گلعلی بابایی: نویسنده امروز رزمنده خاکریز جنگ روایت‌هاست

نویسنده و پژوهشگر ادبیات دفاع مقدس با بیان اینکه نویسنده امروز رزمنده خاکریز جنگ روایت‌هاست، گفت: ما باید از ظرفیت مدارس، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه استفاده کنیم، همه مردم بدانند چه اتفاقی افتاد.
کد خبر: ۸۷۷۹۶۸
تاریخ انتشار: ۲۵ آبان ۱۴۰۵ - ۰۳:۴۰ - 16November 2026

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، جنگ، تنها در میدان نبرد اتفاق نمی‌افتد؛ بخشی از آن در حافظه مردم، در روایت‌ها و در ادبیاتی که پس از آن شکل می‌گیرد، ادامه پیدا می‌کند. دفاع مقدس هشت‌ساله ایران نمونه‌ای روشن از همین واقعیت است؛ جنگی که اگرچه با گلوله و موشک آغاز شد، اما در سال‌های پس از آن، در قالب خاطره، رمان، داستان، مستندنگاری و دیگر گونه‌های ادبی و هنری به حیات خود ادامه داد.

بابایی

در همین خصوص با گلعلی بابایی نویسنده و پژوهشگر ادبیات دفاع مقدس به گفت‌وگو نشستیم که قسمت اول آن منتشر شده و در ادامه قسمت دوم و پایانی آن را می‌خوانید؛ 

دفاع‌پرس: به نظر شما در ادبیات جنگ اخیر، اولویت با ثبت سریع و دقیق وقایع است یا باید از همان ابتدا به خلق اثر ادبی ماندگار و جهانی فکر کنیم؟ چگونه می‌توان میان ضرورت ثبت به‌موقع تاریخ و فاصله گرفتن از شعار و هیجان برای رسیدن به یک اثر ادبی متعادل شد؟

اول باید جامعه را از نظر اطلاعاتی؛ نسبت به این جنگ و ابهاماتی که وجود دارد، آگاه کنیم. شبهاتی ایجاد می‌شود و ذهن مردم را مشغول و منحرف می‌کند. وظیفه آنی و بداهه در این زمینه، بر عهده رسانه‌هاست. همین الان می‌بینیم که بعضی شایعات خیلی سریع در جامعه پذیرفته می‌شوند. مثلاً درباره حادثه‌ میناب که اتفاق افتاده بود، یک روایت دروغ از سوی شبکه ضد ایرانی اینترنشنال منتشر شد و متأسفانه به دلایل مختلف بخشی از مردم آن را پذیرفتند. چون شماری از مردم ما به دلایلی با صداوسیما میانه خوبی ندارند و به همین دلیل، به سمت منابع دیگر می‌روند و آن روایت‌ها برایشان مقبولیت دارد. 

اولین کار ما این است که از ظرفیت مدارس، کتاب‌های درسی، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه استفاده کنیم. خطبا و سخنرانان هم در این زمینه نقش دارند. باید برای مردم روشن شود که آنچه از ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ تا امروز تجربه می‌کنیم، یک جنگ تحمیلی تمام عیار است! دشمن تلاش می‌کند جای جلاد و شهید را عوض کند و ما باید با روایت مستدل و منطقی ادبیات و زیر گونه‌های مختلف آن، این تابو را بشکنیم. این همان ثبت عمومی و عادی واقعیت‌های ناشی از جنگ است؛ یعنی همه مردم بدانند چه اتفاقی افتاد.

در مرحله دوم، باید این روایت صادقانه به جهانیان منتقل بشود. امروز رسانه‌های اجتماعی در فضای مجازی نقش اصلی را در اطلاع رسانی به مردم دنیا دارند. در سراسر جهان مخاطبینی وجود دارند که می‌خواهند روایت ما را بشنوند و بدانند چه اتفاقی برای مردم ایران افتاده است.  آثار خوبی که تولید می‌شود، باید ترجمه شود و به زبان‌های مختلف در اختیار مردم جهان قرار بگیرد. باید به مردم دنیا تفهیم کنیم که به جمهوری اسلامی و مردم ایران ظلمی بزرگ روا شده است؛ با ابعادی از شقاوت، طوری که دشمنان جنگ افروز، حتی به کودکان، بیمارستان‌ها و نوزادان ما هم رحم نکردند.

همین کشورها که برای کوچک‌ترین اتفاق در دنیا پرچم حقوق بشر را بالا می‌برند، خودشان در بسیاری از موارد ضد حقوق بشر هستند؛ اما چون بزرگراه یک طرفه رسانه در اختیار آنهاست، روایت خودشان را غالب می‌کنند. امروز دشمن آمریکایی ملّت ایران سریال‌هایی تولید می‌کند که گاهی صدها قسمت است و میلیون‌ها مخاطب در سراسر جهان دارد. این آثار قدرت تأثیرگذاری فراوانی دارند؛ آمریکایی‌ها با همین ابزار، از یک سو قدرت و حقانیت خودشان را به رخ مردم دنیا می‌کشند و از سوی دیگر، بی‌اثر بودن هرگونه مبارزه و مقاومتی  را به مخاطب القا می‌کنند.

ما قطعاً قدرت توزیع گسترده کتاب در دنیا را نداریم، اما در بسیاری از سفارت خانه‌های ایران در کشورهای جهان، رایزن فرهنگی داریم و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی هم در آنجا فعالیت می‌کند. این مجموعه‌ها باید رایزنی کنند و شاخص ترین کتاب‌ها و آثار تولیدشده را به شکل‌های مختلف در میان مردم دنیا عرضه بدارند. حتی اگر لازم شد، هزینه هم بکنند و بعضی آثار را  به شکل رایگان در اختیار مردم کشورهای مختلف قرار دهند، تا آنها بدانند در ایران چه اتفاقی افتاده است.

دفاع‌پرس: ما در دفاع مقدس تجربه ارزشمندی از قرار گرفتن راویان در کنار فرماندهان و یگان‌ها برای ثبت وقایع داشتیم. با توجه به ماهیت متفاوت جنگ اخیر، آیا این الگو همچنان کارآمد است؟ برای ثبت تاریخ جنگ‌های جدید، به چه مدل تازه‌ای از راوی‌گری و تاریخ‌نگاری نیاز داریم؟

در جنگ هشت ساله این کار نسبتاً آسان‌تر بود. چون راویان اعزامی از دفتر جنگ سپاه می‌توانستند همراه فرمانده لشکر، فرمانده تیپ یا یگان‌ها باشند و وقایع را لحظه به لحظه روی نوار صوتی ثبت کنند. امّا امروز کار بسیار سخت‌تر شده است. من دوران اوج همین جنگ‌ها را هم دیده‌ام و می‌دانم ارتباط گرفتن با فرماندهان در آن شرایط چقدر دشوار بود، اما به هر حال کسی که تصمیم‌گیرنده بود، چه فرمانده میدان، چه مسئول دولتی و سیاسی و چه فرمانده سپاه در یک شهر و استان، باید راوی در کنار خودش می‌داشت. امیدوارم این اتفاق افتاده باشد و وقایع به شکل دقیق ثبت و ضبط شده باشند؛ چون اگر چنین کاری انجام نشده باشد، واقعاً یک خسارت و خسران غیرقابل جبرانی به حافظه تاریخی نسل‌های بعدی ما وارد می‌شود.

من با یکی از همین فرماندهانی که در این اتفاقات و جنگ‌ها دخیل بوده، صحبت کردم. از روایت‌های مختصر او فهمیدم که چه لحظات ناب، سخت، هیجان‌انگیز و غرورآفرینی اتفاق افتاده است. بارها به ایشان اصرار کردم که بیاید و اینها را روایت کند، اما هنوز روی خوش نشان نداد. این روایت‌های ناگفته حتماً باید ثبت بشوند. صیّاد شیرازی‌ها، بروجردی‌ها، همت‌ها، متوسلیان‌ها، باکری‌ها و خرّازی‌ها، کاظمی‌ها، رشیدها، باقری‌ها، سلامی‌ها، حاجی‌زاده‌ها و دیگر قهرمانان ارتشی و سپاهی ملّت ما از دل همین روایت‌ها بیرون می‌آیند. اگر یک راوی کنار حاجی‌زاده بوده باشد و آن لحظات را ثبت کرده باشد، همان روایت می‌تواند اثری در برگیرنده اوج یک حماسه میهنی را شکل دهد.


دفاع‌پرس: با تجربه‌ای که از دفاع مقدس داریم، مهم‌ترین چیزی که امروز باید برای ثبت جنگ رمضان و جنگ تحمیلی اخیر انجام دهیم چیست و در مقابل، چه اشتباهاتی را نباید دوباره تکرار کنیم؟

در جنگ هشت‌ساله غفلت‌هایی شد و سخت‌گیری‌هایی وجود داشت که باعث شد در روند روایت بعضی مقاطع جنگ، ابهاماتی ایجاد شود؛ ابهام‌هایی که حتی تا امروز هم از اذهان مردم برطرف نشده‌اند. مثلاً درباره دلایل ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر، هنوز بحث‌های زیادی وجود دارد. خیلی‌ها می‌گویند چرا جنگ همان‌جا تمام نشد. درباره پذیرش قطعنامه ۵۹۸ نیز همچنان ابهام وجود دارد. این ابهامات معلول عدم روایت دقیق وقایع به تاریخ ما خدشه وارد می‌کند و مخاطب را بر سر دوراهی قرار می‌دهد. وقتی روایت دقیق و پاسخ روشنی تولید نشود، مخاطب نمی‌داند کدام روایت درست است.

ماجرای عملیات کربلا 4 نیز نمونه دیگری است. روایت‌های مختلفی درباره علل اجرا و ناکامی و حتی آمار دقیق شهدای آن عملیات مطرح شده، که هنوز به شکل کامل، راستی آزمایی نشده است. در مورد جنگ اخیر هم شبهات زیادی وجود دارد. بعضی‌ها می‌پرسند چرا با آمریکا کنار نمی‌آییم، یا چرا با ترامپ صلح نمی‌کنیم. این را در حالی بیان می‌کنند که رفتار آمریکا در کشورهای مختلف، از عراق، لیبی، افغانستان، ونزوئلا و کوبا گرفته تا دیگر کشورها، پیش چشم آنهاست.

با این حال، قشر عمدتا برخوردار جامعه ایرانی، گویا هنوز قانع نشده‌اند که رویارویی آمریکا با کشور ما، حاصل یک رویکرد اجتناب‌ناپذیر است. دلیلش هم وجود جریان‌های رسانه‌ای و تریبون‌هایی است که روایت‌های دیگری ارائه می‌کنند و سعی دارند افکار عمومی جامعه ما را به بیراهه بکشانند. در چنین شرایطی وظیفه اهالی رسانه، فرهنگ و ادبیات سنگین تر می‌شود. سربازان جبهه دفاع فرهنگی – رسانه‌ای، باید به مردم بفهمانند؛ در صورتی می‌توانیم از این جنگ نجات پیدا کنیم که قدرت برتر خودمان را اثبات کنیم و طرف مقابل بفهمد که با یک ایران متحد و قوی مواجه است و نمی‌تواند زورگویی‌هایی را که نسبت به کشورهای دیگر انجام داده، اینجا هم اعمال کند.

دفاع‌پرس: ادبیات دفاع مقدس عمدتاً پس از پایان جنگ فرصت جدی برای تولید و انتشار پیدا کرد. آیا امروز این امکان وجود دارد که برخلاف آن تجربه، ادبیات جنگ اخیر همزمان با خود جنگ شکل بگیرد؟

بله، امروز این امکان بیشتر وجود دارد. بخش مهمی از روایت‌های جنگ اخیر، همین حالا در حال شکل‌گیری است. بحمدالله مردم ما در فضای مجازی، گروه‌ها و شبکه‌های مختلف، اتفاقات را روزبه‌روز و حتی لحظه‌به‌لحظه ثبت و منتشر می‌کنند. اما این روایت‌ها باید سامان پیدا کند و از دل آنها آثار منسجم بیرون بیاید. روزنوشت‌ها، مستندنگاری‌ها، روایت‌های مردمی و خاطرات افرادی که جنگ را چه در پشت جبهه و چه در خطوط مقدم نبرد تجربه کرده‌اند، می‌توانند مواد اولیه آثار فاخر ادبی – هنری آتی کشورمان باشند. نباید منتظر بمانیم جنگ تمام شود و بعد تازه به فکر ثبت آن بیفتیم. بعضی از لحظات، اگر همان زمان ثبت نشوند، دیگر قابل بازسازی نیستند.

دفاع‌پرس: جنگ اخیر در شرایطی رخ داده که مخاطب همزمان با وقوع هر حادثه با انبوهی از روایت‌های رسمی، غیررسمی، رسانه‌ای و حتی روایت‌های جعلی مواجه است. در چنین شرایطی، نویسنده فقط روایتگر گذشته است یا باید او را یک کنشگر در جنگ روایت‌ها نیز بدانیم؟

نویسنده امروز ایران، قطعا رزمنده‌ای در خاکریز جنگ روایت‌هاست. البته کارکرد نویسندگان گونه‌های مختلف ادبی متفاوت است. شاعران میهن دوست کشورمان الحق والانصاف خصوصا از 9 اسفند به این طرف کولاک کردند در قالب شعر و سرودن ابیات خود در تجمعات مردمی، امواج حماسه، احساس، همدلی و هر آنچه را که می‌تواند مخاطب را جذب کند نثار گوش هوش مردم میاندار ما کردند. به تعبیر رسای رهبر شهیدمان، شعر سلاح بسیار قدرتمندی است برای انتقال عواطف و معارف به وجدان جمعی جامعه. دسته دیگر از رزمندگان خاکریز فرهنگ پویای ایرانی، رمان‌نویس‌ها هستند.

اینها باید قدرت خلاقه‌شان را در آفرینش آثاری مانا به کار گیرند. البته باید نقشه راهی در ذهن‌شان باشد و آن اتفاقی است که در ایران افتاده، جنایت‌هایی که صورت گرفته و ظلم‌هایی که به این ملت روا شده است. آنها باید بتوانند در قالب یک رمان، حکایتی را خلق کنند که هم با احساس مخاطب ارتباط برقرار کند و هم درک او را نسبت به شرایط مردم میهن‌اش در کوران جنگ تقویت کند. 

نباید سیاه‌نویسی کنیم. متأسفانه در دوره‌هایی بعد از دفاع 8 ساله، بخشی از ادبیات به سمت سیاه‌نویسی و تولید آثار ادبی ضدجنگ رفت. نباید این اتفاق دوباره بیفتد.  باید اثری خلق شود که حق مطلب را درباره این دفاع مردمی ادا کند. دسته دیگر، نویسندگان مستندنگار هستند. وظیفه مستندنگار این است که وقایع را دقیقا همان گونه که حادث شده‌اند توصیف کند؛ بگوید چه اتفاقی افتاد، بدون هیچگونه پیش داوری او فقط می‌تواند واقعیت را روایت کند و قضاوت را به مخاطب بسپارد.

مثلاً بگوید مردم ایران در صبح اولین روز کاری‌شان بودند، دانش‌آموزان در کلاس‌هایشان درس می‌خواندند،  مردم در خانه‌هایشان حضور داشتند و بعد چنین حمله‌ای به کشورمان اتفاق افتاد. وقتی اسناد درست و روایت‌های موثق در اختیار مخاطب قرار بگیرد، خودش می‌تواند حق و باطل را تشخیص دهد. مستندنگار نباید آدرس غلط بدهد. باید اسناد قوی و معتبر ارائه کند و از دل روایت‌های میدانی و منابع موثق، یک روایت روان و منسجم ارائه نماید. چنین نوع روایتی، در واقع نوعی تاریخ‌نگاری هم هست و می‌تواند مخاطب را با وقایعی آشنا کند که شاید در استان یا شهر خودش اتفاق نیفتاده باشد.

دفاع‌پرس: با توجه به تجربه چند دهه ادبیات دفاع مقدس، آیا امروز یک جریان منسجم و قرارگاهی برای تولید ادبیات جنگ اخیر شکل گرفته است یا هنوز با مجموعه‌ای از فعالیت‌های پراکنده روبه‌رو هستیم؟

در بعضی جاها تلاش‌هایی برای تشکیل چنین ستاد متمرکزی انجام شد، اما نتوانستند آن‌طور که باید مدیریت‌اش کنند. در جنگ اخیر هم به نظر من مدیریت متمرکز برای انجام چنین کاری بسیار دشوار است. بیشتر این اتفاق باید به شکل خودجوش و در قالب انجمن‌های مستقل رخ دهد. همین حالا هم در خیلی از جاها افراد خودشان دست به کار شده‌اند. البته اینها باید حمایت شوند. اگر نویسنده‌ای برای یک کار پژوهشی نیاز به سند، مدرک یا هر اطلاعاتی دارد، تا جایی که محدودیت‌های امنیتی اجازه می‌دهد، دستگاه‌های ذی ربط باید منابع را در اختیارش قرار بدهند. نویسنده باید دستش پر باشد.

ضربه دست خالی بودنِ نویسنده از اسناد، مدارک و روایت‌ها را پیش از این در جریان نگارش تاریخ تفصیلی آن جنگ هشت ساله، زیاد خوردیم. می‌بینیم در برخی کتاب‌های شهدای مدافع حرم، اطلاعات بسیار ضعیف است و نویسنده ناچار شده بیشتر به مسائل خانوادگی و احساسی بپردازد؛ به همین دلیل است. در حالی که آن شهید، علاوه بر یک انسان بودن، یک عنصر رزمنده با تمام مشخصه‌های چنین کاراکتری هم بود. شخصیت چند بعدی این قهرمان‌های گمنام باید به درستی و متوازن معرفی شوند.

تنها راه آن، حمایت سازمان‌ها و در عین حال ورود نویسندگان مردمی و متعهد است؛ نویسندگانی که درد این کار را دارند و می‌دانند چقدر ضروری است. اگر نویسنده درباره رزمنده‌ای فردی که در یک پایگاه هوافضا حضور داشته و در جریان پدافند از آسمان کشور، یا پاسخ موشکی به تجاوز دشمن یک حماسه بزرگ آفریده، اطلاعات کافی نداشته باشد، نمی‌تواند اثری همسنگ آن رشادت را خلق کند. مردم نمی‌دانند کسی که در پایگاه موشکی می‌نشیند و از آنجا اهدافی را در فاصله دو هزار کیلومتری نقطه‌زنی می‌کند، چه تجربه‌ای دارد، چه تحصیلاتی دارد و چه شجاعتی به خرج می‌دهد.

ادبیات که کارش را انجام داد، سینما و تلویزیون باید وارد میدان شوند

وقتی ادبیات این کار را انجام داد، وظیفه فیلمسازان شروع می‌شود. آنها باید از این آثار اقتباس کنند و فیلم و سریال‌های خوب بسازند. آنچه که مسلم است کتاب مخاطب محدودتری نسبت به فیلم و سریال دارد. چون فیلم و سریال  بسیار بیشتر دیده می‌شوند. بنابراین باید برای ساخت آثار تصویری هزینه کنیم تا این قهرمانان و این حماسه‌ها به نسل های بعدی معرفی شوند.

دفاع‌پرس: در تاریخ انقلاب اسلامی، دفاع مقدس و حتی نبردهای محور مقاومت، هنوز با خلأهای روایتی مواجهیم. آیا پرونده ادبیات دفاع مقدس و محور مقاومت را می‌توان کامل‌شده دانست؟

اگر به فرمایشات رهبر شهیدمان راجع به ویژگی‌های بی بدیل دفاع 8 ساله توجه کنیم، اصلاً نمی‌توانیم پرونده آن دوران طلایی تاریخ معاصر ایران را بسته تلقی کنیم. چون رهبر شهید اعتقاد داشتند که  واقعه عاشورا فقط یک صبح تا عصر بود، اما ۱۴۰۰ سال است که تاریخ شیعه و حافظه تاریخی نسل اندر نسل ملت ما را تغذیه می‌کند. جنگ ما هشت سال طول کشیده است. بنابراین حالا حالاها سوژه و پروژه ناب و جذاب از دل وقایع جنگ هشت‌ساله بیرون خواهد آمد.

در دفاع مقدس هنوز موضوعات فراوانی وجود دارند که باید روایت شوند. درباره رزمندگان ما در نبردهای محور مقاومت، چه در عراق و چه در سوریه  مدافعان حرم نیز همین‌طور است و آن مسیر خودش را باید طی کند. اتفاقاً نسبت جنگ تحمیلی آمریکایی – صهیونی این ۱۵ ماه اخیر با دفاع مقدس و مدافعان حرم بسیار نزدیک است. بسیاری از شهدایی که در پای لانچرها شهید شدند، همان فرهنگ، تجربه‌ و حتی سابقه میدانی را با خود داشتند که از دوران دفاع مقدس هشت ساله و نبردهای محور مقاومت گرفته بودند. ادبیات در این میان نقش‌آفرینی کرده و این فرهنگ و حماسه را منتقل کرده است. آنها احساس تکلیف کرده‌اند و امروز هم مردانه پای دستگاه می‌نشینند و کار خودشان را انجام می‌دهند.
این جریان باید همچنان ادامه داشته باشد.
دفاع‌پرس: مهم‌ترین بخش‌های مغفول در ادبیات دفاع مقدس و محور مقاومت چیست و این تجربه چه هشداری برای ما در ثبت درست و دقیق وقایع جنگ تحمیلی آمریکایی – صهیونی اخیر دارد؟

جنگ تحمیلی اخیر هنوز بیشتر در حد خرده‌روایت‌ها و گزارش‌ها و کوتاه قرار دارد. چند عنوان کتاب هم دیده‌ام که درباره بعضی حوادث اتفاقات نوشته شده‌اند، اما هنوز دریایی از سوژه‌ها وجود دارند، که باید استخراج شوند. نباید اجازه دهیم این سوژه‌ها از بین بروند. باید راویان در کنار افراد و مجموعه‌هایی که درگیر جنگ بوده‌اند قرار بگیرند و وقایع را ثبت و ضبط کنند.

دفاع‌پرس: امروز نسلی از نویسندگان قرار است جنگی را روایت کنند که شاید آن را نه در سنگر، بلکه از قاب تلویزیون، تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی دیده‌اند. آیا تجربه زیسته مستقیم، همچنان شرط مهم برای یک نویسنده جنگ محسوب می‌شود؟
بابایی:
آن کسی که جنگ را تجربه کرده، طبیعتاً رابطه زیسته مستقیم‌تری با موضوع دارد و قطعاً با این تجربه مستقیم می‌تواند راوی و روایتگر بهتری از این واقعه باشد. اما ندیدن جنگ در میدان هم، به این معنا نیست که آن فرد نمی‌تواند درباره آن بنویسد. خیلی از اتفاقات را می‌توان با تحقیق، پژوهش و کنشگری به دست آورد. مهم این است که نویسنده اطلاعات کافی داشته باشد. بدون اطلاعات نباید سراغ یک سوژه رفت؛ چون ممکن است کاری شروع شود، امّا در نهایت ابتر بماند. چه برای جنگ تحمیلی هشت‌ساله و چه برای جنگ کنونی، یکی از شروط لازم و مهم برای تولید اثر، داشتن اطلاعات کافی است. این اطلاعات ممکن است یک‌بار از طریق زیست مستقیم به دست بیاید که بسیار خوب است و یک‌بار نیز از طریق پژوهش و زحمتی که نویسنده برای تحقیق می‌کشد. در هر دو صورت، اگر اطلاعات کافی باشد، امکان خلق اثر وجود دارد.

دفاع‌پرس: با توجه به تجربه دفاع مقدس، آیا فکر می‌کنید جنگ اخیر نیز در سال‌های آینده نسلی از نویسندگان خود را خواهد ساخت؟ اگر چنین نسلی شکل بگیرد، چه تفاوتی با نسل نویسندگان دفاع مقدس خواهد داشت؟

طبیعتاً نویسندگان جنگ اخیر با نویسندگان نسل دفاع مقدس تفاوت نسلی خواهند داشت؛ چون ابعاد چنین حوادث خود جنگ اخیر نسبت به دفاع هشت ساله تفاوت کرده است. نسل جدید جنگ را در میدان‌های متفاوتی دیده است. امروز موشک، پهپاد، پدافند، هوافضا، شهپاد، و رسانه بخشی از ابزارهای این جنگ پست مدرن هستند. بنابراین تجربه زیسته نویسنده جدید نیز می‌تواند متفاوت باشد. اما اصل موضوع همان است؛ نویسنده باید اطلاعات کافی داشته باشد و بتواند آنچه را دیده یا درباره آن پژوهش کرده، درست و دقیق روایت کند.

دفاع‌پرس: مخاطب ادبیات جنگ امروز دیگر فقط مخاطب ایرانی نیست؛ روایت‌های جنگ می‌تواند مخاطب منطقه‌ای و جهانی داشته باشد. آیا از ابتدا باید ادبیات جنگ اخیر را با نگاه به مخاطب جهانی، ترجمه و روایت‌پذیری برای دیگر ملت‌ها تولید کرد یا این مسئله باید به مرحله بعد موکول شود؟

اول باید جامعه ایرانی را از نظر اطلاعاتی نسبت به این جنگ و ابهاماتی که وجود دارد، آگاه کنیم. دشمن با بوق‌های رسانه‌ای – سایبری خودش شبهاتی ایجاد می‌کند، تا و ذهن مردم را مشوش نماید. وظیفه آنی در این زمینه، به عهده رسانه‌هاست. رسانه‌ها، صداوسیما و خبرگزاری‌ها باید اطلاع‌رسانی دقیق و لحظه‌ به لحظه داشته باشند و با شایعات و ابهاماتی که ایجاد می‌شوند، سرضرب مقابله کنند. شبکه‌های سینمایی برون‌مرزی نیز باید فعال باشند و وظیفه اطلاع‌رسانی خود را انجام دهند.

فضای مجازی هم امروز عریانی خاص خودش را دارد و در همین مدت نشان داده که اگر درست از آن استفاده نشود، فاجعه است و اگر درست استفاده شود، می‌تواند اطلاع‌رسانی خوبی انجام دهد. اما در درازمدت، آفرینش آثاری مانا باید در قالب‌های ادبی اتفاق بیفتد؛ آثاری که قابلیت ترجمه به زبان‌های زنده دنیا را داشته باشند. ما در آمریکای لاتین، میان جوانان نسل سوم و در بسیاری از کشورهای جهان، نمونه‌هایی از شخصیت‌های مبارز را می‌بینیم که به نماد تبدیل شده‌اند و حتی تصویر آنها روی لباس‌ها و کیف و کتاب‌های نوجوانان و جوانان نقش بسته. در مقایسه با آنها، ما در معرفی قهرمانان خودمان بسیار ضعیف عمل کرده‌ایم.

البته بخشی از این مسئله، به این برمی‌گردد که در فضای ادبی جهان، جریان‌های چپ از سال‌ها قبل فعال بودند و توانستند بعضی شخصیت‌های مبارز را به عنوان نمادهای جهانی مبارزه با ظلم معرفی کنند. در سال‌های پس از انقلاب نیز بخشی از نویسندگان حرفه‌ای و شناخته‌شده، گرایش‌های متفاوتی داشتند و هیچ‌گاه پشت جنگ ما نایستادند و در برخی موارد حتی به سیاه‌نمایی پرداختند یا نسبت به آن بی‌تفاوت بودند. امروز وظیفه ما این است؛ بعد از اینکه رسانه کار فوری خودش را انجام داد، در درازمدت، نوبت می‌رسد به خلق آثار فاخر و قابل توجه توسط نویسندگان کارکشته که آثار آن‌ها قابلیت ترجمه و عرضه در میان ملت‌های دیگر را داشته باشند.

دفاع‌پرس: اگر بخواهیم ده سال آینده را تصور کنیم، پیش‌بینی شما درباره سرنوشت ادبیات جنگ کنونی چیست؟ آیا این جنگ در ادبیات فارسی به مجموعه‌ای از خاطرات و آثار مستند محدود خواهد شد، یا می‌تواند به یک جریان ادبی مستقل با زبان، شخصیت‌ها، فرم و جهان روایی خاص خود تبدیل شود؟

جنگ کنونی، هنوز در ابتدای مسیر روایت قرار دارد. آنچه که امروز داریم، بیشتر خرده‌روایت‌ها و خرده‌گزارش‌هاست و هنوز برای قضاوت درباره آینده ادبیات این جنگ زود است. اما اگر ثبت دقیق وقایع، تاریخ‌نگاری، مستندنگاری و روایت‌های مردمی انجام بگیرد، از دل آنها می‌توان آثار متنوعی را در گونه‌های مختلف استخراج کرد؛ از مستند و خاطره گرفته تا داستان، رمان و دیگر قالب‌های هنری. به نظر من هنوز سوژه‌های بسیار زیادی در دل این جنگ وجود دارد که باید استخراج شوند. باید فرماندهان، رزمندگان هوافضا، نیروی هوایی ارتش، نیروهای دریایی سپاه و ارتش و نیروی پدافند، آتش‌نشان‌ها، کادر درمان، نیروهای خدماتی و همه عناصر شرافتمند و گمنامی که در این جنگ نقش داشتند، دیده و روایت شوند.

اگر این اتفاق بیفتد، ادبیات جنگ کنونی می‌تواند از مرحله ثبت خاطره عبور کند و قابلیت خلق آثار ماندگار را داشته باشد. اما این کار نیازمند حمایت است. نویسنده باید بتواند به اطلاعات دسترسی داشته باشد؛ البته تا جایی که محدودیت‌های امنیتی اجازه می‌دهد، باید اسناد در اختیار او قرار گیرد. راویان در کنار فرماندهان و نیروهای مؤثر حضور داشته باشند و وقایع دقیق ثبت شود. من همچنان دنبال همین هستم؛ اینکه سوژه‌های خوبی که در دل این جنگ وجود دارد پیدا شود و بتوانم کسانی را که در متن این حوادث بوده‌اند، برای روایت کردن مجاب کنم، تا تاریخ این جنگ بی‌نظیر و شکوهمند به شکل دقیق ثبت شود.

البته محدودیت‌هایی هم وجود دارد، اما اگر این محدودیت‌ها تا حد امکان برطرف شوند، حتماً می‌توان این وظیفه را انجام داد و اما شاه بیت این غزل، اتفاقات مربوط به حماسه شکوهمند مردم در مراسم وداع، بدرقه و تشییع پیکر ارباًاربای رهبر شهیدمان و اعضای خانواده ایشان است که دنیا را در حیرت فرو برد و برای همیشه در تاریخ ماندگار کرد. این اتفاق هم قطعاً در زمره وقایعی است که از مناظر مختلف باید به آن پرداخت و تولید اثر کرد. در نهایت باید بگویم؛ ادبیات جنگ زمانی ماندگار می‌شود که از دل حقیقت، تجربه و روایت دقیق بیرون بیاید. هنرمندان نباید اجازه بدهند، حماسه‌هایی که امروز ملت‌ شان آن‌ها را رقم می‌زنند، به دلیل تأخیر در ثبت و روایت، از دست بروند.

انتهای پیام/ 121

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار