عزیزی: ثبت و مستندسازی همزمان رویدادهای جنگ، ضرورتی برای حفظ اسناد تاریخی است
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، غلامرضا عزیزی، استاد دانشگاه، در نشست تخصصی «تاریخاکنون» که صبح امروز (چهارشنبه) در ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار شد، با اشاره به ضرورت و مسئولیت ثبت و مستندسازی تجربهها و رویدادهای جنگ اظهار داشت: تاریخنگاری همزمان با رویداد، برخلاف تصور برخی، پدیدهای کاملاً جدید نیست، بلکه میتوان ریشههای آن را در سنتهای اولیه تاریخنگاری جستوجو کرد.

وی با اشاره به کتیبه بیستون و اقدامات داریوش در ثبت وقایع تاریخی برای آیندگان افزود: در بخشهایی از این کتیبه، بهصراحت به آیندگان و افرادی که در آینده نوشتهها را خواهند خواند اشاره شده است. این موضوع نشان میدهد که ثبت رویدادها با هدف انتقال اطلاعات به نسلهای بعد، سابقهای دیرینه دارد.
عزیزی ادامه داد: در گذشته، بسیاری از وقایع در همان زمان وقوع یا با فاصلهای اندک ثبت میشدند و این اسناد امروز بهعنوان منابع دست اول تاریخی مورد استفاده پژوهشگران قرار میگیرند؛ با این حال، تاریخنگاری همزمان با رویداد با محدودیتهایی همچون ناقص بودن اطلاعات، نبود دسترسی به همه اسناد، تعارض روایتها، سوگیری شاهدان و خطاهای شناختی مواجه بود.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه همین محدودیتها به شکلگیری تاریخنگاری مدرن و ضرورت ایجاد فاصله زمانی میان واقعه و مورخ انجامید، تصریح کرد: در تاریخنگاری مدرن، فرض بر این بود که باید مدتی از وقوع حادثه بگذرد تا اسناد و مدارک بیشتری در دسترس قرار گیرد، حساسیتهای مرتبط با واقعه کاهش یابد و مورخ بتواند با دیدی جامعتر و بدون جانبداری به تحلیل رویداد بپردازد.
وی با اشاره به تحولات سالهای اخیر گفت: امروزه سرعت گردش اطلاعات بهشدت افزایش یافته و امکان ثبت لحظهای رویدادها با استفاده از تلفن همراه، دوربین و ابزارهای ارتباطی فراهم شده است. از سوی دیگر، اطلاعات بهسرعت منتشر و میان افراد و گروههای مختلف مبادله میشود؛ بنابراین، با شرایطی مواجه هستیم که در آن احتمال از دست رفتن بخشی از دادههای اولیه وجود دارد.
عزیزی در تعریف تاریخنگاری همزمان اظهار داشت: میتوان آن را شیوهای نظاممند برای مستندسازی شواهد، اسناد، کنشها، تصمیمات، روایتها و تحولات یک رویداد در جریان وقوع آن دانست که هدف اصلیاش حفظ دادههای اولیه برای بازسازی و تحلیل علمی در آینده است.
وی سه مؤلفه اصلی این نوع تاریخنگاری را زمان، گردآوری و استفاده دانست و افزود: نزدیکی زمانی به رویداد، ثبت مستمر و نظاممند شواهد و حفظ اطلاعات برای استفاده پژوهشگران آینده، سه رکن اساسی تاریخنگاری همزمان هستند.
این استاد دانشگاه با اشاره به چالشهای موجود در زمینه دسترسی به اسناد دفاع مقدس بیان کرد: یکی از مشکلات پژوهشگران تاریخ جنگ، کمبود اسناد یا مشخص نبودن محل نگهداری و متولیان آنهاست. در برخی موارد، پژوهشگران برای دسترسی به اسناد با محدودیت مواجه میشوند و حتی بخشی از اسناد نیز به دلایل مختلف از بین رفته یا در دسترس نیستند.
وی ادامه داد: تجربههای موجود نشان میدهد که نمیتوان اطمینان داشت اسنادی که امروز در دستگاهها و نهادهای مختلف تولید میشوند، در سالهای آینده بهطور کامل حفظ شده و در اختیار پژوهشگران قرار خواهند گرفت؛ بنابراین، باید از هماکنون برای گردآوری و نگهداری نظاممند این منابع اقدام کرد.
عزیزی با تأکید بر ضرورت شکلگیری آرشیوهای رویدادمحور گفت: یکی از راهکارهای مهم، ایجاد آرشیو برای هر رویداد از نخستین لحظات وقوع آن است. در این الگو، زمان و مکان وقوع حادثه و همچنین نهادها و گروههای مشارکتکننده در آن مشخص میشوند و اسناد، تصاویر و گزارشهای مرتبط بهصورت منظم گردآوری و نگهداری میشوند.
وی با اشاره به نقش فناوریهای نوین در این زمینه افزود: نرمافزارهای مدیریت اسناد و سامانههای اطلاعات جغرافیایی میتوانند در ثبت، طبقهبندی و ساماندهی اطلاعات نقش مؤثری داشته باشند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه ثبت رویداد با تحلیل تاریخی آن تفاوت دارد، تصریح کرد: در مرحله نخست، هدف تاریخنگاری همزمان، گردآوری و حفظ منابع اولیه است، نه ارائه تحلیل نهایی. تحلیل تاریخی، ارزیابی شواهد و بازسازی روابط میان رویدادها باید در مراحل بعدی و پس از فراهم شدن شرایط لازم انجام شود.
عزیزی با اشاره به اهمیت رعایت ملاحظات امنیتی در تاریخنگاری جنگ خاطرنشان کرد: در شرایط جنگی، گردآوری و انتشار اطلاعات باید با حساسیت و دقت بیشتری انجام شود؛ چراکه برخی اطلاعات، از جمله موقعیتهای جغرافیایی و جزئیات مرتبط با رویدادهای نظامی، میتوانند محرمانه و دارای ملاحظات امنیتی باشند.
وی راهکار اصلی برای حل این مسئله را ایجاد واحدهای تخصصی تاریخنگاری در ساختار نهادهای نظامی دانست و گفت: نهادهای نظامی به واحدهایی نیاز دارند که در آنها مورخان حرفهای و آموزشدیده در حوزه تاریخ نظامی و تاریخ جنگ فعالیت کنند. این واحدها باید مسئولیت ثبت، گردآوری، طبقهبندی و نگهداری اسناد و شواهد تاریخی را برعهده بگیرند.
این استاد دانشگاه افزود: چنین واحدهایی میتوانند از نخستین مراحل وقوع یک رویداد، فرایند مستندسازی را آغاز کنند و اطلاعات مربوط به زمان وقوع، زمان انتشار خبر و زمان دریافت آن را بهصورت دقیق ثبت کنند؛ چراکه این زمانها ممکن است با یکدیگر تفاوت داشته باشند و در پژوهشهای آینده اهمیت پیدا کنند.
عزیزی با اشاره به جایگاه تاریخ شفاهی در تاریخنگاری همزمان گفت: مصاحبه با مردم عادی، کارکنان نهادهای خدمات عمومی، مدیران محلی، روزنامهنگاران و فعالان اجتماعی میتواند بخشی از منابع مورد نیاز برای ثبت تجربههای انسانی در جریان رویدادها را فراهم کند.
وی تأکید کرد: روایتهای فردی لزوماً بیانگر تمام واقعیت نیستند و هر فرد بر اساس موقعیت، میزان آگاهی و زاویه دید خود، بخشی از یک رویداد را مشاهده و روایت میکند؛ ازاینرو، باید روایتهای مختلف گردآوری، اعتبارسنجی و با یکدیگر تطبیق داده شوند.
عزیزی در پایان با بیان اینکه تاریخنگاری همزمان مرحله مقدماتی یک پژوهش تاریخی است، خاطرنشان کرد: گردآوری نظاممند اسناد و شواهد در زمان وقوع رویداد، از فراموشی، نابودی منابع و تأثیر اطلاعات پسینی بر روایتهای اولیه جلوگیری میکند. این ضرورت در مستندسازی جنگها و بهویژه جنگهای اخیر اهمیت بیشتری دارد و باید با رویکردی حرفهای، مسئولانه و با رعایت کامل ملاحظات امنیتی دنبال شود.
انتهای پیام/ 121
