انسجام اجتماعی حلقه گمشده اقتدار در برابر جنگ‌های شناختی
گروه جامعه دفاع‌پرس ـ رحیم محمدی؛ قدرت در علوم سیاسی اغلب در قالب‌هایی همچون توان نظامی، ذخایر ارزی و ظرفیت‌های صنعتی تعریف می‌شد، اما اکنون و در عصر نوین رقابت‌های ژئوپلیتیک، قدرت تغییر مفهوم پیدا کرده است، چون امروز قدرت یک کشور دیگر تنها در میزان موشک‌ها یا نرخ رشد اقتصادی آن خلاصه نمی‌شود بلکه در میزان تاب‌آوری درونی و میزان انسجام ساختار‌های اجتماعی آن نهفته است.
بر این اساس وقتی از مفهوم «ایران قوی» سخن می‌گوییم، باید از نگاه محدود، تک‌بعدی و حتی ساده انگارانه در خصوص موضوعات مختلف فاصله بگیریم یعنی اگر بخواهیم ایران قوی را فقط در قدرت نظامی یا ثروت اقتصادی محدود کنیم از مولفه‌های دیگری که این قدرت را تداوم می‌بخشند، غافل خواهیم شد. در واقع یک ایران قوی، کشوری است که در برابر موضوعات تفرقه افکنانه و جنگ‌های شناختی، دچار سردرگمی و فلج تصمیم گیری نشود یعنی دچار وضعیتی که در آن، بخش‌های مختلف جامعه به دلایل متعددی از حرکت هماهنگ باز بمانند و توان واکنش واحد و هماهنگ در برابر بحران‌ها را از دست بدهند و نتوانند تصمیم بگیرند.
بدین ترتیب انسجام اجتماعی بخش‌های یک جامعه اعم از تنوع‌های قومی و مذهبی تا شکاف‌های نسلی و اقتصادی را به هم نزدیک می‌کند تا امتی واحد و مقاوم در برابر مشکلات و تهدیدات شکل گیرد، زیرا بدون انسجام اجتماعی، تمام دستاورد‌های علمی، اقتصادی و نظامی و امثالهم مانند بنایی باشکوه، اما بدون استحکام است که با کوچکترین زمین لرزه‌ای فرو می‌ریزد به عبارت دیگر چنانچه جامعه از استحکام درونی و اجتماعی قوی برخوردار نباشد بر اثر فشار‌های خارجی یا حتی بحران‌های داخلی، متلاشی می‌شود و پایه‌های نظام سیاسی هم متاثر از آن فرومی پاشد.
پس اینکه مشاهده می‌شود دشمنان در سال‌های اخیر بیشترین تمرکز خود را برای ایجاد گسست‌های اجتماعی گذاشته‌اند ناشی از همین موضوع است، چون وقتی شکاف اجتماعی به جود آید به تدریج این شکاف بر سایر مولفه‌های جامعه نیز تاثر می‌گذارد، در نتیجه تسلط راحت دشمن را آن هم بدون درد و خون ریزی میسر می‌سازد و بدون آن که مردم وجود دشمن خارجی را احساس کنند در مسیر تحقق اهداف آنها گام بر می‌دارند.
بدین ترتیب اگر در گذشته مرز‌های جغرافیایی خطوط اصلی دفاعی یک کشور یا جامعه را در برابر تهدیدات خارجی محسوب می‌شد امروز با پیشرفت دانش در عرصه‌های مختلف گفته می‌شود مرز‌های واقعی جایی است که باورها، عقاید، اعتماد‌ها و نهایت هویت‌های ملی در آنجا بوجود می‌آیند و قرار می‌گیرند لذا در این رویکرد جدید انسجام و وحدت اجتماعی را خط مقدم تمام پیشرفت‌ها و مولفه‌های قدرت یک جامعه می‌دانند؛ از این روی تاب آوری جامعه زمانی حادث و محقق می‌شود که بتواند هنگام وقوع بحران خود را در کوتاه‌ترین زمان ممکن بازیابی کند و به حالت پیش از بحران و به اصطلاح تنظیمات کارخانه باز گردد.
حال چنانچه در یک جامعه انسجام اجتماعی بالایی وجود داشته باشد این انسجام در هنگامه اعمال فشار اقتصادی یا تحریم‌های بین‌المللی مانع از دست یابی اهداف متصور شده دشمنان می‌شود و به جای فروپاشی درونی به واسطه وجود اعتماد متقابل میان شهروندان و نهاد‌های حاکمیتی به ایستادگی و مقاومت مردم در برابر فشار‌های خارجی منجر خواهد شد و در مقابل اگر این شرایط در جامعه‌ای نباشد، انگیزه‌ای برای همبستگی و بازسازی بین بخش‌های مختلف مردم بوجود نمی‌آید و در برابر کوچکترین شوک‌های اقتصادی یا سیاسی، دچار فروپاشی ساختاری شده و بحران‌ها به شکلی تصاعدی، از لایه‌های زیرین به لایه‌های بالایی سرایت می‌کنند و بعضا توده‌های مردم در مقابل حاکمیت ایستادگی می‌کند.
استراتژیست‌ها و اندیشکده‌های غربی بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و بویژه پس از آن که متوجه شدند با اقدامات نظامی، امنیتی و اقتصادی امکان تغییر ساختار جمهوری اسلامی ایران را ندارند تمرکز خود را بر بهره برداری از نقاط ضعف درونی جامعه گذاشتند تا با ایجاد انشقاق و شکاف قومی، مذهبی، منطقه‌ای و یا حتی شکاف میان نسل ها، امنیت ملی را از این طریق به مخاطره بیندازند به عنوان مثال اینکه هر از چند گاهی خبر از ترور یکی از علمای دینی اهل سنت کشورمان منتشر می‌شود در راستای همین موضوع باید ارزیابی کرد.
چرا دشمن به چنین سیاست و روشی روی آورده به این علت است که وقتی انسجام اجتماعی ضعیف باشد، این شکاف‌ها به آسیب‌پذیری‌ها در حوزه‌های مختلف تبدیل می‌شوند از این روی در چنین حالتی عملیات‌های روانی و جنگ‌های اطلاعاتی دشمن می‌تواند به راحتی با ایجاد تردید، بی‌اعتمادی و بیزاری از ساختارها، جامعه را به سمت خودآرایی یا خود تخریبی سوق دهد. در واقع دشمن با تضعیف انسجام، تلاش می‌کند تا هماهنگی عملیاتی دولت را مختل کرده و توانایی مدیریت بحران را از سیستم حاکمیتی سلب کند.
به همین خاطر باید میان امنیت داخلی و اقتدار خارجی یک پیوند مستقیم و نفوذ ناپذیر برقرار کرد، زیرا یک کشور نمی‌تواند در عرصه جهانی با قدرت کلام یا قدرت فناوری بر دیگران اثرگذار باشد در حالی که در درون خود با آشفتگی‌های ناشی از عدم انسجام دست‌وپنجه نرم می‌کند به بیان دیگر اقتدار خارجی در واقع به نوعی انعکاس قدرت درونی هر کشوری است پس هرچه جامعه منسجم‌تر و با اهداف ملی هم‌سوتر باشد، قدرت چانه‌زنی دولت در عرصه‌های بین‌المللی هم افزایش می‌یابد چرا که جهان می‌داند قدرت پشت این دولت، از توده مردم و نخبگان یکپارچه برخاسته است نه از یک ساختار شکننده و بی‌ثبات؛ لذا با لحاظ کردن آنچه عنوان شد می‌بایست انسجام اجتماعی را ضریب اطمینان قدرت نظامی و اقتصادی دانست برای اینکه ضریب تمام توانمندی‌های سخت در برابر مهندسی اجتماعی دشمن را بی‌اثر و بی‌دفاع خواهد کرد به عبارتی وقتی تیر‌ها به سمت جامعه‌ای پرتاب شود در صورت وجود انسجام اجتماعی، این وحدت سپری برای محافظت از مردم می‌شود و مردم را مصون نگاه می‌دارد؛ در واقع امروز نبرد‌ها دیگر تنها در میدان‌های جنگ فیزیکی صورت نمی‌گیرد بلکه در فضای ذهن و ساختار باور‌های اجتماعی هم جریان دارند.
به همین خاطر بزرگ‌ترین چالش پیش روی انسجام اجتماعی، جنگ‌های نسل جدید یا همان جنگ‌های شناختی است؛ دشمنان با بهره‌گیری از ابزار‌های دیجیتال، شبکه‌های اجتماعی و الگوریتم‌های هدفمند، به‌جای هدف قرار دادن سخت‌افزارها، نرم‌افزار ذهن جامعه را هدف می‌گیرند برای اینکه استراتژی آنها بر پایه مهندسی تفرقه استوار شده است و این یعنی شناسایی دقیق‌ترین و حساس‌ترین گسل‌های موجود در جامعه مانند تفاوت‌های مذهبی، قومی یا شکاف میان نسل قدیم و جوان و سپس، پمپاژ مداوم محتوا‌های تفرقه‌افکن در این شکاف‌ها.
انجام چنین عملیات‌هایی از سوی دشمنان نشان می‌دهد هدف نهایی آنها همان گونه که عنوان شد رساندن جامعه به وضعیت فلج اجتماعی است؛ وضعیتی که در آن مردم به جای تمرکز بر وجوه مشترک ملی به شدت بر اختلافات هویتی و قومی تمرکز کنند لذا وقتی این فرآیند با موفقیت انجام شود جامعه از یک جمعیت متحد با اهداف مشترک به مجموعه‌ای از جزیره‌های از هم گسسته تبدیل می‌شود که در برابر هرگونه اقدام ملی با بی‌تفاوتی یا حتی مقاومت، واکنش نشان می‌دهند.
علاوه بر این در مسیر رسیدن به ایران قوی، دولت‌ها همواره در پی توسعه اقتصادی، صنعتی‌سازی و پیشرفت‌های تکنولوژیک هستند، اما در این رابطه یک نکته بسیار مهم وجود دارد و آن اینکه توسعه بدون همبستگی به بی‌ثباتی می‌انجامد به عبارت دیگر چنانچه فرآیند توسعه و توزیع دستاورد‌ها با قواعد عدالت اجتماعی و شفافیت نهادی همراه نباشد، شکاف‌های اقتصادی به شکاف‌های اعتمادی تبدیل می‌شوند.
پس هنگامی که بخشی از جامعه احساس کند از ثمرات رشد ملی بی‌بهره مانده یا در فرآیند تصمیم‌گیری‌های کلان نادیده گرفته شده است متعاقب آن پذیرش اجتماعی سیاست‌های دولتی کاهش می‌یابد؛ این کاهش پذیرش، دقیقاً همان فضایی را ایجاد می‌کند که دشمن می‌تواند از آن برای نفوذ و تضعیف مشروعیت تصمیمات ملی بهره‌برداری کند. در واقع عدم هم‌سویی میان سرعت توسعه و سطح انسجام اجتماعی، می‌تواند به یک بحران مشروعیت منجر شود که خود، بزرگ‌ترین مانع در مسیر قدرت‌گیری ملی است.
بدین منظور باید از این تصور ساده‌انگارانه که انسجام اجتماعی به معنای یکسان‌سازی همه چیز یا حذف تفاوت‌ها است، فاصله بگیریم؛ در حقیقت یک جامعه قدرتمند، جامعه‌ای نیست که در آن همه یک صدا باشند، بلکه جامعه‌ای است که می‌تواند تنوع را به جای تضاد به پویایی و نشاط تبدیل کند؛ از این روی چالش اصلی، تبدیل تفاوت‌های هویتی به تنوع سازنده است به نحوی که هر گروه، با وجود حفظ ویژگی‌های خاص خود، احساس کند بخشی جدایی ناپذیر از کیان ملت محسوب می‌شود به همین خاطر اگر این مدیریت هوشمندانه صورت نگیرد، تفاوت‌ها از سرمایه فرهنگی به بمب‌های ساعتی اجتماعی تبدیل خواهند شد.
باید به بیان دیگر گفت که انسجام اجتماعی تنها یک مفهوم اخلاقی نیست، چون در فرایند مدیریت اجتماعی برای اینکه انسجام از یک آرمان ذهنی به یک واقعیت ساختاری تبدیل شود، نیازی به شعار‌های کلیشه‌ای ندارد؛ بلکه نیازمند یک مهندسی اجتماعی هوشمندانه و پیوند میان سیاست، اقتصاد و فرهنگ است. بنابر این برای تحقق ایران قوی باید سه رکن اصلی در مدیریت کشور که همان سرمایه اعتماد، مدیریت تاب‌آوری و پیوند میان دانش، قدرت و وحدت هستند، تقویت شوند.
برای تحقق ایران قوی باید به این نکته توجه داشت که اعتماد میان شهروند و نهاد‌های حاکمیتی و همچنین اعتماد میان گروه‌های مختلف اجتماعی، زیربنای اصلی تمام تصمیمات مهم و استراتژیک است، زیرا بدون اعتماد، حتی بهترین سیاست‌های اقتصادی یا نظامی نیز با مقاومت اجتماعی یا بی‌تفاوتی جمعی مواجه می‌شوند لذا تقویت شفافیت، پاسخگویی و عدالت توزیعی، تنها راه بازسازی این سرمایه حیاتی است تا جامعه از حالت جزیره‌ای به حالت پیوسته و هم افزا تغییر شکل دهد.
همچنین دولت‌ها و نهاد‌های تصمیم‌ساز هم نباید تنها در زمان وقوع بحران و یا حادثه‌ای به دنبال وصله پینه کردن و پُر کردن موقت گسست و شکاف‌های اجتماعی باشند؛ استراتژی ایران قوی باید بر پایه پیش‌گیری و تاب‌آوری استوار باشد و این یعنی همان شناسایی زود هنگام گسل‌های اجتماعی و مدیریت تفاوت‌ها، پیش از آن که به بحران‌های امنیتی تبدیل شوند. مدیریت هوشمند یعنی از وجود تنوع اقوام، مذاهب و نسل‌ها باید به گونه‌ای بهره برد که هر عنصر، نقش خود را در بدنه اصلی ملت ایفا کند نه اینکه همانند یک عنصر حاشیه‌ای با آنها برخورد کرد؛ چنین تنوعی در صورت مدیریت هوشمند می‌تواند به عنوان کلید پویایی ملی تبدیل شود.
ایران قوی حاصل یک مثلث استراتژیکِ دانش برای پیشرفت تکنولوژی و علمی، قدرت به منظور حفظ امنیت و اقتدار بین‌المللی و وحدت جهت تضمین بقای این دو در برابر تهدیدات است. هرچند قدرت بدون دانش، بی‌ثمر بوده و دانش بدون قدرت هم بی‌دفاع است، اما هر دو بدون انسجام اجتماعی در برابر فشار‌های خارجی و جنگ‌های شناختی مانند خانه‌ای در برابر طوفان، بی‌دفاع و در معرض فروپاشی خواهند بود.
به همین خاطر باید تأکید کرد که انسجام اجتماعی نه یک انتخاب تزیینی برای سیاست‌گذاران، بلکه ضرورت وجودی یک ملت در عصر نوین است، چون در جهانی که قدرت‌ها بیش از هر زمان دیگری با تلاش برای تضعیف درونی رقیبان خود درگیر هستند، پیروزی در میدان‌های اقتصادی و نظامی، تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که در درون مرزها، یک ملت منسجم و یک جامعه تاب‌آور در برابر انواع فشار‌ها و تهدیدات حضور داشته باشد.
ایران قوی کشوری است که در آن شکاف‌ها به جای تفرقه به تنوع سازنده و به جای فلج اجتماعی به حرکت هماهنگ و هدفمند تبدیل شده‌اند؛ در واقع انسجام اجتماعی همان سپر نامرئی است که اگر به درستی ساخته و مدیریت شود هیچ تهاجم خارجی و هیچ مهندسی اجتماعی از سوی دشمنان نتواند آن را در هم بشکند؛ بنابر این تنها در چنین صورتی است که ایران می‌تواند از جایگاه یک بازیگر تعیین‌کننده در معادلات جهانی به جای یک بازیچه ژئوپلیتیک، به جایگاهی شایسته دست یابد.
انتهای پیام/ 231
