نگاهی به "بیداری اسلامی" در کلام رهبر معظم انقلاب

بر هم خوردن نظم سابق جهان، به ویژه در منطقه خاورمیانه، پرسش های فراوانی را ایجاد کرده است. تصمیم گیری درباره چگونگی مواجهه با این پدیده، ناگزیر از بررسی "ماهیت خیزش مردم" منطقه است. گمانه های مختلفی در این زمینه مطرح است. برخی برآمده از "نگاه کلاسیک" به رویدادهای سیاسی اجتماعی و برخی برآمده از "نیاز رسانه ای" کشورها هم که قصد دارد افکار عمومی را برای مواضع جدید آماده کند.

مقام معظم رهبری در این زمینه "رای منحصر به فرد" خود را دارند. نگاه ایشان به تحولات منطقه نه فقط به عنوان رهبری ایران اسلامی بلکه به عنوان یک تحلیل گر برجسته و با تجربه، حائز اهمیت فراوان است.

این نظرات برآمده از ویژگی های شخص ایشان در مواردی از جمله الف) تجربه حضور در انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک نمونه تمام عیار انقلاب مردمی ب) تجربه مواجهه با فرصت ها و تهدید ها، ریزش ها و رویش ها پس از این انقلاب ج) مرافقت و موانست با بسیاری از فعالان مسلمان و غیر مسلمان در منطقه و جهان هـ) بررسی اطلاعات از برون و دسترسی به اطلاعات از دورن کشورها د) مبانی نظری فردی ایشان در تحلیل رویدادها و ... است.

رهبری انقلاب اسلامی ایران در وهله نخست، حوادث و رویدادهای کشورهای منطقه را دعوا و نزاع گروه های سیاسی، تلاش های "روشنفکران" یا "احزاب"، برنامه های "پشت میز نشین ها" و از این دست نمی دانند. استدلال ایشان این است که انگیزه های اینچنین و دعوت طبقه نخبگان پیش از این نیز وجود داشته، اما چنین حاصلی نداشته است. "روشنفکران و برج عاج نشین ها همیشه بودند، همیشه هم حرف می‌زدند؛ خیلى از اوقات هم مردم را دعوت می کردند، کسى به حرف آنها چندان توجهى نمی‌کرد."(1) اما این بار خود "مردم وارد صحنه و عرصه شدند". بنابراین "وقتى مردم به عرصه آمدند، جسم خودشان را، دل خودشان را، نیت و همت خودشان را وارد عرصه کردند، گره هاى کور باز شد، راه هاى بن بست گشوده شد." (2) اولین ویژگی حوادث منطقه از منظر رهبری، مردمی بودن آن معنای کلمه است.

به هر روی مقام معظم رهبری جنبش مردمی در منطقه را یک "تحول بنیانى" (3) می دانند. صرف نظر از اینکه ماهیت این تحول چیست، "بنیانی بودن" آن حائز اهمیت است. به عبارت دیگر ما با رویدادهایی برآمده از فراز و فرودهای زودگذر سیاسی مواجه نیستیم که بتوان با تدابیر مرسوم با آنها مواجه شد. مردم منطقه در این تحولات بنیادین به دنبال تغییراتی اساسی هستند که برآمده از نیازهای اساسی و انسانی آنهاست. نیازهایی که آب و نان نیست، هرچند به آب و نان مردم مربوط است. نیازهایی که تنها با برگزاری انتخابات پاسخ داده نمی‌شود، هرچند برای پاسخ دادنش باید انتخابات هم برگزار کرد. نیازهایی که تونسی و مصری و لیبیایی و یمنی و بحرینی نمی شناسد، هرچند از تونس تا بحرین اقتضائات ویژه منطقه ای دارد.

نیازها و انگیزه های اقتصادی و اجتماعی مردم در کشورهای منطقه با یکدیگر متفاوت بوده اند. اما کدام آتش است که از کشوری به کشوری دیگر شعله می افکند و جان ملت ها را روشن می کند؟ اگر نیاز مردمان از پس مرزهای جغرافیایی متفاوت می بود، دلیلی نداشت که این آتش اینچنین بی محابا از کشوری به کشوری دیگر "سرایت" کند. بنابراین مردم "درد مشترکی" داشته اند که صدایشان را یکی و راهشان را یکسان کرده است. از منظر رهبری نیاز واحد در رنگین کمان تحول بنیادین منطقه، نیاز به "عزت و کرامت انسانی" (4) است. مردم کشورهایی که "جمعیت" شان به آتش مشابهی "یک دست" شده است، همگی دچار حس تحقیر و نارضایتی از رهبران شان بوده اند. ناخرسندی از استقرار رهبرانی که دین خود را به ملت خود ادا نمی کنند و چیزی جز سرافکندگی برای آنها ندارند. مردم در این کشورها قیام کرده اند تا "غرور جریحه دار شده"شان را باز بیابند.

رهبری انقلاب صراحتا معتقد به "سمت و سوى دینى در این حرکت ها" هستند. به نظر ایشان جلوه حضور مردم در جنبش های اخیر، نشانه بارز این سمت و سوی دینی است. به نظر ایشان اینکه مردم برای ابراز نارضایتی، اعلام انسجام، فریاد خواسته هایشان و .... در "نماز جمعه" و "نماز جماعت" گرد هم جمع می شوند، استدلال روشنی برای این ادعاست. خوب است توجه کنیم که رهبری نمی گویند که این حرکت ها، حرکت های اصیل برآمده از تفکر دینی و یک جنبش کاملا دینی است، بلکه حضور معنادار "نام خدا، علماى دین، افراد مبلّغ دین و بنیانگذاران تفکر نوین دینى" در این جنبش ها نشانه "جهت گیری دینی" آنهاست.(5)

از ویژگی های ممتاز رهبر معظم انقلاب اسلامی، شخصیت "مولف" ایشان است. ایشان در سال های زعامت انقلاب مردم ایران بارها مفاهیم تازه ای را با عبارت هایی که تالیف خود ایشان است بیان و بنا کرده اند. "بیداری اسلامی" یکی از تعاریف ممتاز ایشان و البته جوهر نگاه شان به تحولات منطقه است. بنابراین به ویژگی هایی که در بالا برای تحولات منطقه برشمردیم، باید معنای "بیداری" را نیز بیافزاییم. با این بیان که مردم در این کشورها پس از اینکه به مرحله مشخصی از درد مشترک اجتماعی رسیده اند، چشم شان را به روی واقعیت هایی باز کرده اند که پیش از این نیز وجود داشت، اما به چشم آنها نمی آمد. از جمله این واقعیت ها، قدرت وحدت کلمه و یکپارچگی مردم است. یعنی به همان اندازه که مردم یک چشم شان را به روی هویت جمعی خدشه دار شده و غرور جریحه دار شده شان باز کرده اند، چشم دیگرانشان را نیز به روی قدرت خود باز کرده اند و به "خودباوری" دست یافته اند. قدرتی که پیش از این نیز وجود داشت، اما یاس و دلسردی آنها را از موثر بودن و تعیین کننده بودن، باز داشته بود.

هرچند مفهوم بیداری اسلامی بهترین آینه رویدادهای منطقه در کلام رهبری است، اما سابقه وضع این کلمه در بیانات ایشان به نزدیک 7 سال پیش از وقوع آن باز می گردد. ایشان در دیدار مسئولان وزارت خارجه در سال 83 اعلام کردند که: «ما دنبال استحکام جمهورى اسلامى و دنبال بیدارى اسلامى هستیم» (6) مقام معظم رهبری سال 83 معتقد بوده اند که "به برکت حرکت انقلاب اسلامى" پدیده  غیرقابل انکار "بیدارى اسلامى" به وجود آمده بوده است. مرور نحوه سخن گفتن ایشان در آن زمان اعتقاد راسخ به وقوع این پدیده را نشان می دهد: «امروز (سال 83) بیدارى اسلامى در همه کشورهاى اسلامى هست؛ هرچند که کم و زیاد دارد.

بیدارى اسلامى به معنى این نیست که همه  ملت‌ها و همه آحادى که در این بیدارى سهیم‌اند، به صورت منطقى و استدلالى مبانى فکرى یک نظام اسلامى را شناخته اند، بلکه به این معناست که احساس هویت اسلامى در میان توده هاى مسلمان، در همه جا، به وجود آمده است.» (7)

استدلال ایشان برای اثبات بیداری اسلامی در توده های مردم، در آن زمان قوی و البته در زمان کنونی ثابت شده است: «شما ببینید آمریکایى ها در قضایاى مختلف، حرف معروفى را مکرر گفته اند و آن، این است که ما اگر امروز در این کشورهاى اسلامى و به‌خصوص کشورهاى عربى انتخاباتى راه بیندازیم، حتما اسلام گراها برنده اند؛ راست هم است؛ این، درست است. امروز در عراق، مصر، عربستان سعودى و الجزایر و در مغرب و جاهاى دیگر این طورى است که اگر در هرجا یک انتخابات آزادى الان راه بیفتد و به متفکران و نخبگان اسلامى میدان داده شود که به صحنه بیایند،آنها برنده اند.» (8)

به هر روی آنچه گفتیم تنها اشاره ای به مفهوم "بیداری اسلامی" از منظر مقام معظم رهبری است. این موضوع می تواند با بررسی تطبیقی آرای ایشان با آنچه تا به امروز روی داده و در حال روی دادن است، کامل شود.

(1): بیانات مقام معظم رهبری در نوروز سال 90 در حرم مطهر رضوی

(2)، (3) ، (4) و (5) : همان

(6) : بیانات در دیدار مسئولان وزارت خارجه و روسای نمایندگی های جمهوری اسلامی در خارج از کشور 83.5.25

(7) و (8) : همان

 سیدمحمد اسلامی