تبدیل کتابخوانی به عادت روزمره؛ مطالبه رهبر شهید انقلاب
گروه سیاسی دفاع‌پرس: کتاب در نگاه رهبر شهید انقلاب، جایگاهی فراتر از یک ابزار آموزشی یا وسیله‌ای برای گذراندن اوقات فراغت داشت. امام شهید بار‌ها در دیدار‌های مختلف، به‌ویژه در بازدید از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، نسبت به وضعیت کتابخوانی در کشور ابراز دغدغه کردند و تلاش داشتند این موضوع را از سطح توصیه‌های فرهنگی به یک مطالبه عمومی تبدیل کنند.
یکی از صریح‌ترین تأکید‌های ایشان در این زمینه به چهارم دی‌ماه سال ۱۳۷۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که فرمودند: «امروز کتابخوانی و علم‌آموزی نه تنها یک وظیفه ملی، که یک واجب دینی است.» این تعبیر نشان می‌دهد که از منظر ایشان، مطالعه صرفاً راهی برای افزایش اطلاعات فردی نیست، بلکه با مسئولیت انسان در قبال رشد و پیشرفت جامعه ارتباط دارد. ایشان در ادامه همین نگاه تأکید کردند که با رواج انس با کتاب، مطالعه از یک تکلیف به نیازی شیرین و جدایی‌ناپذیر تبدیل خواهد شد.
این دغدغه در بیانات ایشان درباره خانواده نیز به‌روشنی دیده می‌شود. رهبر شهید انقلاب در اردیبهشت ۱۳۷۴، پس از بازدید از نمایشگاه کتاب، با اشاره به عادت مطالعه در خانواده خود، از خانواده‌های ایرانی خواستند که کودکان را از همان سال‌های نخست زندگی با کتاب مأنوس کنند. ایشان حتی تأکید کردند که خرید کتاب باید در شمار مخارج اصلی خانواده قرار بگیرد و مردم پیش از هزینه‌کردن برای برخی وسایل تجملاتی، به تهیه کتاب توجه کنند.
این توصیه صرفاً دعوت به افزایش خرید کتاب نبود؛ بلکه تلاشی برای تغییر جایگاه کتاب در سبک زندگی خانواده ایرانی محسوب می‌شد. وقتی کتاب به یکی از نیاز‌های روزمره خانواده تبدیل شود، مطالعه نیز به‌تدریج از یک رفتار مناسبتی فاصله می‌گیرد و به عادتی پایدار در میان نسل‌های مختلف تبدیل می‌شود. از همین رو، تأکید بر کتابخوانی کودکان و نوجوانان در بیانات ایشان جایگاه ویژه‌ای داشت.
امام شهید در دیدار‌های مختلف، پیشنهاد‌هایی مشخص برای گسترش فرهنگ مطالعه در نظام آموزشی مطرح کردند؛ از جمله اختصاص ساعتی در مدارس به کتابخوانی و برگزاری مسابقات کتابخوانی در سطح مدارس و کشور. اهمیت این پیشنهاد‌ها در آن است که رهبر شهید انقلاب برای تحقق مطالبه فرهنگی خود، تنها به توصیه عمومی اکتفا نمی‌کردند، بلکه درباره سازوکار‌های اجرایی و نهاد‌های مسئول نیز سخن می‌گفتند. در واقع، از نگاه ایشان، نظام آموزشی باید در کنار آموزش رسمی، زمینه شکل‌گیری عادت مطالعه را نیز فراهم کند.
در همین چارچوب، مسئولیت دستگاه‌های فرهنگی و رسانه‌ها نیز مورد تأکید قرار داشت. ایشان در دیدار سال ۱۴۰۲ با اشاره به جایگاه کتاب در فرهنگ‌سازی، تصریح کردند که با وجود گسترش فضای مجازی، کتاب همچنان جایگاه مهم خود را حفظ کرده است. نکته قابل توجه در این دیدار، توصیه مشخص ایشان به فعالان رسانه‌ای و هنری بود: «کسانی که در کار برنامه‌سازی برای تلویزیون، رادیو، مطبوعات، هنر‌های نمایشی، سمعی و بصری و کار هنری به هر شکل هستند، کتاب زیاد بخوانند.»
این تأکید از یک واقعیت مهم حکایت دارد؛ کیفیت تولیدات فرهنگی و رسانه‌ای بدون پشتوانه مطالعاتی قابل ارتقا نیست. رسانه‌ای که قرار است بر افکار عمومی اثر بگذارد، به نویسنده و تولیدکننده‌ای نیاز دارد که از دانش، مطالعه و قدرت تحلیل برخوردار باشد. بنابراین، کتابخوانی نه‌تنها یک نیاز فردی، بلکه بخشی از زیرساخت تولید محتوای باکیفیت در جامعه است.
بخش دیگری از بیانات رهبر شهید انقلاب به ضرورت تقویت تولید داخلی و توجه به حوزه نشر اختصاص داشت. ایشان در همان دیدار سال ۱۴۰۲، ضمن ابراز خرسندی از افزایش سهم آثار تألیفی داخلی، بر ترجمه این آثار به زبان‌های دیگر تأکید کردند. همچنین درباره کتاب کودک و نوجوان خواستار تولید آثار متناسب با فرهنگ ایرانی و اسلامی شدند تا نسل جدید بتواند از منابع مکتوب غنی و متناسب با هویت فرهنگی خود بهره‌مند شود. ایشان در همین دیدار، روان‌بودن و گستردگی شبکه نشر را نیز از مسائل مهم کتابخوانی کشور دانستند.
توجه رهبر شهید به کتاب، البته به حوزه‌های عمومی و آموزشی محدود نبود. تأکید بر ثبت خاطرات دفاع مقدس و انتشار روایت‌های رزمندگان نیز بخش مهمی از این منظومه فکری را تشکیل می‌داد. رهبر شهید انقلاب در دیدار با فرماندهان دفاع مقدس در آذرماه ۱۳۹۲، به اهمیت مطالعه و ثبت تجربه‌های جنگ اشاره کردند. همچنین علاقه و توجه مستمر ایشان به کتاب‌های خاطرات دفاع مقدس و دفاع از حرم، نشان‌دهنده اهمیتی بود که برای انتقال تجربه‌های تاریخی به نسل‌های بعد قائل بودند. این آثار می‌توانند بخش‌هایی از تاریخ اجتماعی و نظامی کشور را از فراموشی حفظ کنند و تجربه زیسته یک نسل را در اختیار نسل‌های بعد قرار دهند.
در مجموع، آنچه از مرور بیانات رهبر شهید انقلاب درباره کتاب به دست می‌آید، مجموعه‌ای از توصیه‌های پراکنده نیست؛ بلکه مطالبه‌ای منسجم برای شکل‌گیری جامعه‌ای اهل مطالعه، دارای قدرت تحلیل و برخوردار از توان تولید دانش و محتوای فرهنگی است. تحقق چنین مطالبه‌ای نیز صرفاً با برگزاری نمایشگاه کتاب یا اجرای برنامه‌های مناسبتی امکان‌پذیر نیست. خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه‌ها، نویسندگان، ناشران و سیاست‌گذاران فرهنگی، همگی در این مسیر مسئولیت دارند.
کتاب زمانی به جایگاه واقعی خود در جامعه می‌رسد که خواندن آن به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود، نویسنده از امکان تولید اثر ارزشمند برخوردار باشد و ناشر بتواند کتاب را با هزینه مناسب به دست مخاطب برساند. تأکید‌های رهبر شهید انقلاب بر این موضوع، امروز نیز می‌تواند مبنایی برای ارزیابی سیاست‌های فرهنگی کشور باشد؛ اینکه تا چه اندازه توانسته‌ایم از توصیه به کتابخوانی عبور کنیم و آن را به یک عادت عمومی و پایدار تبدیل سازیم.
انتهای پیام/381
