تبیین اندیشه امام شهیدان در شکلدهی آینده انقلاب اسلامی به روایت امام شهید
گروه سیاسی دفاعپرس: سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (ره) در سه دهه گذشته صرفاً یک مراسم یادبود نبوده است؛ بلکه به تریبونی برای بازخوانی مستمر اندیشه، مکتب و میراث بنیانگذار جمهوری اسلامی تبدیل شده است. مرور محورهای اصلی سخنرانیهای رهبر شهید حضرت آیتالله خامنهای در چهاردهم خرداد از سال ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد که ایشان در طول این سالها کوشیدهاند ضمن تبیین ابعاد مختلف شخصیت امام، نسبت میان اندیشه امام و مسائل روز ایران، منطقه و جهان را نیز روشن کنند. این روند، تصویری منسجم از یک پروژه فکری را نشان میدهد؛ پروژهای که از معرفی شخصیت و مکتب امام آغاز شده و به تبیین نقش آن در شکلدهی به آینده انقلاب اسلامی و نظم جهانی رسیده است.
در نخستین سالهای پس از رحلت امام خمینی (ره)، طبیعی بود که تمرکز اصلی بر معرفی ابعاد شخصیتی و تاریخی ایشان قرار گیرد. موضوعاتی همچون «تأثیر حرکت امام در جهان» در سال ۱۳۶۹، «سلوک حکومتی امام» در ۱۳۷۱ و «جریانهای جهانی و امام» در ۱۳۷۲ در همین چارچوب قابل فهم است. در آن مقطع، جامعه ایران هنوز در حال عبور از شوک فقدان رهبر کبیر انقلاب بود و نیاز داشت تصویری روشن از جایگاه تاریخی امام و مسیر آینده انقلاب دریافت کند. رهبر انقلاب در این سالها تلاش کردند نشان دهند که امام خمینی تنها رهبر یک انقلاب سیاسی نبود، بلکه آغازگر یک تحول تمدنی و احیاگر هویت اسلامی در مقیاس جهانی به شمار میرفت.
با تثبیت نظام جمهوری اسلامی، محور سخنان به تدریج از شخصیت فردی امام به دستاوردهای انقلاب و الزامات استمرار آن منتقل شد. عناوینی نظیر «تشکیل نظام اسلامی» در سال ۱۳۷۳، «پیشرفت انقلاب» در ۱۳۷۴، «استقامت امام» در ۱۳۷۵ و «دو خطر برای انقلاب» در ۱۳۷۶ بیانگر این تغییر رویکرد است. در این دوره، مسئله اصلی دیگر صرفاً شناخت امام نبود؛ بلکه حفظ مسیر انقلاب و جلوگیری از انحراف آن اهمیت پیدا کرده بود. رهبر انقلاب در این مقطع بر این نکته تأکید داشتند که بقای انقلاب اسلامی وابسته به پایبندی به اصول و آرمانهایی است که امام بر پایه آنها نهضت را بنیان گذاشت.
در اواخر دهه ۱۳۷۰ و اوایل دهه ۱۳۸۰، مفهوم «راه امام» به یکی از کلیدیترین محورهای بیانات تبدیل شد. موضوعاتی مانند «مشخصههای راه امام»، «نقش نیروی مردم مؤمن»، «عناصر تشکیل نظام»، «بازخوانی وصیتنامه امام» و «ابعاد مکتب امام» نشان میدهد که رهبر انقلاب تلاش داشتند یک چارچوب نظری منسجم از اندیشه سیاسی امام ارائه دهند. در این نگاه، امام خمینی صرفاً یک شخصیت تاریخی نبود، بلکه صاحب یک مکتب سیاسی و اجتماعی بود که اصول آن میتوانست راهنمای حرکت جمهوری اسلامی در شرایط متغیر زمان باشد.
دهه ۱۳۸۰ را میتوان دوره «مکتبسازی» در بازخوانی اندیشه امام دانست. مفاهیمی مانند «شاخصههای مکتب سیاسی امام»، «مکتب سیاسی امام»، «نقشه راه امام» و «سه باور امام» همگی در همین راستا مطرح شدند. در این سالها رهبر انقلاب بیش از پیش بر ضرورت تمایز میان «شخصیت امام» و «مکتب امام» تأکید کردند. از این منظر، خطر اصلی آن بود که امام به یک خاطره تاریخی تقلیل یابد، در حالی که هدف اصلی باید حفظ و انتقال منظومه فکری ایشان به نسلهای جدید باشد.
یکی از نقاط عطف این روند، توجه به مسئله «تحریف شخصیت امام» در سال ۱۳۹۴ بود. این موضوع در شرایطی مطرح شد که روایتهای متفاوت و گاه متعارضی از اندیشه امام در فضای سیاسی کشور ارائه میشد. رهبر انقلاب در این مقطع هشدار دادند که تحریف امام، صرفاً تحریف یک فرد نیست، بلکه تحریف مسیر انقلاب اسلامی است. از نگاه ایشان، هرگونه بازخوانی اندیشه امام باید بر مبنای اصول بنیادینی همچون استقلال، مردمسالاری دینی، استکبارستیزی، عدالتخواهی و حمایت از مستضعفان صورت گیرد.
از نیمه دهه ۱۳۹۰ به بعد، پیوند میان اندیشه امام و مسائل راهبردی کشور پررنگتر شد. موضوعاتی مانند «جاذبههای شخصی و اصول امام»، «منطق مقاومت امام»، «روحیه تحولخواهی و تحولآفرینی امام» و «جمهوری اسلامی؛ مهمترین ابتکار امام» نشان میدهد که رهبر انقلاب تلاش کردهاند مکتب امام را بهعنوان پاسخی برای چالشهای معاصر معرفی کنند. در این دوره، مسئله مقاومت در برابر فشارهای خارجی، حفظ استقلال ملی و مقابله با سلطهطلبی قدرتهای بزرگ جایگاه برجستهای در بیانات پیدا کرد.
همزمان، توجه به نسل جوان نیز به یکی از محورهای ثابت سخنان تبدیل شد. موضوع «درسهای امام به جوانان برای گام دوم انقلاب» در سال ۱۴۰۱ نمونه روشنی از این رویکرد است. این مسئله بیانگر آن است که رهبر انقلاب، استمرار انقلاب اسلامی را وابسته به انتقال مؤثر میراث فکری امام به نسلهای جدید میدانند. در این نگاه، جوانان صرفاً مخاطب تاریخ انقلاب نیستند، بلکه بازیگران اصلی آینده آن به شمار میروند.
در سالهای اخیر نیز محورهایی مانند «امام؛ پدیدآورنده تحولات بزرگ تاریخی» و «روش تبیینی امام در مسئله فلسطین و مسائل کشور» نشان داده است که نگاه رهبر شهید انقلاب به امام خمینی، نگاهی صرفاً تاریخی نیست. امام در این روایت، شخصیتی است که توانسته معادلات سیاسی جهان اسلام را تغییر دهد، مسئله فلسطین را به یک مسئله جهانی تبدیل کند و الگویی جدید از حکمرانی مبتنی بر دین و مردم ارائه دهد.
مرور این مسیر ۳۵ ساله یک نکته مهم را آشکار میکند؛ رهبر انقلاب در سالگردهای ارتحال امام، به جای تکرار خاطرات و روایتهای تاریخی، همواره کوشیدهاند یکی از ابعاد مکتب امام را متناسب با نیازهای روز جامعه برجسته کنند. از «تأثیر جهانی امام» تا «مقاومت»، از «مکتب سیاسی» تا «گام دوم انقلاب» و از «تحریف امام» تا «تحولات بزرگ تاریخی»، همه این موضوعات در واقع حلقههای یک زنجیره فکری واحد هستند.
به همین دلیل، مجموعه سخنرانیهای چهاردهم خرداد را میتوان نوعی «دانشنامه مکتب امام» دانست؛ دانشنامهای که طی بیش از سه دهه بهتدریج تکمیل شده و تصویری جامع از اندیشه، اهداف و آرمانهای بنیانگذار جمهوری اسلامی ارائه داده است. این سیر محتوایی نشان میدهد که از نگاه رهبر انقلاب، امام خمینی نه متعلق به گذشته، بلکه راهنمای حال و آینده انقلاب اسلامی است؛ شخصیتی که فهم درست او، شرط فهم درست مسیر جمهوری اسلامی در دهههای پیش رو خواهد بود.
انتهای پیام/381
