بازخوانی تعریف و کارکرد مساجد در گام دوم انقلاب اسلامی

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس ـ مهدی مقاری؛ نخستین اقدام پیامبر اسلام پس از ورود به یثرب، پیش از هرگونه ساماندهی سپاه، وضع قوانین یا دیوان‌سالاری، بنای مسجد بود. این انتخاب، نه یک تصمیم تشریفاتی و نه صرفاً اقدامی عبادی، بلکه یک «اعلام راهبرد تمدنی» بود. مسجد در نگاه نبوی، نه نمازخانه که «قدرتگاه» است؛ نقطه کانونی تولید اراده، بازتولید ایمان، ساماندهی اقتصاد، حل اختلافات و اعزام سپاه. مسجد، همانگونه که در صدر اسلام هندسه قدرت نرم و سخت اسلام را تعریف می‌کرد، پانزده قرن بعد نیز در گام دوم انقلاب اسلامی، بار دیگر در کانون این هندسه راهبردی قرار گرفته است؛ این بار به مثابه پایگاه عینی جوان مؤمن انقلابی. 

گذر از چهل‌وهفت سال تجربه انقلاب اسلامی و ورود به دهه پنجم، ما را با یک حقیقت تاریخی مواجه می‌کند: دشمن هنگامی به مسجد حمله می‌کند که تکثیر نسل انقلاب از مسجد را مشاهده کند. در روز‌های اخیر، گزارش‌های معتبر از حمله آشوبگران به خیلی از مساجد در ایران حکایت دارد. این پدیده را نه یک حادثه امنیتی، که باید به مثابه «اعتراف به شکست استراتژیک» تحلیل کرد. مهاجم وقتی به نماد هویت و سنگر می‌تازد که از بازتولید قدرت آن درمانده شده است. اعتکاف‌های پرشور نوجوانان در مساجد، نسل جدیدی از مؤمنان انقلابی را به میدان آورده که دشمن راهی جز تخریب فیزیکی برای مقابله با آن نیافته است.

اما بازخوانی جایگاه مسجد در گام دوم انقلاب، بدون توجه به یک ویژگی منحصر‌به‌فرد در ایران ناتمام می‌ماند: مساجد در ایران، برخلاف بسیاری از کشور‌های اسلامی که زیر بار بودجه دولتی یا نهاد‌های رسمی اداره می‌شوند، از محل کمک‌های خالصانه و بی‌واسطه مردمی ساخته می‌شوند، توسعه می‌یابند و مدیریت می‌گردند. این «اقتصاد مردمی مسجد» نه فقط یک روش تأمین مالی، که یک فرهنگ و یک هویت است. هر مسجد در ایران، روایتگر ایمان جمعی مردمی است که با نذر، وقف، هدیه و دست‌های خالی، اما پر از اراده، سنگر ایمان خود را برافراشته‌اند.

هیئت‌امنای مساجد، خیرین محلی، نمازگزاران قدیمی و جوانانی که در مرمت و بهسازی مسجد محله خود سهیم می‌شوند، همگی حلقه‌های یک زنجیره طولانی از «مردمی‌بودن» مسجد در ایران هستند. این مدل، مسجد را از گروگان‌گیری در بوروکراسی دولتی نجات داده و آن را به مثابه «نهاد عمومی غیردولتی» زنده، پویا و برآمده از متن جامعه نگه داشته است. مدیریت تراز انقلاب اسلامی در گام دوم، نه به دنبال دولتی‌سازی مساجد، که به دنبال تقویت و تعالی همین الگوی مردمی با محوریت جوان مؤمن انقلابی است.

مسجد و دفاع مقدس؛ قرارگاه پشتیبانی هشت ساله

درک عمق راهبردی مسجد زمانی کامل می‌شود که آن را در بزنگاه‌های تاریخی و میدان‌های عمل مشاهده کنیم. مسجد در انقلاب اسلامی هرگز به کارکرد‌های عبادی محدود نماند؛ بلکه در تمامی عرصه‌هایی که حیات جامعه اسلامی به خطر افتاد، به مثابه «سنگر میدانی» ظهور کرد.

هشت سال دفاع مقدس، بزرگترین میدان تجلی مسجد تراز انقلاب اسلامی بود. در آن سال‌ها، مسجد به قرارگاه اصلی پشتیبانی جنگ تبدیل شد. هنگامی که فرمان تاریخی امام خمینی برای تشکیل بسیج بیست‌میلیونی صادر شد، مساجد محلات نخستین پایگاه‌هایی بودند که در‌های خود را به روی جوانان عاشق شهادت گشودند. پایگاه‌های مقاومت بسیج که دل‌هایشان در مسجد می‌تپید، از دل همین مساجد شکل گرفت، سازمان یافت و به میدان اعزام شد.

مسجد در دوران دفاع مقدس فقط محل بدرقه رزمندگان نبود؛ اتاق جنگ محله بود. مادران در مسجد گرد هم می‌آمدند و تجهیزات مورد نیاز جبهه‌ها را تولید می‌کردند. کمک‌های مردمی در مسجد جمع‌آوری، بسته‌بندی و به جبهه‌ها ارسال می‌شد. پشتیبانی از خانواده‌های شهدا و رزمندگان در مسجد ساماندهی می‌گردید. وصیت‌نامه شهدا در مسجد قرائت می‌شد و روحیه مقاومت در محلات تقویت می‌گشت.
هسته‌های مردمی دفاع از حرمت خاک وطن، همه در مسجد شکل گرفت. مسجد بود که «محله» را به «جبهه» پیوند می‌زد. امام جماعت مسجد، نه فقط روحانی محله، که فرمانده پشتیبانی جنگ بود. جوانان مسجدی که به عنوان مدافعان حرم راهی سوریه شدند، فرزندان همان مساجدی بودند که پدرانشان را در دفاع مقدس بدرقه کرده بودند. این پیوستگی نسل‌ها در مسجد، رمز ماندگاری انقلاب اسلامی است.

در سال‌های مبارزه با فلج اطفال، هزاران مسجد در سراسر ایران به پایگاه واکسیناسیون تبدیل شدند. امامان جماعت با هماهنگی شبکه‌های بهداشت، فراخوان عمومی دادند و مادران کودکان خود را به مساجد آوردند. قطره‌های واکسن در جوار محراب، نشانی از پیوند ایمان و سلامت بود. مسجد، نه فقط محل اقامه نماز، که قرارگاه ارتقای سلامت عمومی شد. این الگو، ریشه در همان نگاه نبوی داشت که مسجد را مرکز حل مسئله جامعه می‌دانست.

کرونا و بازتعریف مسجد به مثابه سنگر مقاومت همگانی.

اما شاید درخشان‌ترین صفحه از کارکرد تمدنی مسجد در تاریخ معاصر ایران، در ایام همه‌گیری ویروس کرونا رقم خورد. در شرایطی که برخی جریان‌های سکولار در جهان اسلام، مساجد را به کلی تعطیل کردند و دین را به حاشیه راندند، مساجد ایران با حفظ پروتکل‌های بهداشتی و با مدیریت جوانان مؤمن انقلابی، نه تنها تعطیل نشدند، که به قرارگاه مبارزه با کرونا تبدیل گشتند.

اینجا بود که «اقتصاد مردمی مسجد» در بالاترین سطح خود را نشان داد. سفره‌های افطار در ماه رمضان کرونایی، از مساجد به درب منازل نیازمندان منتقل شد. جوانان مسجدی با خودرو‌های شخصی، بسته‌های معیشتی و بهداشتی را در محلات توزیع می‌کردند. مساجد به مرکز تولید ماسک و مواد ضدعفونی تبدیل شدند؛ پایگاه‌هایی که مادران و دختران جوان کنار هم نشستند و با چرخ‌های خیاطی که از خانه‌هایشان به مسجد آورده بودند، جهاد سلامت را سامان دادند. تولید روزانه هزاران ماسک در زیرزمین مساجد، بدون اتکا به بودجه دولتی، با سرمایه‌های خرد مردمی و مدیریت میدانی جوانان، یکی از بزرگترین حماسه‌های مسجد تراز انقلاب بود.

در آن روزها، شعار «هر مسجد یک پایگاه سلامت» از یک ایده به یک واقعیت عینی تبدیل شد. امامان جماعت، با درک مسئولیت اجتماعی خود، نه فقط متولیان نماز، که فرماندهان میدان سلامت بودند. پیگیری وضعیت سالمندان، تلفن‌زنی به خانواده‌های داغدار، هماهنگی برای تدفین اموات کرونایی با رعایت شرع و سلامت، همه در مسجد ساماندهی می‌شد. مسجد ثابت کرد که در بحران‌های مدرن نیز حرف اول را می‌زند.

آینده مسجد؛ از سنگر نبوی تا پایگاه عینی جوان مؤمن انقلابی

میان «مسجد تراز» که در منظومه فکری انقلاب ترسیم شده و «مسجد موجود» در برخی محلات، فاصله‌ای معنادار وجود دارد. این فاصله را نه با بوروکراسی و بخشنامه، که با اعتماد به جوانان و واگذاری میدان به نسل تازه‌نفس مسجدی می‌توان پر کرد. «پایگاه عینی» بودن مسجد، در مقابل پایگاه تشریفاتی یا ذهنی قرار می‌گیرد. مسجد وقتی به پایگاه عینی جوان مؤمن انقلابی تبدیل می‌شود که امام جماعت آن، رهبر میدان باشد نه متولی صرف نمازخانه؛ وقتی که مسجد در حل مسئله بیکاری، تورم، ازدواج و آسیب‌های اجتماعی نقش عینی ایفا کند؛ وقتی که جوانان نه مخاطب منفعل، که مدیران و تصمیم‌سازان مسجد باشند. اعتماد به جوانان در هیئت‌امنا، واگذاری مدیریت فرهنگی به نوجوانان محله و شکل‌گیری شبکه‌های نخبگانی پیرامون مسجد، رمز تحقق این چشم‌انداز است.

مسجد در دوران دفاع مقدس نشان داد که می‌تواند قرارگاه پشتیبانی یک جنگ تمام‌عیار باشد. مسجد در واکسیناسیون فلج اطفال نشان داد که می‌تواند سنگر سلامت عمومی باشد. مسجد در بحران کرونا نشان داد که می‌تواند در پیچیده‌ترین بحران‌های مدرن، میدان‌دار حل مسئله باشد. امروز نوبت آن رسیده که مسجد در گام دوم انقلاب اسلامی، به پایگاه عینی تربیت و میدان‌داری جوان مؤمن انقلابی تبدیل شود. نسلی که قرار است تمدن اسلامی را بازتعریف کند.

ماه مبارک رمضان؛ نقطه عطف سالانه در بازتولید هویت مسجد تراز

ماه مبارک رمضان، هر ساله این حقیقت را به عیان‌ترین وجه ممکن به نمایش می‌گذارد. در این ماه، مسجد از خلوت همیشگی خود خارج و به پررفت و آمدترین نقطه محله تبدیل می‌شود. سفره‌های افطار که غالباً با هزینه شخصی روزه‌داران و بدون اتکا به بودجه‌های دولتی گسترده می‌شود، تجسم عینی «اقتصاد مردمی مسجد» است. شب‌زنده‌داری‌های قدر، مسجد را به قرارگاه انقلاب معنوی نسل جدید بدل می‌کند؛ نوجوانان و جوانانی که تا سحر در مسجد می‌مانند، بیش از هر زمان دیگری با این سنگر نبوی انس می‌گیرند.

زکات فطره در پایان رمضان، دوباره چرخه مردمی تأمین نیازمندان را از کانال مساجد به راه می‌اندازد. رمضان، فصل امتحان این نظریه است که «مسجد بدون مردم، مسجد نیست» و هر سال، مردم در این امتحان سربلند بیرون می‌آیند؛ مساجد بی‌آنکه نیازی به بخشنامه پیدا کنند، مملو از جمعیت می‌شوند، سفره‌های افطار بی‌آنکه نهادی ورود پیدا کند، گسترده می‌شود و جوانان بی‌آنکه اجباری در کار باشد، شب‌قدر را در مسجد می‌مانند. رمضان، آینه تمام‌نمای مسجد تراز انقلاب اسلامی است.

اعتراف دشمن؛ حمله به مسجد، تأیید قدرت آن

اکنون که مساجد ایران، از قرارگاه پشتیبانی هشت سال دفاع مقدس تا پایگاه واکسیناسیون فلج اطفال، از جهاد سلامت کرونا تا اعتکاف‌های پرشور جوانان و سفره‌های افطار مردمی، خود را به عنوان پایگاه عینی حل مسئله جامعه بازتعریف کرده‌اند، دشمن به میدان آمده و به آنها حمله می‌کند. این حمله، نشان ضعف است، نه قدرت. مهاجم وقتی به نماد هویت می‌تازد که از بازتولید قدرت آن درمانده باشد. مسجد در ایران امروز نه یک نهاد تشریفاتی، که یک قدرت میدانی زنده است؛ قدرتی که با دست‌های خالی مردم ساخته شده، با نفس جوانان گرم می‌شود، در دفاع مقدس جبهه‌ها را پشتیبانی کرده، در بحران‌های سلامت سنگر شده و در ماه رمضان، به ضیافت فرشتگان بدل می‌شود

پانزده قرن از بنای مسجد قبا می‌گذرد؛ مسجدی که به دست پیامبر و با مشارکت مستقیم مهاجرین و انصار برپا شد. امروز نیز مسجد قبا همچنان زنده است؛ این بار در قالب هزاران مسجدی که در سراسر ایران با دستان مردم ساخته شده، با نفس جوانان مؤمن انقلابی گرم مانده، در هشت سال دفاع مقدس پشتیبان جبهه‌ها بوده، در واکسیناسیون فلج اطفال میزبان مادران و کودکان شده، در بحران کرونا به سنگر سلامت تبدیل گشته و در ماه رمضان، ضیافت‌الله را به پایکوبی فرشتگان بدل می‌کند.

حمله به مسجد، چه در صدر اسلام با ساختن مسجد ضرار توسط منافقان و چه امروز با تخریب فیزیکی مساجد توسط آشوبگران، یک معنا دارد: «مسجد همچنان مسئله اصلی است» و این یعنی انقلاب اسلامی، در گام دوم خود نیز بر همان نقطه کانونی که پیامبر اسلام دست گذاشت، تکیه زده است؛ بر سنگری به نام مسجد؛ سنگری که مردم ساخته‌اند، مردم اداره می‌کنند، مردم در دفاع مقدس بر دوش کشیدند، مردم در بحران سلامت به میدان آوردند و مردم در رمضانش احیا می‌گیرند.

انتهای پیام/ 161