یادداشت روز؛ بررسی تاریخچه مهمترین جنبش‌های ضد استعماری در جهان و ایران

به گزارش دفاع‌پرس از کردستان، استعمار یکی از پدیده‌های پیچیده و تأثیرگذار در تاریخ بشریت است که ریشه در طمع قدرت‌های بزرگ برای تسلط بر منابع و سرزمین‌های دیگر دارد. این پدیده که اغلب با ظلم و استثمار همراه بوده، مراحل مختلفی را از قرن پانزدهم تا قرن بیستم طی کرده است.

 

 

دوره مدرن استعمار با کشف‌های جغرافیایی در قرن پانزدهم میلادی آغاز شد. قدرت‌های دریایی اروپایی همچون پرتغال، اسپانیا، هلند و بعد‌ها انگلستان و فرانسه، با عبور از اقیانوس‌ها به سرزمین‌های آسیایی، آفریقایی و آمریکایی دست یافتند. 

 

در این دوره، هدف اصلی غارت ثروت‌های طبیعی، مانند طلا و نقره، و تجارت برده بود. استعمارگران با بهره‌کشی از بومیان و نابودی فرهنگ‌های بومی، ساختار‌های اجتماعی-اقتصادی مستعمرات را بر اساس منافع خود بازسازی کردند.

 

با آغاز قرن نوزدهم و انقلاب صنعتی، ماهیت استعمار تغییر کرد. این دوره به «استعمار نو» معروف شد. در این برهه، قدرت‌های استعماری به جای صرفاً غارت ثروت، به دنبال بازار‌های جدید برای فروش کالا‌های صنعتی خود و منابع ارزان مواد اولیه بودند. 

 

آنها مستعمرات را به مأموریت‌های اقتصادی تبدیل کردند تا چرخه سرمایه‌داری غربی بچرخد. آسیا و آفریقا در این دوره به شدت تحت سیطره امپراتوری‌های اروپایی قرار گرفتند و مرز‌های جغرافیایی بسیاری از کشور‌های امروز جهان بدون در نظر گرفتن واقعیت‌های قومی و مذهبی توسط همین قدرت‌ها ترسیم شد.

 

استعمار هرگز با استقبال ملت‌ها رو‌به‌رو نشد. در سراسر جهان، از آمریکای لاتین تا هند و کشور‌های اسلامی، جنبش‌های مقاومت و ضد استعماری شکل گرفت. 

 

متفکران و رهبران بزرگی با دعوت به بیداری ملی و بازگشت به هویت بومی، مردم را علیه ظلم استعمارگران متحد کردند. 

 

در قرن بیستم، به ویژه پس از جنگ‌های جهانی، موج استقلال‌طلبی به اوج رسید و بسیاری از ملت‌ها توانستند زنجیر‌های استعمار را بشکنند.

 

اگرچه استعمار نظامی-سیاسی به پایان رسید، اما بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند که استعمار به شکل‌های جدیدی همچون استعمار فرهنگی و اقتصادی ادامه یافته است. 

 

در این عصر، سلطه جوامع غربی بر رسانه‌ها، اقتصاد جهانی و فرهنگ سایر ملل، چالشی جدید برای کشور‌های در حال توسعه محسوب می‌شود که نیازمند هوشیاری و تقویت بنیه داخلی برای مقابله با آن است.

 

در مجموع، تاریخچه استعمار روایتی از تقابل قدرت و عدالت است که نشان می‌دهد ملت‌ها با ایستادگی و تکیه بر هویت خود می‌توانند بر ستم غلبه کنند.

 

در طول تاریخ، ملت‌های بسیاری برای رهایی از چنگال استعمار و بازپس‌گیری استقلال خود قیام کرده‌اند. در اینجا به چند مورد از مهم‌ترین جنبش‌های ضد استعماری در جهان اشاره می‌کنیم:

 

این جنبش یکی از مشهورترین مبارزات علیه استعمار بریتانیا بود. ماهاتما گاندی با ابداع روش «نافرمانی مدنی» و تاکید بر «آهیمسا» (عدم خشونت)، توانست مردم هند را در مسیری صلح‌آمیز، اما قدرتمند علیه امپراتوری بریتانیا متحد کند. این تلاش‌ها سرانجام منجر به استقلال هند در سال ۱۹۴۷ شد.

 

مردم الجزایر بیش از ۱۳۰ سال تحت استعمار خشن فرانسه قرار داشتند. جبهه آزادی‌بخش ملی (FLN) یک جنگ چریکی و تمام‌عیار را برای آزادی کشور آغاز کرد. این انقلاب که با فداکاری‌های بسیار همراه بود، سرانجام منجر به استقلال الجزایر در سال ۱۹۶۲ گردید.

 

اگرچه امروزه ایالات متحده یک قدرت جهانی است، اما ریشه‌های شکل‌گیری آن در یک جنبش ضد استعماری علیه امپراتوری بریتانیا نهفته است. سیزده مستعمره آمریکایی برای به دست آوردن حقوق مدنی و مالیاتی خود و رهایی از سلطه بریتانیا، به جنگی پرهزینه دست زدند که به استقلال و تشکیل ایالات متحده آمریکا انجامید.

 

تحت رهبری مائو تسه‌تونگ، حزب کمونیست چین مبارزاتی طولانی را علیه نیرو‌های استعماری ژاپن و سپس رژیم‌های داخلی وابسته به بیگانگان انجام داد. این جنبش که بر پایه جنگ چریکی و حمایت از توده‌های روستایی بنا شده بود، در سال ۱۹۴۹ به پیروزی رسید و جمهوری خلق چین را تأسیس کرد.

 

در دهه ۱۹۶۰، موجی از استقلال‌طلبی قاره آفریقا را فرا گرفت. کشور‌هایی مانند غنا (تحت رهبری کوامه نکروما)، کنگو و کنیا با مبارزات سیاسی و گاهی نظامی، توانستند از استعمار قدرت‌های اروپایی رها شوند. این دوره به «سال‌های آفریقا» معروف است 

 

این جنبش‌ها نشان می‌دهند که اراده ملت‌ها برای تعیین سرنوشت خود، هیچ‌گاه نمی‌تواند برای همیشه تحت سلطه قدرت‌های بیگانه باقی بماند.

 

نهضت تنباکو که در بازه زمانی سال‌های ۱۲۸۹ تا ۱۲۹۱ شمسی (۱۸۹۰ تا ۱۸۹۲ میلادی) رخ داد، نخستین جنبش همگانی و سازمان‌یافته علیه استعمار در دوران قاجار محسوب می‌شود. این واقعه که ریشه در امتیاز‌نامه‌ی ننگین تنباکو داشت، نمادی از بیداری سیاسی و وحدت ملی ایرانیان در برابر توطئه‌های استعماری بریتانیا و بی‌کفایتی دربار قاجار بود.

 

در سال ۱۲۸۹ شمسی، ناصرالدین‌شاه قاجار به منظور تأمین هزینه‌های اسراف‌کارانه دربار، امتیاز انحصاری خرید، فروش و صادرات تنباکو ایران را به مدت ۵۰ سال به «تالبت»، شرکت انگلیسی واگذار کرد. 

 

طبق این قرارداد، تمامی تولیدکنندگان، کشاورزان و فروشندگان تنباکو ملزم بودند محصولات خود را تنها به نمایندگان این شرکت بفروشند و از هر معامله، سهم قابل توجهی به شرکت خارجی و دربار پرداخت شود. این اقدام باعث شد که منافع اقتصادی هزاران خانواده ایرانی و بازرگانان داخلی به یغما برود و عملاً اقتصاد این بخش تحت سلطه بیگانگان قرار گیرد.

 

صدور فرمان شاه مبنی بر لغو خرید و فروش تنباکو توسط افراد، خشم عمومی را برانگیخت. در این میان، مراجع تقلید و علمای دینی نقشی محوری در هدایت جنبش ایفا کردند. 

 

شخصیت‌هایی، چون آیت‌الله میرزا حسن شیرازی (میرزای شیرازی) که در نجف اشرف تبعید بودند، رهبری معنوی این قیام را بر عهده گرفتند. آنان استعمار انگلیس را عامل اصلی فقر و عقب‌ماندگی کشور می‌دانستند و امتیاز‌نامه را خلاف شرع و مصلحت ملی تشخیص دادند.

 

اگرچه ممکن است در تاریخ جهان جنبش‌های دیگری نیز علیه استعمار وجود داشته باشد، اما نهضت تنباکو به دلیل ماهیت مردمی، وحدت‌بخشی میان مردم و مراجع تقلید (به‌ویژه نقش کلیدی آیت‌الله میرزا حسین شیرازی در صدور فتوای مشهور «استعمال تنباکو و دخانیات باطل است»)، و موفقیت در لغو قرارداد استعماری، به عنوان یکی از اولین و نمونه‌ترین جنبش‌های ضداستعماری شناخته می‌شود که توانست توطئه استکبار را خنثی کند. این رویداد نشان داد که ملت ایران با تکیه بر ارزش‌های دینی و ملی، همواره در برابر زیاده‌خواهی بیگانگان ایستاده‌اند.

 

نهضت تنباکو که در سال ۱۲۷۰ شمسی با رهبری مراجع تقلید و حضور آگاهانه مردم به پیروزی رسید، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران بود. 

 

این واقعه نشان داد که توطئه‌ای برای استثمار منابع ملی توسط قدرت‌های بیگانه طراحی شود، ملت ایران با اتکا به هویت دینی و ملی خود در برابر آن خواهد ایستاد. 

 

پس از این پیروزی درخشان، تاریخ ایران شاهد جنبش‌ها و قیام‌های متعددی بود که ریشه در همان روحیه استقلال‌طلبی و ضداستعماری داشت. این مقاله به بررسی مهم‌ترین این حرکت‌ها می‌پردازد.

 

پس از نهضت تنباکو، روشن شد که صرفاً لغو یک قرارداد کافی نیست و ساختار حکومتی باید تغییر کند تا از تکرار چنین توطئه‌هایی جلوگیری شود. 

 

انقلاب مشروطه (۱۲۸۵ شمسی) اگرچه با شعار عدالتخانه و قانون آغاز شد، اما در بطن خود یک حرکت ضداستعماری بود. 

 

استعمار انگلیس و روسیه تزاری با ایجاد اختلاف میان مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان سعی در ضربه زدن به این جنبش داشتند. 

 

نهضت مشروطه تلاشی بود تا قدرت مطلقه شاه که گاهی ابزاری در دست بیگانگان می‌شد، تحت نظارت نمایندگان ملت قرار گیرد و از استقلال کشور حراست شود.

 

در دوران جنگ جهانی اول و در پی اشغال ایران توسط نیرو‌های روسیه و انگلیس، میرزا کوچک‌خان جنگلی در گیلان قیامی را رهبری کرد که به «جنبش جنگل» معروف است. این نهضت که از سال ۱۲۹۶ شمسی آغاز شد، یکی از شجاعانه‌ترین مقاومت‌های مسلحانه علیه حضور نظامی بیگانگان بود. 

 

میرزا کوچک‌خان با تأسیس حزب جمهوری خلق و متحد کردن نیرو‌های مردمی، نشان داد که ملت ایران حاضر است حتی با سلاح دستی در برابر ارتش‌های مدرن استعماری بایستد تا از خاک خود دفاع کند. اگرچه این جنبش با توطئه‌های پیچیده استعماری و کمونیستی سرکوب شد، اما یاد آن همواره به عنوان نماد ایستادگی باقی ماند.

 

بدشکوه‌ترین و تأثیرگذارترین نهضت ضداستعماری ایران پس از نهضت تنباکو، جنبش ملی شدن صنعت نفت در سال ۱۳۲۹ شمسی بود. 

 

نفت ایران که توسط شرکت نفت انگلیس و ایران استثمار می‌شد، نماد بارز استعمار جدید بود. رهبری دکتر محمد مصدق و حمایت قاطع مردم و مراجع دینی، توانست دولت استعماری انگلیس را وادار به عقب‌نشینی کند. این حرکت که منجر به خروج کارشناسان انگلیسی و ملی شدن این ثروت عظیم شد، الهام‌بخش ملل جهان در مبارزه با استعمار گردید. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که با طراحی سرویس‌های اطلاعاتی انگلیس و آمریکا صورت گرفت، نشان‌دهنده عموم کینه استکبار جهانی نسبت به اراده استقلال‌طلبانه ملت ایران بود.

 

نقطه اوج و تکامل تمامی نهضت‌های ضداستعماری در ایران، انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) در سال ۱۳۵۷ بود. 

 

این انقلاب که با شعار «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» پیروز شد، ریشه در تجربه‌های تاریخی ملت ایران، از نهضت تنباکو گرفته تا ملی شدن نفت داشت. 

 

انقلاب اسلامی با طرد نفوذ سیاسی، فرهنگی و نظامی آمریکا (شیطان بزرگ) و دیگر قدرت‌های استعماری، ساختاری را بنا نهاد که در آن استقلال کشور خط قرمز غیرقابل‌گذر است. 

 

تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران، پایان دوران استعمار سنتی و آغاز دوران مقاومت در برابر استعمار فرانو (مدرن) و استکبار جهانی بود.

 

تاریخ معاصر ایران، روایت پیوسته‌ای از مبارزه با استعمار است. از نهضت تنباکو که چراغ راه را روشن کرد، تا انقلاب اسلامی که پرچم استقلال را ابدی ساخت، ملت ایران نشان داده است که ذلت زیر بار استعمار را نمی‌پذیرد. 

 

هر یک از این حرکت‌ها، پله‌ای برای ترقی آگاهی ملی و دینی بوده است تا ایران امروز به عنوان کشوری استقلال‌طلب و قدرتمند در منطقه، در برابر زیاده‌خواهی قدرت‌های جهانی بایستد.

 

در قرن نوزدهم میلادی، امپراتوری‌های استعماری به‌ویژه بریتانیا، برای تسلط بر بازار‌های اقتصادی و سیاسی کشور‌های آسیایی، از ابزار‌های مختلفی بهره می‌بردند. یکی از مخرب‌ترین این ابزارها، تجارت مواد مخدر و کالا‌های استراتژیک بود. 

 

دو نمونه بارز مقاومت مردمی و حکومتی در برابر این نفوذ استعماری، «جنبش تریاک» در چین و «نهضت تنباکو» در ایران هستند. 

 

اگرچه این دو رویداد در بستر‌های جغرافیایی و فرهنگی متفاوتی رخ دادند، اما در هسته اصلی خود، مشترکاً بیانگر ایستادگی در برابر طمع استعمار و تلاش برای حفظ استقلال ملی و هویت دینی بودند. 

 

در ادامه این مقاله به بررسی و مقایسه این دو جنبش تاریخی می‌پردازد.

 

در اوایل قرن نوزدهم، کمپانی هند شرقی بریتانیا برای جبران کسری تجاری خود در برابر چین (که چای و ابریشم وارد می‌کرد)، اقدام به قاچاق گسترده تریاک به این کشور کرد. 

 

این ماده مخدر باعث ویرانی سلامت جامعه چین و خروج حجم عظیمی طلا و نقره از این کشور شد. دولت چین (سلسله چینگ) با درک خطر، تلاش‌هایی برای ممنوعیت این تجارت آغاز کرد که به اوج خود در دوران «لین زِکسو» رسید. لین زکسو در سال ۱۸۳۹ میلادی اقدام به مصادره و نابودی مقادیر زیادی تریاک کرد.

 

این اقدام مستقیم، بهانه‌ای برای دست درازی بریتانیا شد و منجر به جنگ‌های تریاک (۱۸۳۹-۱۸۴۲ و ۱۸۵۶-۱۸۶۰) گردید. 

 

شکست چین در این جنگ‌ها و امضای قرارداد‌های نابرابر نانجینگ و پکن، حاکمیت ملی این کشور را خدشه‌دار کرد و دروازه‌های چین را به روی استعمار گشود. جنبش تریاک در چین اگرچه با مقاومت آغاز شد، اما با زور نظامی سرکوب گردید و به عقب‌ماندگی تاریخی این کشور انجامید.

 

در اواخر قرن نوزدهم (دوره ناصرالدین شاه قاجار)، دولت بریتانیا با اعطای امتیاز انحصاری تنباکو به «تالبوت»، تلاش کرد اقتصاد ایران را تحت سیطره خود درآورد. 

 

این امتیاز به معنای انحصار خرید، فروش و صادرات تنباکو توسط یک شرکت خارجی بود که سود حاصل از آن عاید دولت ایران نمی‌شد و کشاورزان و دودکاران ایرانی را به فقر می‌کشاند.

 

در واکنش به این اقدام، موجی از خشم عمومی سر گرفت. نقش کلیدی در این نهضت، با «میرزا حسین شیرازی»، مرجع تقلید وقت بود. 

 

او با صدور فتوایی تاریخی، استفاده از تنباکو را تا زمان لغو امتیاز، «جهاد اکبر» و حرام اعلام کرد. این فتوا باعث شد تا از کوچه‌بازار تا قصر سلطنتی، مصرف تنباکو متوقف شود. حتی حرمسرای شاه و خدمه دربار نیز از این دستور پیروی کردند. 

 

این وحدت ملی و مذهبی، ناصرالدین شاه را مجبور کرد تا در سال ۱۸۹۱ میلادی امتیاز را لغو کند. نهضت تنباکو یکی از نخستین پیروزی‌های بزرگ مردم ایران در برابر استعمار مدرن محسوب می‌شود که نشان‌دهنده قدرت مرجعیت دینی و بیداری اجتماعی بود.

 

۱. دشمن مشترک: در هر دو رویداد، امپراتوری بریتانیا به عنوان نیروی استعماری مهاجم که به دنبال غارت اقتصادی بود، حضور داشت.

 

۲. ابزار فشار: در چین، تریاک و در ایران، تنباکو به عنوان ابزاری برای نفوذ اقتصادی و سیاسی استفاده شد.

 

۳. مقاومت مردمی: در هر دو کشور، مردم و روشنفکران نسبت به خطرات استعمار آگاهی پیدا کردند و به میدان آمدند.

 

۱. نتیجه نهایی: مهم‌ترین تفاوت در نتیجه این دو جنبش است. جنبش تریاک در چین با شکست نظامی مواجه شد و منجر به جنگ و تحقیر ملی گردید، اما نهضت تنباکو در ایران با پیروزی سیاسی و لغو امتیاز همراه بود.

 

۲. نقش رهبری مذهبی: در ایران، مرجعیت شیعه (آیت‌الله شیرازی) نقشی محوری و تعیین‌کننده در هدایت مردم و پیروزی نهضت ایفا کرد که منجر به وحدت کلام شد. در چین، اگرچه مقامات دولتی تلاش کردند، اما ساختار سیاسی و مذهبی متفاوت بود و نتوانست چنین وحدت نیرومندی را در برابر توپخانه بریتانیا حفظ کند.

 

۳. روش مقاومت: چینی‌ها در نهایت درگیر جنگ‌های نظامی تمام‌عیار شدند، در حالی که ایرانیان از روش «تحریم اقتصادی» و «نافرمانی مدنی» مبتنی بر احکام شرعی بهره بردند که بسیار اثربخش بود.

 

جنبش تریاک در چین و نهضت تنباکو در ایران، دو فصل مهم در تاریخ مبارزات ضد استعماری شرق هستند. اگرچه چین با هزینه‌های سنگین جنگ و خونریزی درس استقلال آموخت، ایران با هوشمندی و تکیه بر ارزش‌های دینی و ملی، توانست بدون جنگ، توطئه استعمار را خنثی کند. 

 

نهضت تنباکو به ویژه به عنوان الگویی درخشان از «قدرت نرم» و وحدت ملی تحت رهبری علمای دینی در تاریخ ایران و جهان می‌درخشد و نشان می‌دهد که استقلال اقتصادی، ستون فقرات استقلال سیاسی هر ملت است.

 

یادداشتی از؛ "دانیال ساعدپناه" (کارشناس مسائل سیاسی و اجتماعی و فرهنگی در کردستان)

 

انتهای پیام/