بصیرت؛ میراث راهبردی رهبر شهید برای عبور از فتنهها
گروه سیاسی دفاعپرس: در میان مفاهیم کلیدی و بنیادین در اندیشه رهبر شهید حضرت آیتالله خامنهای، کمتر مفهومی را میتوان یافت که به اندازه «بصیرت» مورد تأکید قرار گرفته باشد. ایشان در طول دهههای رهبری خود بارها و در مناسبتهای مختلف، بصیرت را شرط اساسی موفقیت فردی و اجتماعی، معیار تشخیص حق از باطل و ضامن سلامت حرکت انقلاب اسلامی معرفی کرده بودند. از این منظر، بصیرت در اندیشه ایشان نه یک موضوع حاشیهای، بلکه یکی از مهمترین نیازهای جامعه اسلامی در مواجهه با تحولات پیچیده سیاسی، فرهنگی و اجتماعی به شمار میرفت.
رهبر شهید در تبیین شاخصهای نیروهای انقلابی، «تقوا، شجاعت، بصیرت و صراحت» را در کنار یکدیگر قرار داده بودند. این همنشینی نشان میداد که از نگاه ایشان، بصیرت مکمل سایر فضائل انقلابی است. شجاعت بدون بصیرت میتوانست به ماجراجویی تبدیل شود و انگیزه و احساس مسئولیت بدون بصیرت نیز ممکن بود در مسیر نادرست مصرف شود. به همین دلیل ایشان هشدار داده بودند که برخی افراد دارای انگیزه، احساس مسئولیت و روحیه فداکاری هستند، اما به دلیل ضعف بصیرت، توان و ظرفیت خود را در مسیری به کار میگیرند که نه تنها کمکی به پیشرفت جامعه نمیکند، بلکه گاه در جهت اهداف دشمن قرار میگیرد.
یکی از مهمترین ابعاد بصیرت در اندیشه رهبر شهید، مسئله قدرت تحلیل بود. ایشان همواره بر ضرورت تقویت قدرت تحلیل در جامعه، بهویژه در میان جوانان، تأکید میکردند. به باور ایشان، بسیاری از ضربههایی که مسلمانان در طول تاریخ متحمل شدهاند، ناشی از ضعف در تحلیل و شناخت درست واقعیتها بوده است. از این رو، بصیرت صرفاً به معنای مشاهده ظاهری حوادث نبود، بلکه توانایی فهم لایههای پنهان تحولات، تشخیص روندها و درک پیوند میان رخدادهای مختلف را دربر میگرفت.
در نگاه ایشان، بصیرت ارتباطی مستقیم با شناخت داشت؛ شناخت زمان، شناخت نیازها، شناخت اولویتها، شناخت دوست و دشمن و همچنین شناخت ابزارهای مناسب برای مواجهه با تهدیدها. رهبر شهید بارها تصریح کرده بودند که جامعه فاقد این شناختها، حتی اگر از امکانات و ظرفیتهای فراوان برخوردار باشد، در معرض خطاهای بزرگ قرار خواهد گرفت. ایشان بیبصیرتی را به نابینایی تشبیه میکردند و معتقد بودند فرد یا جامعهای که از بصیرت محروم باشد، نه منافع واقعی خود را بهدرستی تشخیص میدهد و نه مسیر دستیابی به آن را میشناسد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشد که جامعه با شرایط پیچیده و فتنهآلود روبهرو باشد. رهبر شهید معتقد بودند که فتنهها معمولاً فضایی غبارآلود ایجاد میکنند که در آن تشخیص حق و باطل دشوار میشود. در چنین شرایطی، بصیرت همان نیرویی است که به انسان کمک میکند راه درست را پیدا کند و اسیر فضاسازیها، شایعات و عملیات روانی نشود. ایشان بصیرت را «تیزبینی» و «شناخت راه صحیح» میدانستند؛ تواناییای که اجازه نمیدهد انسان در میان بیراههها و کجراههها مسیر اصلی را گم کند.
رهبر شهید برای تبیین جایگاه بصیرت از تعابیر روشنی بهره میگرفتند. ایشان بصیرت را به «نورافکن»، «قبلهنما» و «قطبنما» تشبیه کرده بودند. همانگونه که یک قطبنما در مسیرهای ناشناخته جهت حرکت را مشخص میکند، بصیرت نیز در میدان تحولات اجتماعی و سیاسی، جهت صحیح را به انسان نشان میدهد. از نگاه ایشان، فقدان این قطبنما میتوانست جامعه را به سمتی سوق دهد که ناگهان خود را در محاصره دشمن و در موقعیتی دشوار بیابد.
در منظومه فکری رهبر شهید، بصیرت تنها محصول دانش و اطلاعات نبود. ایشان میان بصیرت و تقوا پیوندی عمیق برقرار کرده بودند. بر اساس آموزههای قرآنی، تقوا زمینهساز پیدایش «فرقان» و قدرت تشخیص حق از باطل است. به همین دلیل بارها تأکید کرده بودند که هرچه انسان به خداوند نزدیکتر شود و با اخلاص بیشتری عمل کند، بصیرت او نیز افزایش خواهد یافت. در این نگاه، بصیرت صرفاً یک فرایند ذهنی و تحلیلی نبود، بلکه نتیجه پیوند عقل، ایمان و تقوا به شمار میرفت.
ایشان همچنین بر این باور بودند که بصیرت امری ایستا و ثابت نیست و باید بهصورت مستمر تقویت شود. استناد مکرر ایشان به کلام امیرالمؤمنین (ع) که «این پرچم را جز اهل بصیرت و صبر بر دوش نمیکشند»، نشاندهنده اهمیت این مسئله در نگاه راهبردی ایشان بود. رهبر شهید مطالعه آثار مفید، تأمل در مسائل، گفتوگو با افراد پخته و مورد اعتماد و بررسی دقیق حوادث را از مهمترین راههای افزایش بصیرت معرفی کرده بودند. نکته مهم آن بود که ایشان هرگز به تقلید فکری توصیه نمیکردند، بلکه خواهان شکلگیری قدرت تحلیل مستقل در میان جوانان بودند.
از دیگر ابعاد مهم بصیرت در اندیشه رهبر شهید، ضرورت نگاه کلان و جامع به مسائل بود. ایشان معتقد بودند اگر جوامع تنها به رخدادهای روزمره و جزئیات مقطعی توجه کنند، تصویر واقعی تحولات را از دست خواهند داد. نگاه کلان به مسائل جهانی، منطقهای و داخلی، زمینه شناخت جایگاه واقعی کشور و درک مسیر آینده را فراهم میکند. چنین نگاهی جامعه را از گرفتار شدن در تحلیلهای سطحی و کوتاهمدت مصون میسازد و امکان تصمیمگیریهای دقیقتر و راهبردیتر را فراهم میآورد.
شاید مهمترین هشدار رهبر شهید درباره بصیرت، این بود که ایمان و انگیزه نیز بدون بصیرت کافی نیستند. ایشان بارها یادآور شده بودند که اگر بصیرت وجود نداشته باشد، حتی ایمان میتواند انسان را به مسیر نادرست بکشاند. فردی که دشمن را نمیشناسد، صحنه را درست درک نمیکند و از شناخت اولویتها محروم است، ممکن است همه توان و ظرفیت خود را در مسیری صرف کند که نتیجهای جز انحراف و خسارت نداشته باشد.
امروز که اندیشه و میراث رهبر شهید همچنان پیش روی جامعه ایران قرار دارد، مفهوم بصیرت بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در عصری که جنگ روایتها، عملیات روانی، تحریف واقعیتها و نبرد شناختی به یکی از مهمترین عرصههای تقابل تبدیل شدهاند، تأکیدات مکرر ایشان درباره ضرورت شناخت، تحلیل، دشمنشناسی و تشخیص اولویتها معنایی دوچندان پیدا میکند. از همین رو، بصیرت را میتوان یکی از مهمترین میراثهای فکری و راهبردی رهبر شهید دانست؛ میراثی که جامعه را برای عبور از پیچیدهترین چالشها و فتنهها مجهز میکند و مسیر حرکت به سوی آینده را روشن نگه میدارد.
انتهای پیام/381
