روایت رزمندگان از شکست حصر سوسنگرد؛ از مسجد جامع تا ورزشگاه چمن

به مناسبت ۲۶ آبان، سالروز آزادسازی سوسنگرد، روایت رزمندگان از روزهای محاصره و لحظه شکستن حصر این شهر منتشر شد؛ از سجده شکر «علی تجلایی» تا بوسیدن صورت شهید روی آسفالت خیابان اصلی شهر.
کد خبر: ۸۷۸۷۰۱
تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۱۵:۳۳ - 17November 2026

به گزارش گروه حماسه و جهاد دفاع‌پرس، شهر کوچک، اما استراتژیک سوسنگرد در ابتدای جنگ، نقش مهمی در تحولات جنگ ایران و عراق ایفا می‌کرد؛ چراکه فتح این شهر به دست بعثی‌ها، کلید تصرف کامل اهواز بود و بدین لحاظ، پس از رویارویی سخت عراق و ایران برای تصرف و حفظ خرمشهر، این دومین و مهم‌ترین رویارویی دو کشور برای تسلط بر یک شهر بود.

سوسنگرد

روایت روزهای محاصره سوسنگرد در کتاب «روزشمار جنگ ایران و عراق: هویزه، آخرین گام‌های اشغالگر» (جلد ۱۱)، نوشته «علیرضا لطف‌الله زادگان»، چنین آمده است:

روز ۲۵ آبان ۱۳۵۹، سوسنگرد زیر آتش توپ و خمپاره نیروهای عراقی قرار داشت. دشمن که از روز گذشته شهر را کاملاً محاصره و نیروهای خود را در اطراف شهر مستقر کرده بود، نخستین حمله خود را صبح زود، از سمت جاده هویزه شروع کرد.

در نبردهای کوچه به کوچه، برادران با پنج تانک عراقی درگیر شدند که پس از انهدام سه تانک، حمله متوقف شد و مجدداً تانک‌های عراقی از بیرون شهر به اجرای آتش پرداختند.

نیروهای دشمن از سمت بستان (شمال غربی شهر) در دو کیلومتری مستقر شده بودند. از سمت شمال، ۱۵ تانک در آستانه شهر، به کوبیدن مواضع مدافعان مشغول بودند و جنگ تانک و تن به شدت جریان داشت.

از طرف حمیدیه (شرق سوسنگرد) نیز دروازه شهر در اختیار نیروهای دشمن بود و نیروهای خودی از ابتدای شهر به‌طرف ساختمان‌های داخل شهر عقب‌نشینی کرده بودند.

زیر شنی های تانک

اگر تا ساعت ۹ صبح کمک قطعی نمی‌رسید، سوسنگرد سقوط می‌کرد و همه قتل‌عام می‌شدند. ساعت ۹ صبح، یک افسر ژاندارمری از سوسنگرد اطلاع داد که نیروهای عراقی وارد شهر شده، خیابان به خیابان جلو می‌آیند و چند خیابان را در اختیار دارند.

حدود ۲۰۰ نفر در شهر مقاومت می‌کردند، درحالی‌که تعداد بسیاری شهید و زخمی شده بودند و نیاز به کمک فراوان بود. دیوار فولادینی از تانک‌های دشمن، اطراف سوسنگرد را در محاصره داشت.

در این میان، تلاش نیروهای خودی اعم از ارتش، سپاه و نیروهای مردمی و به‌ویژه گروه جنگ‌های نامنظم شهید چمران برای حرکت به سمت سوسنگرد، کمک به نیروهای مدافع داخل شهر و شکستن محاصره، صحنه‌های زیبا و بی‌بدیلی را رقم زد.

روایت «حسین حسین‌نیای رحیمی» (حسین خیاط)

«حسین حسین‌نیای رحیمی» (حسین خیاط) در کتاب «زیر شنی تانک‌ها؛ شکست محاصره سوسنگرد به روایت رزمندگان آذربایجانی»، به قلم «رضا قلی‌زاده علیار»، می‌گوید:

تیربارچی گروه بودم و یک قبضه تیربار (ام-ژ-۳) دستم بود. بقیه دوستانم چند نفری آرپی‌جی ۷، دو نفر (بهمن نوجده و جواد یوسفی) موشک‌انداز دراگون و بقیه هم ژ-۳ داشتند. دور کمر و روی سینه‌ام قطار فشنگ بسته بودم. تیربار سنگین بود، اما من قدرت بدنی خوبی داشتم و عین خیالم نبود. راه تمامی نداشت. حدوداً ۲۵ کیلومتر مسیر را باید پیاده و زیر آتش دشمن طی می‌کردیم.

زیر آتش دشمن

«ابوحمیظه» را که پشت سر گذاشتیم، عراقی‌ها متوجه شدند به سوسنگرد نزدیک می‌شویم. با توپ و تانک و خمپاره و تیربار منطقه را زیر آتش گرفتند. بعضی جاها جاده از سطح زمین بلند بود. تانک‌ها که تیر مستقیم می‌زدند، جاده مانع اصابت تیرها می‌شد. سرمان را خم می‌کردیم که تیرها به ما نخورد و بعضی جاها نیم‌خیز می‌دویدیم.

حدوداً پانزده دستگاه تانک مابین ابوحمیظه و ورودی سوسنگرد مستقر بودند که وقتی بهمن نوجده، موشک دراگون به طرفشان شلیک کرد، فرار کردند. با فرار تانک‌ها، با نیروهای پیاده درگیر شدیم؛ تعدادی کشته شدند و بقیه هم پا به فرار گذاشتند. من با تیربار به طرف تانک‌ها تیراندازی می‌کردم. در حال پیشروی، فرماندهان به اسیر گرفتن تمایلی نشان نمی‌دادند. واقعاً فرصت این کار را هم نداشتیم.

تا آن روز جنگ به معنای واقعی ندیده بودم؛ نه سنگر درست کرده بودیم و نه چیزی در این باره می‌دانستیم. اگر کسی ترکش می‌خورد، چه کار باید کرد؟ اما با توکل به خدا پیش می‌رفتیم. بعضی جاها درگیری نبود و آزادانه می‌رفتیم و بعضی جاها هم درگیر شده، دشمن را از پیش روی‌مان برمی‌داشتیم.

چشم پنجاه رزمنده تبریزی به ناصر بیرقی بود. هر کاری می‌گفت، همان را انجام می‌دادیم. هر موقع با دستش اشاره می‌کرد می‌خوابیدیم روی زمین و با اشاره او دوباره بلند شده، به راهمان ادامه می‌دادیم.

دو، سه بار با عراقی‌ها درگیر شدیم که پا به فرار گذاشتند. حدود ده، پانزده کیلومتری رفته بودیم که با سه، چهار عراقی درگیر شدیم. پشت خاکریزی موضع گرفته بودند. به اولین عراقی که روبه‌رویم بود شلیک کردم، افتاد. دومی را هم فرصت ندادم. این نخستین درگیری جدی من با دشمن بود. بقیه پا به فرار گذاشتند. سلاح یکی‌شان کلاشینکف بود. کلاش دیده بودم، اما نداشتم. نام آن یکی سلاح را که بزرگ‌تر از کلاش بود نمی‌دانستم و با نحوه کارش آشنایی نداشتم. هر دو را به کمرم بستم و به راهم ادامه دادم.

روایت «ناصر بیرقی»؛ فرمانده نیروهای تبریزی

«ناصر بیرقی»، فرمانده نیروهای تبریزی در عملیات سوسنگرد، در کتاب «زیر شنی تانک‌ها» به قلم «رضا قلی‌زاده علیار» می‌گوید:

تا آمدیم از روستای ابوحمیظه در ۵ کیلومتری سوسنگرد حرکت کنیم، برادر «عزیز جعفری» از نیروهای سپاه سوسنگرد به ما ملحق شد. او و یکی، دو نفر دیگر، صبح روز محاصره از سوسنگرد برای کاری به اهواز می‌روند. موقع برگشتن، از حمیدیه به بعد اجازه نمی‌دهند بروند. می‌گویند شهر محاصره شده و حق ندارید جلوتر بروید. هر چه تلاش می‌کنند وارد سوسنگرد شوند، راه به جایی نمی‌برند. حالا که نیروها برای عملیات می‌رفتند، با ما همراه شدند تا خودشان را به سوسنگرد برسانند.

نبرد عجیب

از ابوحمیظه به بعد به شکل دشتبانی حرکت کردیم. نیروهای ارتشی هم حالت حمله گرفته بودند. نبرد عجیبی بود. آتش دشمن بسیار پُرحجم بود. یادم هست جلوتر از همه می‌رفتم. یک لحظه صدای انفجار مهیبی به گوشم خورد و حس کردم پرده گوشم پاره شد. شاید چهل گلوله کاتیوشا همزمان نزدیک‌مان منفجر شدند. گلوله‌های توپ، بیست تا بیست تا می‌افتادند. موقع انفجار با دستم اشاره می‌کردم، بچه‌ها روی زمین دراز بکشند. آتش یک لحظه هم قطع نمی‌شد. دود ناشی از انفجار گلوله‌ها آسمان بالای سرمان را پوشانده بود.

با آرایش منظم دشتبانی حرکت کردیم و به هیچ چیز دیگری جز شکستن محاصره سوسنگرد و اطلاع از وضعیت علی تجلایی و سایر بچه‌ها فکر نمی‌کردم. با تدبیر درستی که داشتیم، تا اینجای کار از دماغ یک نفر هم خون نیامده بود و با وجود آتش بسیار زیاد دشمن روی مسیر حرکت ما، تا اینجا نتوانسته بود مانع حرکت نیروهای باهوش ما شود.

لحظه رسیدن به سوسنگرد

وقتی نزدیک‌تر شدیم، دیدم تعدادی رزمنده در ورودی شهر مستقر هستند. تا ما را دیدند، سنگر گرفتند. رفتارشان ما را به شک انداخت. سریع در دشت پراکنده شدیم. باید از ایرانی یا عراقی بودنشان مطمئن می‌شدیم. فاصله‌مان حدود صد متر بود. بیرون شهر یک سری اتاق‌های تو در تو بود که دیوارهایشان فرو ریخته بود؛ چیزی شبیه کوره‌های آجرپزی به نظر می‌رسیدند. در این خرابه‌ها پناه گرفتیم و به بچه‌ها گفتم: بلند و یک‌صدا فریاد می‌زنیم الله اکبر. پاسخ طرف مقابل گلوله باشد، عراقی‌اند و گرنه دوستان خودمان هستند. ما که الله اکبر سر دادیم، جواب شنیدیم خمینی رهبر!

از اینکه ایرانی بودند، شکی نداشتیم، اما لباسشان فرق می‌کرد. ما همگی فرم سپاه و شلوار پلنگی پوشیده بودیم و مال آن‌ها به آن صورت مشخص نبود.

صدای تکبیر ما را به هم نزدیک کرده و قلب‌هایمان برای همدیگر می‌تپید. از جایم بلند شده به طرف شهر دویدم. همه دویدند. دوستان و همشهری‌هایمان بودند. علی تجلایی را با تعدادی از یارانش دیدیم که در آخرین خط پدافندی بودند. اگر ما نمی‌رسیدیم، خدا می‌داند چه می‌شد. جایی نداشتند که بروند. نخستین نیروهایی بودیم که از دروازه سوسنگرد وارد و با علی تجلایی و نیروهایش روبه‌رو شدیم. از خاکریزی افتادیم آن طرف و در آغوش همدیگر آرام گرفتیم.

بغضی که ترکید

سه روز محاصره، ناامیدشان کرده بود و امید چندانی به رهایی از حلقه محاصره دشمن نداشتند. بازار روبوسی و احوال‌پرسی گرم بود. گریه و خنده بچه‌ها به هم آمیخته بود. حس می‌کردم علی تجلایی را سال‌هاست ندیده‌ام.

علی به سجده افتاد و پیشانی‌اش را روی خاک گذاشت و لحظاتی در آن حال ماند و وقتی سر از سجده برداشت، چشمانش از گریه خیس شده بود. گفت: با دوربین نگاه کردم و شما را دیدم. ابتدا فکر کردم نیروهای مخصوص عراقی‌هاست. به همین خاطر سنگر گرفتیم. فکر کردیم می‌آیید آخرین نفس‌های مقاومت سوسنگرد را بگیرید، ولی با شنیدن صدای تکبیرتان مطمئن شدیم ایرانی هستید.

انفجار توپ و خمپاره‌ها برای نیروهای داخل محاصره عادی شده بود. وقتی توپخانه شلیک می‌کرد، می‌گفتم: علی، توپ زدند بخواب زمین! انگار نمی‌شنید. همه‌شان در یک حالت غیرطبیعی به سر می‌بردند، انگار از هیچ چیز نمی‌ترسیدند، اصلاً صدایی نمی‌شنیدند که بترسند. چه‌ها دیده بودند در روزهای محاصره که از دیدن و شنیدنش عاجز بودیم. بهت‌زده فقط به چشمانشان نگاه می‌کردم!

در ابتدای امر کسی غیر از علی و نیروهایش را ندیدیم. بچه‌های کازرون در غرب سوسنگرد (سمت پل) مستقر بودند و نیروهای بومی و سایر نیروها هم در جنوب. علی و نیروهایش ابتدا در سمت جنوب شهر درگیر می‌شوند، اما با گذشت روزها و فشار دشمن مجبور می‌شوند خودشان را بکشند سمت شرق و شمال شرق شهر بجنگند. یعنی بخش زیادی از شهر دست دشمن افتاده بود.

سجده شکر و بوسه بر چهره شهید

علی تجلایی گفت: «تجهیزات، مهمات و مواد منفجره مثل تی‌ان‌تی، خرج سی ۴ و سی ۵، چند قرقره بزرگ انواع مختلف فتیله‌های انفجاری همراه با انواع چاشنی و وسایل انفجار در خیابان‌های شهر موج می‌زند.» به بچه‌ها سپردم موقع پاک‌سازی این‌ها را هم از خیابان‌ها جمع و نگهداری کنند.

حسین خیاط چند قبضه اسلحه (از جمله تیربار برقی تانک‌ها) و مقدار زیادی گلوله غنیمت برداشته بود. علی وقتی چشمش به حسین افتاد، گفت: چه خبره این همه سلاح غنیمتی برداشتی؟! حسین هم گفت تماماً از عراقی‌ها گرفته‌ام.

من و علی از پاکستان هرکدام یک جلیقه خریده بودیم؛ آستین کوتاه بود و داخلش هم پشم شیشه. گرم نگه می‌داشت. علی با همان جلیقه زخمی شده و ترکش به پشتش خورده بود. می‌خواستم زخمش را ببینم. گفتم: علی، جلیقه را در بیاور. لباس‌هایش را که بالا زد، دیدم ترکش جلیقه را به بدنش دوخته، اما عین خیالش نبود و اصلاً هم به روی خودش نمی‌آورد. نه آه و ناله‌ای، نه گلایه و شکایتی!

گفتم: باید پایگاهی برای استقرار بچه‌هایمان پیدا کنیم. بیرون بمانند، همه تلف می‌شوند. گفت: فعلاً ورزشگاه چمن جای مناسبی است، بچه‌ها را ببر آنجا.

به پیشنهاد ایشان نیروهایمان را در ورزشگاه چمن سوسنگرد مستقر کردیم. تقریباً مکان مناسبی بود. به طرف مسجد جامع که مرکز فرماندهی مقاومت سوسنگرد در روزهای محاصره بود، راه افتادیم و در بین راه اتفاقات چند روز محاصره را برایم شرح داد؛ از کمبود امکانات و تجهیزات و نیرو در روزهای محاصره و تنهایی و مظلومیتشان گفت. به حالشان غبطه می‌خوردم که چرا کنارشان نبودم. جنازه یکی، دو شهید را روی آسفالت خیابان اصلی شهر دیدیم. علی خم شد صورت یکی از آن‌ها را بوسید و گفت: «پسر زحمت‌کشی بود...»

جنازه چند تن از شهدا تکه‌تکه شده بود. می‌گفت تانک‌های دشمن از روی‌شان رد شده. این‌ها را که می‌گفت، بغض کرده بودم و منتظر یک تلنگر تا بغضم بترکد.

از مسجد برگشتم پیش بچه‌های خودمان. دور تا دور ورزشگاه را با فاصله‌ای معین سنگر‌بندی کردند. گفتم موقتاً اینجا می‌مانیم. چند روز بعد هم که حضورمان در شهر تثبیت شد، به یکی از مدارس شهر که ظاهراً قبلاً آموزش‌وپرورش بوده، منتقل شدیم و نام مقرمان را گذاشتیم پایگاه المهدی.

«حسین حسین‌نیای رحیمی» در ادامه روایت خود در کتاب «زیر شنی تانک‌ها» می‌گوید:

سوسنگرد و ساختمان‌هایش که از دور نمایان شدند، پاهایم قوت گرفت. حوالی دروازه شهر دو تانک عراقی را زدیم و بقیه تانک‌ها فرار کردند، ما هم دنبالشان رفتیم.

یال و کوپالم زیاد بود؛ سه قبضه اسلحه با کلی فشنگ و... علاقه‌مند کارهای پرهیجان و نظامی بودم. نوزده سال داشتم و اوج جوانی‌ام بود. کلاش و آن اسلحه‌ای که نامش را نمی‌دانستم، بسته بودم کمرم، ژ-۳ هم دستم بود و دور تا دور کمرم قطار فشنگ.

دیگر سوسنگرد را دور از دسترس نمی‌دیدم. هرچه نزدیک‌تر می‌رفتیم، در ورودی شهر افراد سایه‌وار دیده می‌شدند و نمی‌شدند. دوست و دشمن بودنشان برای ما مشخص نبود. در دلم می‌گفتم: حالا آن‌ها در مورد ما چه فکر می‌کنند؟

با علی تجلایی روبوسی کردم. با اینکه سه قبضه اسلحه برداشته بودم، اما چیز زیادی از جنگ نمی‌دانستم. از سلاح‌ها فقط برنو، ام.یک، کلاش و ژ-۳ را می‌شناختم.

با علی تجلایی دوست بودم و هر موقع به هم می‌رسیدیم چیزهایی به شوخی نصیب هم می‌کردیم. جنگ در دهلاویه و سوسنگرد، گرد خستگی بر چهره‌اش نشانده بود، اما سعی می‌کرد خودش را سرحال نشان دهد. بعد از روبوسی و خوش‌وبش، مرا که با آن همه اسلحه و مهمات دید، گفت: حسین، نوکرچیلیغا گلمیسن یا جنگه؟! (به زبان ترکی: حسین، برای نوکری آمدی یا جنگیدن؟) پرسیدم: منظورت چیه؟ گفت: این همه اسلحه و فشنگ را تنهایی آوردی؟! گفتم: تک و تنها! حالا این اسلحه اسمش چی هست؟ گفت: مواظبش باش، گرینف است. دقیق و خوب می‌زند.

با وجود خستگی و زخم و جراحتی که داشت، همان‌جا سرپایی طرز استفاده‌اش را برایم گفت. در سوسنگرد فقط یک گرینف وجود داشت، آن هم دست من بود. (بعد از اینکه در پایگاه المهدی مستقر شدیم، گرینف را در حیاط پایگاه روی میزی در معرض دید عموم گذاشته بودم. نیروها برای دیدنش می‌آمدند. برایش فشنگ هم پیدا کردم. خط سوسنگرد (محور آذربایجانی‌ها) فقط همین گرینف را داشت.)

«سید رضا حسینی» از نیروهای داخل محاصره، در کتاب «زیر شنی تانک‌ها» برایمان تعریف می‌کرد: «شما را که نزدیک شهر دیدیم، شک کردیم. نمی‌دانستیم ایرانی هستید یا عراقی. به علی تجلایی گفتیم یک عده از لابلای تپه‌ها و پشت سر تانک‌های عراقی به طرف شهر می‌آیند. دوربین کشید و لحظاتی شما را زیر نظر گرفت. یک‌هو برگشت رو به ما گفت، نترسید نیروهای تبریزی می‌آیند! بهترین خبری بود که می‌شنیدیم. بعد هم اضافه کرد از لباس‌هاشان شناختم.»

جنگ در دهلاویه، سه چهار روز محاصره و جنگ تن به تن با دشمن به قدری خسته و بی‌حالشان کرده بود که اصلاً نمی‌دانستند چطور خوشحالی کنند. بیشتر بچه‌ها گریه می‌کردند؛ گریه خوشحالی بود.

به سید گفتم: وقتی حمله کردیم، تانک‌های عراقی عقب‌نشینی کردند و قصد داشتند از حاشیه شهر خودشان را نجات دهند، ما هم پشت سر تانک‌ها می‌آمدیم؛ به همین خاطر شما فکر کردید که نیروهای دشمن هستیم.

انتهای پیام / 119

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار