نیز برای تأمین مصرف زمستانی خود از همین روش استفاده می‌کنند، اما ایران چنین امکانی ندارد.

بنابراین، ایران در زمستان ناچار است تولید گاز خود را به حداکثر برساند و آن را از جنوب به شمال کشور منتقل کند؛ مناطقی که در فصل سرد، مصرف گاز در آنها افزایش می‌یابد. این فرایند زمان‌بر، دشوار و ناکارآمد است و ایران همیشه نمی‌تواند گاز مورد نیاز مناطق شمالی را به‌موقع تأمین کند. در نتیجه، ناچار می‌شود مصرف گاز را در این مناطق محدود کند.

روسیه در واقع می‌تواند برای ایران نقش یک مخزن ذخیره‌سازی گاز را ایفا کند؛ به این معنا که در فصل زمستان، مصرف‌کنندگان بزرگ گاز در شمال ایران، از جمله تهران، بتوانند گاز مورد نیاز خود را به میزان کافی از روسیه دریافت کنند. بنابراین، تهران خواهان انتقال دائمی گاز روسیه به ایران نیست، بلکه این انتقال، یک طرح فصلی خواهد بود. اگرچه جزئیات این پروژه هنوز منتشر نشده است، اما اگر تامین گاز به صورت فصلی انجام شود، احتمالا حجم آن حدود ۲ میلیارد متر مکعب خواهد بود.

«میخائیل واکیلیان» کارشناس مؤسسه مطالعات انرژی و فناوری در این باره می‌گوید: جغرافیا مانع انتقال گاز از جنوب ایران به شمال این کشور است. تقریباً تمام گاز ایران از منطقه عسلویه، در ساحل خلیج فارس، تأمین می‌شود؛ در حالی که سردترین و پرجمعیت‌ترین استان‌های این کشور در شمال و پشت رشته‌کوه‌ها قرار دارند. خط لوله انتقال گاز از عسلویه تا مرز مشترک میان ایران و ترکیه در شمال‌غرب این کشور بیش از دوهزار کیلومتر طول دارد. در فصل سرما، خطوط لوله با حداکثر ظرفیت خود کار می‌کنند، به همین علت، فشار گاز در انتهای شبکه کاهش می‌یابد و نیروگاه‌ها و کارخانه‌ها ناچار می‌شوند به استفاده از مازوت روی بیاورند. به گفته وی، ایران روزانه ۷۰۰ میلیون متر مکعب گاز تولید می‌کند، این در حالی است که میزان مصرف در اوج تقاضا، در دی‌ماه، به ۸۸۲ میلیون متر مکعب در روز می‌رسد.

افزون بر این، حملات دشمنی آمریکایی - صهیونیستی به تأسیسات پارس جنوبی نیز بر کمبود گاز افزوده است. پس از این حملات، ایران حدود ۲۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت روزانه فروش گاز خود را از دست داد که از این میزان، حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب دوباره احیا شده است. رئیس شرکت ملی گاز ایران نیز پیش‌تر برآورد کرده بود که کمبود گاز در اوج مصرف زمستانی ممکن است به حدود ۴۰۰ میلیون متر مکعب در روز برسد.

مزیت اصلی پروژه تأمین گاز روسیه در فصل زمستان این است که برای اجرای آن نیازی به سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری وجود ندارد. خطوط لوله انتقال گاز از روسیه به  آذربایجان و از آذربایجان به ایران از قبل احداث شده‌اند و شبکه‌های انتقال گاز دو کشور به یکدیگر متصل هستند.

خط لوله «موزدوک ـ کازیماغومد» روسیه را به آذربایجان متصل می‌کند. آذربایجان و ایران نیز از طریق خط لوله‌ای متعلق به دوران شوروی، با ظرفیت انتقال سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب، به یکدیگر متصل هستند.

واکیلیان در این زمینه معتقد است که ظرفیت قابل‌توجهی از خطوط لوله متصل کننده ایران و روسیه بلااستفاده مانده است. بنابراین، پس از امضای قرارداد، انتقال نخستین محموله گاز از روسیه به ایران می‌تواند تنها ظرف چند هفته آغاز شود. با این حال، انتظار نمی‌رود که این قرارداد در زمستان پیش رو منعقد شود، زیرا طرفین نه‌تنها بر سر قیمت، بلکه درباره شرایط برداشت گاز در طول سال نیز اختلاف‌نظر دارند.

با این حال، «ایگور یوشکوف» کارشناس بنیاد امنیت انرژی ملی روسیه بعید نمی‌داند که این قرارداد در آینده نزدیک امضا و انتقال گاز از روسیه به ایران از همین زمستان آغاز شود. به گفته وی، این پروژه برای همه طرف‌ها سودمند است: ایران می‌تواند نیاز‌های گازی خود را در فصل زمستان تأمین کند؛ روسیه بازار فروش جدیدی به دست می‌آورد که اگرچه به‌اندازه بازار اروپا سودآور نیست، اما درآمد قابل توجهی به همراه خواهد داشت و آذربایجان نیز از محل ترانزیت گاز درآمد کسب می‌کند.

اما با وجود آنکه نخستین توافق‌ها در سال ۲۰۲۴ حاصل شده است، چرا این قرارداد تا کنون امضا نشده است؟

یوشکوف در پاسخ به این سوال معتقد است که این قرارداد زودتر امضا نشد، زیرا روابط روسیه و آذربایجان رو به وخامت گذاشته بود. اگرچه روابط میان مسکو و باکو هنوز به‌طور کامل به حالت عادی بازنگشته‌است، اما تنش‌ها میان این دو کشور کاهش یافته است. به همین دلیل، بار دیگر امکان انتقال گاز از روسیه به تهران روی میز مقام‌های دو کشور قرار گرفته است.

ازبکستان نیز زمانی کار را با واردات فصلی گاز از روسیه آغاز کرد؛ اما بعد‌ها به خرید گاز روسیه در تمام طول سال روی آورد، زیرا تولید داخلی این کشور رو به کاهش گذاشت. با این حال، شرایط ایران متفاوت است: تولید گاز در ایران کاهش نمی‌یابد، بلکه روندی افزایشی دارد.

از همین رو، یوشکوف تردید دارد که پروژه ایران نیز از تأمین فصلی گاز به واردات مستمر در تمام طول سال تبدیل شود؛ چه رسد به اینکه ایده روسیه، یعنی افزایش صادرات گاز روسیه به ایران برای فروش مجدد آن به پاکستان و هند یا حتی تبدیل آن به گاز طبیعی مایع (ال‌ان‌جی)، تحقق یابد. پیش‌تر از امکان افزایش حجم تأمین گاز روسیه به ایران تا سقف ۵۵ میلیارد متر مکعب در سال سخن گفته شده بود.

یوشکوف در این باره نتیجه می‌گیرد که بعید است روسیه بتواند طرح انتقال ده‌ها میلیارد متر مکعب گاز به هند را آغاز کند؛ زیرا خود ایران قصد دارد گازش را به هند و پاکستان صادر کند و در این بازار، ایران دست برتر را در اختیار دارد. از طرف دیگر، انتقال گاز روسیه در چنین مسافت عظیمی تا هند می‌تواند هزینه‌ای بیش از حد بالا داشته باشد. بنابراین، بازار ایران برای روسیه بیشتر بازاری فصلی و نسبتاً محدود خواهد بود و مسکو نمی‌تواند به فروش گاز خود از طریق ایران که خود صادرکننده گاز است امید ببندد.

انتهای پیام/ 999