نگاهي به حقيقت شهادت
شهيد در لغت به معني ((گواه)) است و در اصطلاح به كسي گويند كه در مجراي شهادت قرار گرفته و در راه خدا كشته مي شود.
شهادت نوعي از مرگ نيست بلكه صفتي از ((حيات معقول)) است. زيرا حيات معمولي كه متاسفانه اكثريت انسانها را اداره مي كند، همواره خود و ادامه بي پايان خود را مي خواهد، ليكن در حيات معقول فرد آن زندگي پاك از آلودگي ها كه خود را در يك مجموعه بزرگي به نام جهان هستي در مسير تكاملي مي بيند كه پايانش منطقه جاذبه الهي است. لذا شهيد همواره زنده است و حيات و ممات او همواره صفتي است براي حيات طيبه و به مصداق آيه شريفه قرآن كه مي فرمايد:
و لا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتاً بل احياءُ عند ربهم يرزقون
(169 آ ل عمران)
و گمان مبر آنان كه در راه خدا كشته شده اند، مردگاني هستند، بلكه آنان زنده و در بارگاه پروردگارشان بهره مندند.
شهيد همواره زنده است و مرگ او در واقع انتقال از حيات جاري در سطح طبيعت به حيات پشت پرده آن مي باشد.
و يا در آيه اي ديگر مي فرمايد : ((و لا تقولوا لمن يقتل في سبيل الله اموات بل احياء و لكن لاتشعرون)) كه در اين آيه نيز به زنده بودن شهيد اشاره نموده است.
در قرآن مجيد، حدود ده آيه به صورت صريح درباره كساني كه در راه خدا كشته شده باشند وجود دارد. از جمله مسائلي كه در اين آيات به آن اشاره شده است عبارت است از زنده بودن شهيد، رزق شهيد، آمرزش گناهان شهيد، ضايع نشدن عمل شهيد، مسرت و خوشحالي شهيد، وارد شدن در رحمت الهي و رستگاري شهيد. در اين نوشتار كوتاه اشاره اي به آنها خواهيم داشت.
حيات شهيد
يكي از ويژگي هايي كه قرآن شريف براي شهيدان ذكر كرده است، مساله حيات و زنده بودن آنها است. حال بايد بدانيم كه منظور قرآن از اين حيات چه نوع حياتي است؟ و مقصود قرآن چيست؟ آيا منظور از حيات، حيات مادي است؟ يا اين حيات مخصوص به روح و روان شهدا است؟ آيا اين حيات به جسم شهيد هم مربوط مي شود يا خير؟ و دهها سوال ديگر كه بايد مورد بررسي قرار گيرد و به آنها پاسخ داده شود.
حيات در لغت به معناي ((زنده بودن)) آمده است. و در اصطلاح از ديدگاه هاي مختلف تعاريفي از آن ارائه گرديده است.
اما مراد از حيات شهيدان كه خداوند در قرآن فرموده چيست؟
در ذيل آيه 154 سوره بقره تحت عنوان((و لا تقتلوا لمن يقتل في سبيل الله اموات بل احياء ولكن لاتشعرون)) كه به زنده بودن شهيدان اشاره كرده و اقوال مختلفي از طرف مفسرين ارائه گرديده است.
برخي گفته اند كه منظور اين است كه شهدا بزودي در قيامت زنده خواهند شد. برخي نيز گفته اند كه : كشته شدگان در راه خدا، داراي هدايت و ايمان و دين صحيح هستند، نمرده اند و زنده هستند. برخي ديگر گفته اند : مقصود اين است كه، چون از شهيدان، نام نيك در اين دنيا باقي مانده است زنده مي باشند. مفسرين ديگر نيز اقوال ديگري را آورده اند كه هر كدام به نوعي بيان كننده حيات شهدا مي باشد و همه اين اقوال به زنده بودن آرمان و اهداف شهيدان در جامعه باور دارند.
رزق و روزي شهيد
خداوند در قرآن كريم در سوره آل عمران در آيات 169 تا 171 مي فرمايد :
و لا تحسبن الذين قتلوا في سبيل الله امواتاً بل احياء عند ربهم يرزقون، فرحين بما آتاهم من فضله و يستبشرون بالذين…
در اين آيات خداوند بعد از اينكه مي فرمايد شهيدان را مرده مپنداريد اشاره مي كند به اينكه شهيدان زنده اند و نزد پروردگارشان روزي مي خورند(عند ربهم يرزقون) كه در اين قسمت از آيه به ارتزاق شهيدان اشاره شده است. لذا اگر نوعي حيات مجازي براي شهيدان فرض نمائيم با ارتزاق منافات دارد پس بايد حيات را حقيقي در نظر گرفت. زيرا ارتزاق از ويژگي هاي موجود زنده و حقيقي است و چون خداوند درباره شهيدان گفته است كه نزد پروردگارشان، ارتزاق مي كنند لذا شهيد نمي تواند زنده حقيقي نباشد.
در اين آيات، سپس خداوند مي فرمايد : شهدا به خاطر آنچه كه خداوند از فضل خود به آنهاارزاني نموده است خوشحال وشادمانند ، ودر تفسير مجمع البيان آمده است كه اين خوشحالي به خاطر نعمت هاي بهشتي است كه خداوند نصيبشان نموده است .
وبرخي نيز گفته اند اين خوشحالي بخاطر رسيدن آنها به مقام حقيقي ولايت و عبوديت است.
در ادامه آيات آمده است كه : شهدا به آن مومناني كه هنوز به آنها نپيوسته اند و بعد در پي آنها به راه آخرت خواهند شتافت مژده و بشارت مي دهند كه از مردن نترسيد واز خوف از دست دادن متاع دنيا غم مخوريد . وآنها را به فضل و نعمت خدا بشارت مي دهند و اين كه خداوند اجر اهل ايمان را ضايع نمي كند.
بنابراين شهدا به واسطه نعمت هاي خدادادي مسرور و خوشحالند و مي خواهند اين خوشحالي را با ديگران كه به آنها ملحق مي شوند تكميل نمايند و مايلند كه به آنها بشارت داده شود كه ترس و اندوهي به خود راه ندهند .
در تفسير مجمع البيان براي اين موضوع سه دليل ذكر نموده اند :
1-شهدا از وضع برادران مومن خود كه در دنيا زنده اند و در راه خدا به جهاد مشغول هستند اظهار سرور مي نمايند.
2-قول دوم اين است كه نامه اي به شهيدان ارائه مي شود كه در آن اسامي برادران ايماني آنها ، كه به درجه شهادت نايل و به آنها ملحق خواهند شد ، ثبت است و شهيدان با ديدن اين اسامي خوشحال خواهند شد.
3-مراد از(( لم يلحقوا بهم)) مومناني هستند كه در فضل ومقام به آنها نرسيده اند ولي به واسطه ايمان، مقامي عظيم دارند .
در همين رابطه حديثي از پيامبر (ص) نقل گرديده است كه بي مناسبت نيست آن را ذكر نماييم وآن اين كه :
از پيامبر اكرم (ص)نقل شده استكه شهيد داراي سه خصلت است :
عند اول قطرة من دمه يكفرعنه كل خط ويري مقعده في الجنة، و يزوج من الحور العين، و يومن من الفزع الاكبر ومن عذاب القبر، ويحلي حلي الايمان
يعني با ريختن اولين قطره خون شهيد همه خطاها وگناهانش بخشيده و ناديده گرفته مي شود وديگر اين كه جايگاه خود را در بهشت مي بيند و از همسران بهشتي اختيارمي كند و هم چنين از فزع اكبر ( گريه و زاري ) و عذاب قبر در امان است و از لباس هاي بهشتي بر او مي پوشانند.
اين حديث و امثال آن دال بر جاودانگي و جايگاه رفيع و حيات حقيقي شهيدان دارد.
در حديث ديگري از پيامبر (ص) نقل شده است كه رسول اكرم (ص) در روز احد بالاي سر ((مصعب بن عمير)) ايستاد و براي او دعا كرد و سپس گفت :
انّ رسول الله يشهد انّ هولاء شهداء عند الله يوم القيام فاتوهم زوروهم وسلمو عليهم فوالذي نفسي بيده ، لا يسلم عليهم احد الي يوم القيامه ، الاّ ردّوا عليه ، يرزقون من ثار الجن ووتح .
(كشف الاسرار،ج1 ، ص417 )
يعني رسول خدا گواهي مي دهد كه شهدا شاهدان من نزد خدا در روز قيامت هستند. بياييد و ايشان را زيارت كنيد ، بر اينان سلام كنيد ، كه سوگند به آن كه جانم در دست اوست ، هيچ كس نباشد كه بر آنها سلام كند الا اينكه جوابش را مي دهند . وآنها از ميوه هاي بهشتي وهداياي آن روزي داده مي شوند .
اين حديث نيز دلالت بر زنده بودن شهدا دارد و نيز دلالت بر لزوم زيارت آنان دارد.
در آيه ديگري از قرآن كريم نيز به روزي شهدا اشاره شده است آن جا كه مي فرمايد :
والذين هاجروا في سبيل الله ثم قتلوا اوماتو ليرزقنّهم اللّه رزقا حسنا وان اللّه لهو خير الرازقين ليدخلنّهم مدخلا يرضونه.
(58 و 59 سوره حج)
يعني آنان كه در راه رضاي خدا، از وطن هجرت نمودند و در راه دين خدا كشته شدند و يا مرگشان فرا رسيد، البته خداوند، رزق و روزي نيكوئي در بهشت ابد نصيبشان مي گرداند كه همانا خداوند بهترين روزي دهندگان است. خداوند به آنان در بهشت منزلي عنايت كند كه بسيار به آن راضي و خوشنود باشند.
در اين آيه پس از اين كه از رزق و روزي شهدا با نام رزق حسن و نيكو ياد مي كند جايگاه آنان را در بهشت معرفي و آنرا مقام رضوان و رفيع مي داند. حقيقت رزق شهدا در جهان ديگر بر ما پوشيده است ليكن مي دانيم كه رزق آنها از جانب خداست.
آمرزش گناهان شهيد
در قرآن كريم درباره بخشش گناهان شهيد چنين آمده است.
فالذين هاجروا و اخرجوا من ديارهم و اوذوا في سبيلي و قاتلوا و قتلوا لا كفّرن عنهم سيئاتهم و لادخلنهم جناتٍ تجري من تحتها الانهار ثواباً من عند الله و الله عنده حسن الثواب
((195 آل عمران))
آنان كه از وطن خود هجرت كردند و از ديار خود بيرون رانده شدند و در راه خدا رنج كشيدند، جهاد كردند و كشته شدند، همانا بدي هاي آنان را مي پوشانيم و آنان را به بهشت هايي كه از زير درختان آن نهرهاي آب، جاري و روان است، داخل مي كنيم و اين پاداشي است از جانب خدا و پاداشي كه از جانب خدا باشد نيكوست. در اين آيه اشاره شد كه خداوند همه بدي هاي كشته شدگان در راه خدا را ناديده مي گيرد و بعلاوه از جانب خود به آنان نيكوترين پاداش را عطا مي كند.
در همين رابطه احاديثي نيز ذكر شده است كه به برخي از آنها اشاره مي نمائيم.
قال النبي(ص) :
فاذا ودَّعهم اهلوهم بكت عليهم الحيتان و البيوت، تخرجون من ذنوبهم كما تخرج الحية من سلخها.
(كشف الاسرار وعده الابرار، ج2، ص347)
يعني چون رزمندگان با اهل و خانواده خود خداحافظي كنند، ماهي ها و خانه ها، بر آنها مي گريند و از گناهان خود خارج مي شوند، همانگونه كه مار، از پوست خود خارج مي شود.
در حديث ديگري كه قبلاً ذكر شد و پيامبر شش خصلت را براي شهيدان ذكر نمودند اولين خصلت اين بود كه : اولين قطره خوني كه از شهيد بر زمين ريخته مي شود گناهانش بخشيده و آمرزيده مي گردد. كه اين لفظ در احاديث ديگري هم تكرار شده است.
امام صادق(ع) نيز در روايتي مي فرمايند :
من قتل في سبيل الله لم يعرفه الله من سيئاته
(وسايل الشيعه، ج11، ص9)
يعني كسي كه در راه خدا به شهادت نائل شود، هيچ يك از گناهان و بدي هايش به او ارائه نخواهد شد يعني از همه آنها چشم پوشي خواهد شد.
و در تفسير آيهان لا خوف عليهم و لا هم يحزنون
(170 آل عمران)
نيز آورده اند كه به شهيدان بشارت مي دهند كه از گناهان گذشته خوفي نداشته باشند. زيرا خداوند گناهانشان را با شهادت پاك مي سازد.
و در حديثي ديگر از پيامبر(ص) سوال شد كه چرا شهيد مورد آزمايش و سوال واقع نمي شود؟ پيامبر(ص) فرمود زيرا شهيد در زير برق شمشير آزمايش خود را به پايان رسانده است.
پاداش عمل شهيد
خداوند در چند مورد به پاداش بزرگ و ضايع نشدن عمل شهيد در قرآن اشاره فرموده است. از جمله :
و الذين قتلوا في سبيل الله فلن يضلَّ اعمالهم سيهديهم و يصلح بالهم و يدخلهم الجنة عرفها لهم.
آيات 6-4 سوره محمد
يعني كساني كه در راه خدا كشته شدند، خداوند هرگز اعمالشان را ضايع نگرداند و آنان را به سعادت هدايت كند و امورشان را اصلاح نمايد و به بهشتي كه قبلاً مقامات آن را به آنها شناسانده است، واردشان مي سازد.
و جالب است كه خداوند قبل از اين قسمت از آيه مي فرمايد : اگر خدا مي خواست، از كفار انتقام مي كشيد و همه را بدون زحمت جنگ شما، هلاك مي كرد، اين براي آزمايش خلق نسبت به يكديگر است.
(سوره محمد آيه 4)
در آيه اي ديگر مي فرمايد :
و من يقاتل في سبيل الله فيقتل او يغلب فسوف نوتيه اجراً عظيماً.
(74 سوره نساء)
يعني كسي كه در راه خدا جهاد كند، و در راه خدا شهيد گردد، يا پيروز شود، پاداش بزرگي به او عطا خواهيم كرد.
از آيات ذكر شده چنين برداشت مي گردد كه خداوند خود ضايع نشدن عمل شهيد را تضمين كرده است و اين گونه نيست كه اگر به ظاهر در جهاد شكست خورده باشند خون آنها ضايع شده باشد. بلكه در هر حال پيروز مي شوند.
در آيه ديگري خداوند پيروزي يا شكست رزمندگان و شهيد شدن يا نشدن آنها را يكي از دو نيكي قلمداد مي نمايد.
قل هل تربصون بنا الا احدي الحسنيين و نحن نتربص بكم ان يصيبكم الله…
(52 سوره توبه)
يعني بگو آيا درباره ما جز يكي از دو نيكي را انتظار داريد. يا به شهادت مي رسيم و يا پيروز مي شويم. در هر حال خداوند خون شهيد را تضمين كرده و آن را هدر نمي داند.
در زمان پيامبر(ص) نيز منافقين مي گفتند اگر مومنين نزد ما بودند و به جنگ نمي رفتند، نمي مردند و كشته نمي شدند، و خداوند در جواب آنها فرمود : كه اين آرزوهاي باطل را حسرت دل آنها خواهد كرد و خداست كه زنده مي كند و يا مي ميراند در هر وقت كه بخواهد.
لو كانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا ليجعل الله ذلك حسره في قلوبهم والله يحيي و يميت.
(156 سوره آل عمران)
در هر حال خداوند خون شهيدان را پاداشي نيكو كه همانا دخول در بهشت است عطا خواهد فرمود.
و يدخلهم الجنة عرفها لهم
(4، سوره محمد)
و در آن مقام به رحمت الهي نائل و به سوي خدا در بهشت خواهند بود.
لئن متّم او قتلتم لالي الله تحشرون.
(158، آل عمران)
در بيان مقام و درجات عالي شهدا و فضيلت شهادت و اجر عمل آنها احاديث فراواني از ائمه معصومين نقل شده است كه اين مبحث را با ذكر ترجمه يك حديث از پيامبر(ص) به پايان مي رسانيم.
رسول گرامي اسلام فرمودند :
نيروهاي رزمنده هنگامي كه تصميم به شركت در جنگ مي گيرند، خداوند مصونيت آنها را از آتش تضمين مي كند. و چون آماده جنگ شوند، فرشتگان به وجود آنها افتخار مي كنند. هنگامي كه با خانواده خود وداع مي كنند ماهي ها و خانه ها گريه مي كنند و از گناهان خود خارج مي شوند همان گونه كه مار از پوست خود خارج مي شود. خداوند چهار هزار فرشته را برآنها مي گمارد تا از جلو و پشت سرآنان را محافظت نمايند.
_كار نيكي انجام نمي دهند مگر اينكه مضاعف شود. در مقابل هر روز در جبهه ثوابي برابر عبادت هزار مرد عابد … براي ايشان مي نويسند. چون با دشمن روبه رو مي شوند قلم همه اهل دنيا از درك ثواب آنها عاجز است. و چون به مبارزه با دشمن مي ايستند و تيرها را آماده نشانه رفتن به دشمن مي كنند و با يكديگر درآويزند فرشتگان بال هاي خود را بر سر آنها مي گسترانند و براي پيروزي و ثابت قدمي آنها دعا مي كنند. هنگام ضرب و زخم، همسر بهشتي و نعمت هاي الهي بر او فرود مي آيد. مرحبا به روح پاكي كه از بدني پاك و مطهر خارج شد، بشارت باد بر تو كرامت ها و نعمت هايي كه هيچ چشمي نديده و هيچ گوشي نشنيده است و بر قلب هيچ كسي خطور نكرده است.
(كشف الاسرار وعده الابرار، ج2، ص248 و 249)
