عزتیپاک: «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» ظرفیتهای مغفول ژانر جاسوسی در ادبیات فارسی را احیا کرده است
به گزارش خبرنگار فرهنگی دفاعپرس، علیاصغر عزتیپاک، نویسنده و پژوهشگر ادبی، در آیین رونمایی از تقریظ رهبر شهید انقلاب اسلامی بر کتاب «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» با اشاره به ظرفیتهای ادبی این اثر اظهار داشت: یکی از ویژگیهای مهم ادبیات داستانی، سرگرمکنندگی و لذتبخشی آن است و من هر دو ویژگی را هنگام مطالعه این رمان تجربه کردم.

وی با بیان اینکه در این نشست قصد دارد از منظر ادبیات و داستان به بررسی این اثر بپردازد، افزود: موضوع رمان با امنیت، مقاومت و تاریخ معاصر ایران پیوند دارد، اما آنچه برای من بهعنوان داستانخوان و داستاننویس اهمیت دارد، این است که نویسنده با این موضوع چه کرده و چگونه آن را به قصه تبدیل کرده است.
عزتیپاک با اشاره به ساختار اصلی داستان تصریح کرد: «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» بر تقابل دو شخصیت مجتبی میثمی از ایران و راشل هرتسوگ از رژیم صهیونیستی بنا شده است و از خلال رویارویی این دو شخصیت، میدان گستردهای از درگیریها و تحولات معاصر میان ایران و رژیم صهیونیستی روایت میشود.
وی افزود: در این رمان، حضور سه نسل از رزمندگان ایرانی و امتداد جغرافیای روایت از تهران تا جبهههای جنگ تحمیلی و سپس میدانهای رویارویی در سواحل شرق مدیترانه مورد توجه قرار گرفته است.
احیای یک ژانر کمتر تجربهشده در ادبیات فارسی
این نویسنده و پژوهشگر ادبی، نخستین ویژگی قابلتوجه رمان را انتخاب قلمرو داستانی آن دانست و گفت: در ادبیات فارسی، در گونههایی مانند رمان اجتماعی، خانوادگی، تاریخی و روانشناختی تجربههای فراوانی داریم، اما تریلر امنیتی و جاسوسی به معنای دقیق و حرفهای آن، کمتر بهعنوان جریانی مستمر و نیرومند در داستاننویسی ما پرورش یافته است.
وی ادامه داد: هر ژانر قراردادها و الزامهای روایی خاص خود را دارد. تریلر امنیتی به تعلیق، خطر، راز، تعقیب و ضدتعقیب، هویتهای پنهان، بازیهای اطلاعاتی، پیچیدگی طرح و حفظ کنجکاوی خواننده نیازمند است. ورود به این ژانر صرفاً انتخاب موضوعی تازه نیست، بلکه پذیرفتن مسئولیتی فنی و روایی است.
عزتیپاک خاطرنشان کرد: نویسنده باید جهان این گونه داستانی را بشناسد و بتواند قواعد آن را در زبان و تجربه ایرانی به کار بگیرد. از این منظر میتوان این رمان را اثری پیشرو در قلمرویی دانست که ظرفیتهای آن در ادبیات ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
تقابل دو شخصیت، موتور محرک داستان
وی در ادامه با اشاره به شخصیتپردازی در این رمان بیان کرد: موتور اصلی داستان، تقابل مجتبی میثمی و راشل هرتسوگ است. مجتبی از تجربه جنگ هشتساله میآید؛ جنگی که در شکلگیری شخصیت و حافظه او نقش تعیینکننده داشته است. او فرماندهان و همراهانی را از دست داده، بارها از موقعیتهای مرگبار عبور کرده و پس از جنگ نیز وارد عرصههای تازهای از مواجهه امنیتی و منطقهای شده است.
این پژوهشگر ادبی افزود: در سوی دیگر، راشل هرتسوگ قرار دارد؛ زنی فعال در ساختار امنیتی رژیم صهیونیستی که اهداف و انگیزههای خاص خود را دنبال میکند. اهمیت این دو شخصیت فقط در قرار گرفتن آنها در دو سوی منازعه نیست، بلکه هر دو نیروی پیشبرنده داستان هستند. روایت از برخورد دو اراده شکل میگیرد، نه صرفاً از کنار هم قرار گرفتن چند حادثه.
وی با اشاره به گستردگی جغرافیایی روایت گفت: داستان از سوریه آغاز میشود و بهتدریج به جغرافیاها و موقعیتهای دیگری از جمله عراق، یونان، ایران و حتی عمق اروپا گسترش پیدا میکند. حمله به همراهان و محافظان، تغییر هویتها، پنهانکاری و تلاش برای نزدیک شدن به طرف مقابل، زنجیرهای از کنشها و واکنشها را شکل میدهد.
طراحی تعلیق و توطئهچینی؛ از امتیازهای فنی رمان
عزتیپاک با تأکید بر اهمیت طراحی پیرنگ در این اثر اظهار داشت: یکی از امتیازهای برجسته «خاکسپاری دوم بانوی مرگ»، طراحی و توطئهچینی داستانی آن است. رمان اثری پرحادثه است، اما صرفاً مجموعهای از اتفاقهای پراکنده نیست؛ رخدادها به یکدیگر متصلاند و هر تنش، پیامد و واکنشی به دنبال دارد.
وی ادامه داد: در داستانهای جاسوسی، اطلاعات ماده خام روایت است. اینکه چه کسی چه چیزی را میداند، چه کسی تصور میکند اطلاعاتی در اختیار دارد، چه کسی هویت واقعی خود را پنهان کرده و کدام خبر درست یا بخشی از یک نقشه است، پرسشهایی هستند که بهتدریج در ذهن خواننده شکل میگیرند و تعلیق داستان را میسازند.
این نویسنده با اشاره به شیوه روایت در کتاب گفت: جابهجایی کانون دید و رفتوآمد میان شخصیتها و موقعیتهای متفاوت، میدان دید داستان را گستردهتر میکند. خواننده در بخشهایی به جهان مجتبی نزدیک میشود و در بخشهایی با موقعیت راشل و فضای طرف مقابل روبهرو میشود. این تغییر منظر به خواننده اجازه میدهد بهتدریج از نقشهها و خطرات آگاهی پیدا کند.
نثر روان و دیالوگهای پیشبرنده
وی یکی دیگر از ویژگیهای اثر را نثر روان و کمتکلف آن دانست و افزود: دیالوگها در این رمان صرفاً برای انتقال اطلاعات یا اعلام موضع شخصیتها نیستند، بلکه بخشی از کنش داستانی به شمار میروند؛ رابطهها را تغییر میدهند، انتظار میآفرینند، هیجان خلق میکنند و گاهی بخشی از ماجرا را آشکار یا پنهان میکنند.
عزتیپاک تصریح کرد: نکته جالب دیگر، نسبت میان خونسردی روایت و هیجان حوادث است. نویسنده لازم نمیداند در هر صفحه به خواننده بگوید با اتفاقی هولناک یا شگفتانگیز روبهروست. روایت نسبتاً خونسرد پیش میرود، اما طراحی موقعیتها، تغییر مسیرها و خطرهای پنهان در لابهلای خطوط داستان، هیجان ایجاد میکند. این فاصله میان لحن کنترلشده و رخدادهای پرتنش، از امتیازهای فنی رمان است.
شخصیتهایی فراتر از مهرههای یک عملیات
این پژوهشگر ادبی با اشاره به اهمیت شخصیتپردازی در داستانهای امنیتی گفت: در یک تریلر پرحادثه این خطر وجود دارد که شخصیتها به مهرههایی برای اجرای نقشهها تبدیل شوند، اما داستان زمانی جان میگیرد که پشت هر حرکت، انسانی با گذشته، حافظه، انگیزه و مناسبات مشخص حضور داشته باشد.
وی افزود: در «خاکسپاری دوم بانوی مرگ»، پیوند مجتبی با جنگ، از دست دادن فرماندهان و همراهان، استمرار زندگی پس از جنگ، روابط خانوادگی و ورود به میدانهای تازه، به شخصیت او پیشینه و عمق میبخشد. از سوی دیگر، رمان فقط به دو شخصیت اصلی محدود نمیشود و همراهان، محافظان، نیروهای شناختهشده و آدمهای گمنام نیز در شکلگیری جهان داستان سهم دارند.
عزتیپاک خاطرنشان کرد: برای من مهم است که در کنار عملیات و تعقیبوگریز، رد زندگی نیز در داستان دیده میشود. شخصیتها فقط در لحظه اقدام و خطر حضور ندارند؛ آنها گذشته، روابط، خواستهها و جاهطلبیهایی دارند و تجربه از دست دادن، به دست آوردن و به یاد آوردن را از سر میگذرانند. همین حضور زندگی است که به کنشهای داستانی وزن انسانی میدهد.
ادبیات فارسی به داستانهای پرتحرک و ماجراجویانه نیاز دارد
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ضرورت تنوع در ادبیات داستانی معاصر اظهار داشت: متأسفانه در بخش مهمی از داستان معاصر فارسی با الگوهایی روبهرو هستیم که شخصیت در فضای بسته خانه، شهر یا روابط فرسوده محصور میماند و ملال، شکست و ناتوانی به تجربههای پرتکرار داستانی تبدیل میشوند.
این نویسنده تأکید کرد: اینها بخشی از واقعیت زندگی هستند و ادبیات حق دارد به آنها بپردازد، اما چنین شیوهای نباید تنها امکان داستاننویسی ما باشد. ادبیات فارسی به داستانهایی هم نیاز دارد که حرکت کنند، خطر را به میان بیاورند، جهان را گسترش دهند و خواننده را درگیر سرنوشت شخصیتها در بزنگاههای بزرگ و حساس کنند.
عزتیپاک با تأکید بر اینکه سرگرمکنندگی و جدیت ادبی در برابر یکدیگر قرار ندارند، گفت: ساختن داستانی جذاب و پرکشش، مهارتی استادانه میخواهد. «خاکسپاری دوم بانوی مرگ» از این جهت خواننده را در انتظار نگه میدارد و او را به جلو میبرد. مخاطب با شخصیتها همراه میشود، برای سرنوشت آنها نگران میشود و میخواهد بداند ماجراها در نهایت به کجا میرسند.
وی در پایان بخش ارائهشده از سخنان خود خاطرنشان کرد: شرایط داستان بهگونهای رقم خورده است که خواننده به نحوی سرنوشت خود را در گرو پیروزی و سرنوشت قهرمان داستان میبیند.
انتهای پیام/ 121
