ملاییتوانایی: بیتوجهی به تاریخ اکنون میتواند خسارتبار باشد
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، علیرضا ملاییتوانایی، استاد دانشگاه، در نشست تخصصی «تاریخاکنون» که صبح امروز (چهارشنبه) در ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار شد، با تشریح مفهوم تاریخ اکنون، تاریخ نزدیک و تاریخ اخیر و با اشاره به اینکه در تاریخنگاری مدرن درباره مفاهیمی همچون تاریخ اکنون، تاریخ جاری، تاریخ حاضر، تاریخ اخیر و تاریخ نزدیک اجماع نظری وجود ندارد، اظهار داشت: حتی در کشورهای پیشگام تاریخنگاری مدرن نیز درباره این مفاهیم دیدگاههای متفاوتی مطرح شده و اصطلاحات متعددی برای تبیین این حوزه به کار رفته است. این مسئله نشان میدهد که با یک مناقشه نظری درباره ماهیت دانش تاریخ و چگونگی مواجهه مورخان با رویدادهای زمانه خود روبهرو هستیم.

وی افزود: در ایران نیز مقالهای با عنوان «مفهوم تاریخ نزدیک» به قلم صباح قنبری و ایرج فتحینژاد در مجله جستارهای تاریخی منتشر شده که از جدیترین تلاشهای علمی برای تبیین مفهوم تاریخ نزدیک و تاریخ اکنون به شمار میرود. نویسندگان این مقاله، مفهوم تاریخ نزدیک را از جهاتی دقیقتر و کارآمدتر از تاریخ اکنون دانستهاند؛ هرچند این بحث همچنان محل مناقشه است.
استاد دانشگاه با اشاره به احتیاط مورخان در پرداختن به رویدادهای معاصر تصریح کرد: تاریخنگاران در یکصد سال اخیر، بهویژه پس از شکلگیری آموزش دانشگاهی تاریخ در ایران، همواره درباره ورود به قلمرو تاریخ روز نگرانیهایی داشتهاند. زنده بودن کنشگران، تعارض منافع، محدودیت دسترسی به اسناد و مدارک، واکنش بازیگران سیاسی و اجتماعی و همچنین دشواری دستیابی به فاصله معرفتی و روشی از جمله عواملی است که کار تاریخنگاری رویدادهای نزدیک را پیچیده میکند.
ملاییتوانایی ادامه داد: مورخ برای شناخت درست یک رویداد باید بتواند از موقعیت اولیه خود فاصله بگیرد و از بیرون به آن بنگرد. این فاصله لزوماً زمانی یا فیزیکی نیست، بلکه فاصله معرفتی، روشی و مفهومی نیز اهمیت دارد. گاهی فردی که در متن یک رویداد قرار دارد، به دلیل محدودیت افق دید خود نمیتواند همه ابعاد آن را درک کند.
وی با اشاره به دیدگاههای منسوب به عباس اقبال آشتیانی و باستانی پاریزی درباره ضرورت گذشت زمان برای تاریخنگاری حوادث، گفت: سخنانی درباره ضرورت گذشت ۳۰ یا حتی ۱۰۰ سال از یک حادثه پیش از نگارش تاریخ آن مطرح شده است؛ اما عملکرد خود این مورخان نیز نشان میدهد که در شرایط خاص، ضرورتهای تاریخی میتواند این فاصله زمانی را کوتاه کند.
این استاد دانشگاه با اشاره به فعالیتهای عباس اقبال آشتیانی در دوران پس از شهریور ۱۳۲۰ و بحران آذربایجان بیان کرد: اقبال آشتیانی با انتشار مجله یادگار و طرح مباحثی درباره مسائل روز، به ریشههای تاریخی بحران آذربایجان پرداخت. او احساس میکرد که اگر مورخان نسبت به چنین مسئلهای بیتفاوت باشند، ممکن است خسارات جبرانناپذیری به منافع ملی وارد شود.
وی افزود: این نمونه نشان میدهد که موضع مورخ در برابر تاریخ اکنون، امری ثابت و تغییرناپذیر نیست و اقتضائات تاریخی، شرایط سیاسی و اجتماعی و ضرورتهای ملی میتوانند او را به ورود در عرصه تاریخ نزدیک وادار کنند.
ملاییتوانایی با تأکید بر اینکه شرایط سیاسی و اجتماعی کشورها در امکان تاریخنگاری رویدادهای جاری تأثیرگذار است، اظهار داشت: در جوامعی که آزادی بیان و قلم وجود دارد و مباحث تاریخی بهسرعت امنیتی نمیشوند، امکان گفتوگو و پژوهش درباره مسائل جاری بیشتر است؛ اما در شرایطی که موضوعات تاریخی با منافع سیاسی، امنیتی و اطلاعاتی گره میخورند، فعالیت مورخان با دشواریهای بیشتری مواجه میشود.
وی در ادامه با تفکیک دو مفهوم حادثه و فرایند، گفت: همه اتفاقاتی که در زندگی روزمره یا عرصه اجتماعی رخ میدهند، الزاماً ارزش تاریخی پیدا نمیکنند. بسیاری از حوادث تنها زمانی اهمیت تاریخی مییابند که موجب تغییر در وضعیت موجود شوند یا پیامدهای قابل توجهی به دنبال داشته باشند.
این استاد دانشگاه افزود: فرایند، مجموعهای از رویدادهاست که بر اساس زمینهها، علتها و شرایط مختلف شکل میگیرد و در طول زمان گسترش مییابد. در چنین وضعیتی، حتی پس از وقوع رویدادهای اولیه، آثار و پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت آن همچنان ادامه پیدا میکند.
ملاییتوانایی با اشاره به نمونههایی از تاریخ ایران خاطرنشان کرد: اسلام آوردن ایرانیان یک فرایند تاریخی بلندمدت است که آثار آن همچنان در زندگی و اندیشه ایرانیان جریان دارد. انقلاب اسلامی نیز از جمله فرایندهایی است که به اعتقاد من همچنان ادامه دارد و ابعاد و پیامدهای آن به پایان نرسیده است. در مقابل، جنگ هشتساله ایران و عراق، با وجود گستردگی و پیامدهای تاریخی، فرایندی پایانیافته محسوب میشود و میتوان آن را از منظر تاریخی مورد بررسی قرار داد.
وی همچنین با اشاره به جنبش زن، زندگی، آزادی تأکید کرد: این جنبش را نیز باید در قالب یک فرایند مورد مطالعه قرار داد؛ زیرا آثار و پیامدهای آن همچنان در جامعه قابل مشاهده است و ممکن است در آینده ابعاد و نتایج دیگری از آن آشکار شود.
این استاد دانشگاه در تبیین تعریف پیشنهادی خود از تاریخ اکنون اظهار داشت: معتقدم تاریخ اخیر، تاریخ جاری، تاریخ اکنون و تاریخ خیلی نزدیک، تاریخی است که در افق نگاه مورخ قرار داشته و بخشی از تجربه زیسته او بوده است؛ به این معنا که در زمره فعالیتهای حرفهای و تلاشهای تاریخشناسانه و تاریخنگارانه او قرار گرفته یا حتی ممکن است مورخ در آن مشارکت و مداخله داشته و از آثار و نتایج آن تأثیر پذیرفته باشد.
وی افزود: در این تعریف، تجربه زیسته مورخ، موقعیت حرفهای و زمان شکلگیری شخصیت علمی او اهمیت دارد. برای مثال، من در هفت یا هشتسالگی انقلاب اسلامی را تجربه کردم و در سالهای بعد نیز شاهد جنگ تحمیلی بودم؛ اما فعالیت حرفهای و شکلگیری شخصیت علمی و تاریخی من از سالهای بعد آغاز شد. بنابراین، انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی، با وجود اینکه بخشی از تجربه زیسته من هستند، الزاماً در قلمرو تاریخ نزدیک من قرار نمیگیرند.
ملاییتوانایی ادامه داد: در مقابل، جنبش دوم خرداد و تحولات سیاسی و اجتماعی پس از آن، به دلیل وقوع در دوره فعالیت فکری و حرفهای من، میتوانند در قلمرو تاریخ نزدیک قرار بگیرند. اکنون که از آن رویداد فاصله گرفتهایم، امکان بررسی تاریخی آن با شرایط متفاوتی نسبت به زمان وقوع فراهم شده است.
وی تأکید کرد: در مقابل، برخی رویدادهای جاری که در افق روشن و در کنار دست مورخ قرار دارند و او همچنان شاهد و تجربهکننده آنهاست، بیشتر در قلمرو تاریخ اکنون و تاریخ خیلی نزدیک جای میگیرند.
ملاییتوانایی با انتقاد از کمتوجهی برخی مورخان به تحولات روز جامعه گفت: اگرچه برای پرهیز از تاریخنگاری رویدادهای جاری دلایل و ملاحظات متعددی وجود دارد، اما بیتوجهی به این حوزه نیز میتواند خسارتبار باشد. وقتی از تاریخ اثرگذار، آگاهیبخش و مؤثر سخن میگوییم، نمیتوانیم نسبت به مسائل جاری جامعه بیتفاوت باشیم.
وی با اشاره به ضرورت پیوند میان گذشته و اکنون تصریح کرد: رویدادهای امروز به فهم بهتر گذشته کمک میکنند و گذشته نیز ابزار شناخت و تحلیل تحولات امروز است. این رابطه، دوسویه و متقابل است. برای نمونه، تجربه همهگیری کرونا به ما کمک کرد تا شرایط زندگی مردم در دوره بیماریهای فراگیر گذشته، مشکلات و محدودیتهای آنان را بهتر درک کنیم.
این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: تاریخ نباید دانشی خنثی و منفک از مسائل جامعه باشد. مورخ باید اخبار و تحولات زمانه خود را دنبال کند، آگاهی تاریخی داشته باشد و بتواند میان گذشته و اکنون پیوند برقرار کند. تنها در این صورت است که تاریخ میتواند به دانشی زنده، اثرگذار و آگاهیبخش تبدیل شود.
انتهای پیام/ 121
