تئاتر از دل مناسک دینی زاده شده است/ تئاتر مسجد، حکومتی نیست

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، نصرالله قادری، نویسنده و استاد دانشگاه، در مراسم رونمایی از کتاب «تئاتر مسجد و هنر قدسی» با اشاره به چالش‌های نظری و اجرایی تئاتر مسجد، اظهار کرد: اولین و مهم‌ترین مشکل ما در این مسیر، ناتوانی در کار جمعی است. در ایران اساساً کار جمعی بلد نیستیم. حتی کار دو نفره هم به‌سختی پیش می‌رود. در چنین شرایطی، نویسنده ناچار است «یتیم ابدی» باشد و تمام اتهامات و فشارها را به‌تنهایی به دوش بکشد.

این نویسنده افزود: از همان ابتدا، تئاتر مسجد به‌اشتباه به‌عنوان یک تئاتر حکومتی معرفی شد؛ تئاتری که گویا از دولت پول می‌گیرد و آیینی صرف است. این نگاه باعث شد حتی درباره دستمزدها نیز قضاوت‌های نادرستی شکل بگیرد، در حالی که این اجراها نه حکومتی بودند و نه صرفاً آیینی.

وی با طرح این پرسش که «آیا اساساً تئاتر می‌تواند در مسجد حضور داشته باشد؟» گفت: مسجد از منظر قرآن، فقط جای عبادت نیست؛ بلکه جایگاه زندگی است. از سوی دیگر، این شبهه مطرح می‌شود که تئاتر ریشه در دین ندارد و از یونان و اندیشه‌هایی چون هگل و نیچه آمده است. در حالی که برخلاف این نظریات مردم‌شناسانه، تئاتر همواره از دل مناسک دینی زاده شده؛ از یونان باستان تا قرون وسطی، رنسانس، دوران مدرن و حتی در کشورهایی مانند لهستان.

قادری تأکید کرد: این کتاب بر مبنای مذهب شیعه نوشته شده و به محدودیت‌های اجرای تئاتر در مسجد نیز پرداخته است؛ چه محدودیت‌های مکانی و چه ملاحظات فقهی. متأسفانه در تاریخ ما، هم فلاسفه و هم فقها بدون شناخت دقیق از نمایش، مفاهیم نمایشی ارسطو را با شعر عربی جایگزین کرده‌اند و اساساً شناخت درستی از تئاتر وجود نداشته است. به همین دلیل، جامعه فقاهتی ما هیچ‌گاه آشتی عمیقی با تئاتر نداشته است.

قادری با اشاره به نگاه سیاسی به تئاتر در ایران گفت: از دهه ۴۰ به بعد، تحت سیطره یک جریان خاص، تئاتر به‌عنوان هنری سیاسی و ضدحکومتی معرفی شد. در نتیجه، هر تئاتری که در مسجد اجرا می‌شد، حکومتی، غیرحرفه‌ای و شبیه یک مراسم تلقی شد. این در حالی است که پیش از انقلاب نیز تئاتر مسجد وجود داشت؛ از جمله نمایش «فلق» فرج‌الله سلحشور، نمایش‌های مرتبط با اندیشه‌های شریعتی، نمایش «نماز» در شیراز و «ابوذر» در حسینیه ارشاد. بنابراین تئاتر مسجد پدیده‌ای پس از جمهوری اسلامی نیست، اما متأسفانه هیچ‌گاه به‌صورت نظری به آن پرداخته نشده است.

این نویسنده با انتقاد از فضای دانشگاهی پس از انقلاب گفت: دانشگاه‌های ما همچنان تحت سیطره «نهضت ترجمه» هستند، نه تفکر. اجازه تولید نظریه وجود ندارد؛ باید ترجمه کنیم و بپذیریم. در حالی که ما در این کتاب تلاش کردیم به ریشه‌های تئاتر مذهبی در جهان نگاه کنیم و ببینیم دیگران چگونه از تئاتر به‌عنوان یک هنر دینی استفاده کرده‌اند و ما چگونه می‌توانیم این مسیر را طی کنیم.

قادری درباره مخاطبان کتاب توضیح داد: شاید این سؤال مطرح شود که آیا کتاب برای عموم مردم نوشته شده یا فقط مخاطب دانشگاهی دارد. انتخاب شیوه آکادمیک به این دلیل بود که در این حوزه تهاجم نظری وجود دارد و هر نظریه‌ای به‌سرعت به شعار یا مراسم آیینی تقلیل داده می‌شود. این کتاب بخش‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین محور آن «امر قدسی» است؛ نسبت تئاتر مسجد با هنر قدسی، ویژگی‌های مسجد، و این‌که آیا هر هنرمندی می‌تواند تئاتر مسجد کار کند یا نیازمند خصایص خاصی است.

وی افزود: یکی از آسیب‌های جدی پس از انقلاب، فعالیت گروه‌هایی است که عناد با دین دارند اما به‌صورت غیرمستقیم عمل می‌کنند. آن‌ها با برجسته کردن ضعف‌های دراماتیک آثاری که بنیان نظری ندارند، به اصل تئاتر مسجد حمله می‌کنند. ما در این کتاب تلاش کردیم ویژگی‌های یک درام مسجدی و خصایص هنرمند مسجدی را بررسی کنیم.

قادری در پایان تأکید کرد: ما معصوم نیستیم و ادعای دانای کل بودن نداریم. این کتاب آغاز یک مسیر است و نیازمند نقد و نظر صاحب‌نظران برای ادامه و تکامل آن. اگر این مسیر به‌درستی طی شود، می‌توان ثابت کرد که تئاتر مسجد نه هنر خواص، بلکه هنری مردمی است؛ هنری که می‌تواند با مخاطب گسترده ارتباط برقرار کند، برخلاف آن تقسیم‌بندی غلطی که سال‌ها به جامعه تحمیل شده است.

انتهای پیام/ 121