از دیوار برلین تا کابوس بتنی فلسطین

گروه بین‌الملل دفاع‌پرس: تقارن تقویم‌های بین‌المللی گاهی روایتی تلخ از تداوم ستم و تکرار تاریخ را نشان می‌دهند. در حالی که افکار عمومی جهان سالگرد فروپاشی نمادین دیوار برلین را گرامی می‌دارند، در کرانه باختری اشغالی شبکه‌ای عریض و طویل از سازه‌های بتنی، سیم‌خاردار و موانع نظامی گسترش یافته که نه تنها یادآور دوران جداسازی فیزیکی جوامع است، بلکه از منظر طول، ارتفاع، کارکرد سیاسی و حجم رنج تحمیلی بر زندگی روزمره انسان‌ها، ابعادی به مراتب عمیق‌تر و مخرب‌تر از نمونه تاریخی خود یافته است. این مانع عظیم که ساخت آن به طور رسمی از سال ۲۰۰۲ میلادی به بهانه تدابیر امنیتی آغاز شد، تا به امروز به عنوان یکی از برجسته‌ترین و ساختارمندترین ابزار‌های تغییر جغرافیا و نفوذ در عمق اراضی فلسطینیان عمل کرده و سرنوشت میلیون‌ها انسان را زیر سایه سنگین خود قرار داده است.

بررسی ابعاد فیزیکی این سازه نشان می‌دهد که طول برنامه‌ریزی‌شده آن پس از تکمیل نهایی به حدود ۷۱۲ کیلومتر خواهد رسید؛ مسیری فرساینده که بیش از دو برابر طول تاریخی دیوار برلین است. اما تفاوت بنیادین این دو مانع در ترسیم جغرافیایی آنها نهفته است، زیرا دیوار برلین بر روی یک خط مرزی شناخته‌شده میان دو بلوک سیاسی ساخته شده بود، اما دیوار حائل رژیم صهیونیستی با انحرافی عامدانه، در بیش از ۸۵ درصد از طول مسیر خود از خط سبز یعنی مرز‌های پذیرفته‌شده بین‌المللی پیش از جنگ ۱۹۶۷ فراتر رفته و در عمق خاک کرانه باختری امتداد یافته است. 

این پیشروی باعث شده است که دیوان بین‌المللی دادگستری در سال ۲۰۰۴ میلادی در یک رای مشورتی تاریخی، احداث این دیوار در اراضی اشغالی را مغایر با حقوق بین‌الملل دانسته و خواستار توقف ساخت و برچیده شدن آن شود؛ احکامی که البته با نادیده گرفته شدن از سوی مقامات اسرائیلی، مانع از تداوم قطعه‌قطعه شدن سرزمین‌های فلسطینی نشده است.

این قطعه‌قطعه شدن در مناطق شهری پیکره‌ای خشن‌تر به خود می‌گیرد، چرا که ارتفاع دیوار‌های بتنی در مناطقی نظیر «ابودیس»، «قلقیلیه» و «بیت‌المقدس» به حدود ۹ متر می‌رسد؛ ارتفاعی بیش از دو برابر بلندترین بخش‌های دیوار برلین که با برج‌های مراقبت، دوربین‌های دید در شب، سیستم‌های سنجش حرارتی و سیم‌های خاردار مجهز شده است. با این حال، دامنه اثرگذاری این سازه بسیار فراتر از یک دیواره بتنی مستحکم است و سیستم جانبی آن، آسیب‌های بنیادین بیشتری وارد می‌کند. 

در واقع، دیوار حائل بخشی از یک ساختار امنیتی پیچیده‌تر است که شامل مزارع سیم‌خاردار، موانع نظامی، جاده‌های اختصاصی، صد‌ها ایست بازرسی ثابت و سیار و یک ساختار اداری سخت‌گیرانه برای صدور مجوز تردد می‌شود؛ شبکه‌ای که کل کرانه باختری را به مناطق کوچک و جزایر ایزوله شهری و روستایی تقسیم کرده است.

تاثیر مستقیم این جغرافیای گسسته بر زندگی انسانی و بافت اجتماعی فلسطینیان به‌ویژه در منطقه‌ای موسوم به «منطقه درز» (Seam Zone) به اوج خود می‌رسد؛ باریکه‌ای حاصلخیز از زمین‌های فلسطینی که میان دیوار حائل و خط سبز قرار گرفته است. طبق آمار‌های رسمی دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد، بیش از ۱۴ هزار فلسطینی در این ناحیه محصور شده‌اند و برای ارتباط با خویشاوندان و دوستان، دسترسی به مراکز درمانی، دانشگاه‌ها و بازار‌های شهری ناچارند مراحل فرساینده دریافت مجوز‌های موقت را طی کنند. این وضعیت نه‌تنها پیوند‌های خانوادگی و عشیره‌ای را گسسته، بلکه دسترسی مردم به ابتدایی‌ترین حقوق شهروندی و انسانی‌شان را منوط به تصمیمات نظامیان کرده و ساختار طبیعی جوامع محلی را دگرگون ساخته است.

ضربه اقتصادی این جداسازی بر پیکره جامعه روستایی فلسطین نیز ابعادی جبران‌ناپذیر داشته است؛ به طوری که بیش از ۱۵۰ جامعه کشاورز فلسطینی از دسترسی آزاد به مزارع، باغات زیتون و منابع آبی حیاتی خود محروم شده‌اند. کشاورزان ناچارند برای رسیدن به زمین‌های اجدادی خود، از دروازه‌های ویژه‌ای عبور کنند که تنها در ساعات مشخصی از روز و در فصول خاصی باز می‌شوند و گذر از آنها نیازمند استعلام‌های امنیتی طولانی‌مدت است. این انقطاع مداوم، به بایر ماندن بخش‌های وسیعی از زمین‌های کشاورزی، افت شدید تولیدات داخلی و افول کسب‌وکار‌های محلی در شهر‌هایی نظیر جنین، «طولکرم» و «بیت‌لحم» منجر شده و وابستگی اقتصادی این مناطق را به شدت افزایش داده است.

با وجود شواهد فراوان از اثرات مخرب اقتصادی و انسانی این سازه و تداوم اعتراضات نهاد‌های حقوق بشری، روند توسعه دیوار و توسل به آن برای تثبیت موقعیت شهرک‌های غیرقانونی صهیونیست‌نشین همچنان ادامه دارد. این در حالی است که نیمی از یک نسل از فلسطینیان در افق چشمان خود تنها خطوط سرد بتنی را دیده‌اند و تجارب روزمره‌شان با انتظار در صف‌های طولانی ایست‌های بازرسی گره خورده است. 

با این همه، مقایسه پایانی میان این دو دیوار در قلمرو امید شکل می‌گیرد؛ همان‌طور که هنر مقاومت و نقاشی‌های دیواری برجای‌مانده بر بتن‌های کرانه باختری گواهی می‌دهند، یاد و خاطره سقوط دیوار برلین این باور ریشه‌دار را در دل جوامع تحت اشغال زنده نگه می‌دارد که هیچ مانعی برای همیشه استوار نخواهد ماند و سرانجام اراده ملت‌ها برای نیل به آزادی، تمام دیوار‌های جدایی را فرو خواهد ریخت.

انتهای پیام/ ۴۶۱