حراج اوکراین در شطرنج روسیه، چین و آمریکا
گروه بینالملل دفاعپرس: حتی اگر طرفهای مذاکره همچنان از «فرصتی مناسب» برای دستیابی به توافق پیش از آغاز سال نو سخن بگویند، اما شواهد میدانی نشان میدهد که جنگ اوکراین ممکن است تا سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا کند. در ابوظبی، طرفین یکی از دشوارترین دورهای رایزنی را پشت سر گذاشتند. ولادیمیر زلنسکی از وجود یک «پنجره فرصت» سخن گفت، هرچند هشدار داد که نباید از مسکو انتظار امتیازدهی آسان داشت. روند دیپلماتیک همچنان ادامه دارد، اما طرفها هنوز درباره ماهیت و چارچوب صلح به درک مشترکی نرسیدهاند.

در پس این بنبست دیپلماتیک، منافع واشنگتن قرار دارد که فراتر از مسئله اوکراین است. آمریکا در پی توقف جنگ، حفظ دولت اوکراین و فراهم کردن زمینه گفتوگو با مسکو درباره مسائل گستردهتر بینالمللی است. از همینجا این فرضیه مطرح میشود که دولت آمریکا امیدوار است دستکم تا حدودی از نزدیکی روسیه و چین بکاهد یا در صورت ناممکن بودن این هدف، بیطرفی مسکو را در رویارویی احتمالی آینده میان آمریکا و چین به دست آورد.
البته این موضوع هنوز بهعنوان یک راهبرد رسمی و تثبیتشده در واشنگتن اعلام نشده و حتی استفاده از اصطلاح «جدایی روسیه از چین» ممکن است بیش از اندازه اغراقآمیز باشد. با این حال، این فرضیه از منطق ژئوپلیتیکی برخوردار است. پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، وابستگی مسکو به پکن در حوزههای تجارت، فناوری و مبادلات مالی افزایش یافته است. در عین حال، بیاعتمادی متقابل و نابرابری در روابط دو کشور همچنان پابرجاست: چین بهتدریج اهرمهای نفوذ بیشتری به دست میآورد و روسیه بیش از پیش در جایگاه شریک کوچکتر قرار میگیرد.
برخی پژوهشگران احتمال میدهند که تلاش دولت ترامپ برای احیای روابط با مسکو با هدف محدود کردن نزدیکی روسیه و چین ارتباط داشته باشد. با این حال، آنها هشدار میدهند که گسستن مشارکت راهبردی کنونی میان دو کشور بسیار دشوار خواهد بود.
دادههای جدید نیز نشانهای از تضعیف این روابط ارائه نمیکنند. بر اساس ارزیابی مرکز مطالعات «مریکس»، تجارت روسیه و چین در فاصله هشت ماهه اول سال در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۳۱ درصد افزایش یافته است. همچنین کمیسیون آمریکایی بررسی روابط اقتصادی و امنیتی آمریکا و چین، پکن را مهمترین شریک خارجی مسکو میداند که همزمان از این وابستگی، منافع اقتصادی و سیاسی قابلتوجهی کسب میکند.
بنابراین، هدف احتمالی واشنگتن نه وادار کردن روسیه به چرخش به سوی غرب، بلکه جلوگیری از حمایت بیقیدوشرط مسکو از پکن در صورت بروز بحرانی جدی میان آمریکا و چین است. این هدف، در مقایسه با جدایی کامل روسیه و چین، واقعبینانهتر و محدودتر به نظر میرسد؛ با این حال، دستیابی به آن نیز با تردیدهای جدی روبهرو است.
در چنین معادلهای، اوکراین در معرض این خطر قرار دارد که نهتنها یکی از طرفهای جنگ، بلکه به اهرمی در یک معامله بزرگ ژئوپلیتیکی تبدیل شود. واشنگتن ممکن است در ازای پایان جنگ یا دستکم کاهش نزدیکی مسکو به پکن، پیشنهاد کاهش محدود فشارها و ازسرگیری بخشی از روابط اقتصادی را به روسیه ارائه کند.
با این حال، مسکو الزاماً چنین معاملهای را سودمند ارزیابی نخواهد کرد. پس از چند سال تحریم و رویارویی نظامی با غرب، بخش مهمی از روابط تجاری و اقتصادی روسیه به سمت شرق تغییر جهت داده است. از سوی دیگر، کییف و پایتختهای اروپایی نیز ممکن است توافقی را نپذیرند که صرفاً به توقف درگیریها منجر شود، اما هیچ تضمین امنیتی قابلاعتمادی برای اوکراین فراهم نکند.
دقیقاً در همین نقطه است که بازیگران گوناگون در جنگ اوکراین دچار تعارض منافع میشوند. اوکراین و شرکای اروپایی آن بر ضرورت ارائه تضمینهای امنیتی و حفظ ارتش قدرتمند اوکراین تأکید دارند. در اروپا حتی موضوع استقرار نیروهای چندملیتی در خاک اوکراین پس از برقراری آتشبس نیز مورد بررسی قرار گرفته است.
در مقابل، مسکو چنین چشماندازی را ادامه حضور نظامی غرب در نزدیکی مرزهای خود میداند. «سرگئی لاوروف» وزیر امور خارجه روسیه، مدعی است که کشورهای اروپایی قصد دارند از آتشبس برای اعزام نیرو و بازسازی توان نظامی اوکراین استفاده کنند. این موضع بازتابدهنده دیدگاه رهبری روسیه است، اما اختلافنظر موجود بهخوبی نشان میدهد که طرفها تا چه اندازه برداشتهای متفاوتی از مفهوم «آتشبس» دارند.
خواستههای روسیه که نخستین بار در سال ۲۰۲۱ بهطور رسمی مطرح شدند، بسیار فراتر از تعیین تکلیف آینده اوکراین بودند. مسکو خواستار توقف گسترش ناتو و بازگرداندن استقرار نیروها و زیرساختهای نظامی این ائتلاف به سطح سال ۱۹۹۷ شده بود.
از نگاه کییف و کشورهای اروپای شرقی عضو ناتو، پذیرش چنین خواستههایی به معنای محدود شدن حق انتخاب و توانایی آنها برای تأمین امنیت خودشان بود. به همین دلیل، این تصور که ابتدا میتوان صرفاً درگیریها را متوقف کرد و سپس با آرامش درباره جزئیات اختلافات به توافق رسید، هر روز کمتر واقعبینانه به نظر میرسد.
اروپا نیز محاسبات خاص خود را دارد. کشورهای اروپایی نمیخواهند در برابر روسیه، در شرایطی قرار بگیرند که اوکراین از توان نظامی تضعیفشدهای برخوردار باشد و صرفاً به وعدههای حمایت خارجی اتکا کند. از همین رو، آنها بر حفظ توان رزمی ارتش اوکراین و بررسی امکان حضور نظامی پس از برقراری آتشبس تأکید میکنند.
مسکو این اقدامات را تهدیدی علیه امنیت خود میداند، در حالی که اروپا آنها را نوعی تضمین برای جلوگیری از حمله احتمالی مجدد روسیه تلقی میکند. در نتیجه، اقداماتی که از دید یک طرف برای تأمین امنیت ضروری هستند، از نگاه طرف مقابل نشانهای از آن محسوب میشوند که دشمن قصد دارد از وقفه در جنگ برای ادامه مناقشه با ابزارهای دیگر استفاده کند.
به این ترتیب، یک تناقض اساسی شکل گرفته است: در حالی که واشنگتن بهمنظور تمرکز بر اولویتهای جهانی خود و تضعیف چین، خواهان دستیابی سریع به توافق میان روسیه و اوکراین است؛ مسکو و بروکسل حاضر نیستند شرایط یکدیگر را بپذیرند و کییف نیز نگران آن است که به موضوع چانهزنی قدرتهای بزرگ تبدیل شود.
اگر راهبرد آمریکا بر این فرض استوار باشد که وعده امتیازات اقتصادی میتواند روسیه را از چین دور کند، چنین تصوری ممکن است به همان اندازه غیرواقعبینانه باشد که انتظار میرفت فشار نظامی بهتنهایی مسکو را به صرفنظر کردن از خواستههایش وادار کند. در هر صورت، مشارکت میان روسیه و چین صرفاً در نتیجه جنگ اوکراین شکل نگرفته است و با برقراری آتشبس نیز بهطور خودکار از بین نخواهد رفت.
از این رو، مذاکرات ممکن است تا سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا کند و جنگ نیز به سال آینده میلادی کشیده شود. دلیل این مسئله نه ناتوانی طرفها در توافق بر سر عبارتبندی اسناد، بلکه نگرانی هر یک از آنها درباره پیامدهای امتیازدهی امروز برای موقعیت راهبردی فرداست.
آمریکا امیدوار است مناقشه را متوقف کند و از میزان نزدیکی مسکو و پکن بکاهد؛ اروپا در پی جلوگیری از فشار نظامی مجدد روسیه است و روسیه خواهان تغییر در وضعیت اوکراین و معماری امنیتی اروپا است. در شرایط کنونی، این اهداف هنوز در قالب یک طرح صلح مشترک قابل جمع شدن نیستند.
در همین حال، کانالهای تلگرامی اوکراینی از احتمال حملات جدید به زیرساختهای انرژی و حملونقل اوکراین در آذرماه و همچنین شکلگیری موج تازهای از مهاجرت و پناهندگی خبر میدهند. بر اساس این پیشبینیها و با توجه به کمبود مستمر سامانههای پدافند هوایی در اوکراین، احتمال دارد در حد فاصل آذرماه، زیرساختهای انرژی و شبکه لجستیکی اوکراین با حملات گسترده و خسارات قابلتوجهی مواجه شوند.
انتهای پیام/ 999
