بازسازی تشکیلاتی حماس با پیروزی خلیل الحیه در رقابت با خالد مشعل
گروه بینالملل دفاعپرس، جنبش مقاومت اسلامی حماس با انتخاب خلیل الحیه بهعنوان رئیس جدید دفتر سیاسی خود، وارد مرحله تازهای از رهبری شد. این انتخاب پس از برگزاری دور دوم انتخابات داخلی و در پی شهادت یحیی سنوار انجام گرفت و به یکی از حساسترین رقابتهای درونسازمانی حماس پایان داد.
الحیه که از چهرههای باسابقه و اثرگذار این جنبش به شمار میرود، در سالهای اخیر نقش مهمی در پروندههای سیاسی و مذاکرات آتشبس داشته است. او اکنون در شرایطی مسئولیت هدایت حماس را برعهده میگیرد که این جنبش با چالشهای بزرگی در عرصه جنگ، دیپلماسی و تهدیدهای امنیتی روبهروست. زندگی شخصی او نیز با حوادث دشواری چون شهادت فرزندانش همراه بوده و همین موضوع، جایگاهش را در میان فلسطینیان خاصتر کرده است.
در همین راستا خبرنگار گروه بینالملل دفاعپرس با «ناصر ابوشریف» نماینده جهاد اسلامی فلسطین در ایران به گفتوگو پرداخته که مشروح آن در ادامه گزارش میآید:
وی در ابتدای سخنان خود گفت: انتخاب خلیل الحیه صرفاً تغییر ظاهری در رأس هرم حماس نیست، اما نمیتوان آن را بهعنوان دگرگونی راهبردی بنیادین نیز تفسیر کرد. نزدیکترین تعبیر به واقعیت این است که این انتخاب بازتوزیع در چارچوب تداوم محسوب میشود. زیرا الحیه در دور دوم رأیگیری با اختلافی ناچیز (۳۵ رأی در برابر ۳۴ رأی رقیبش خالد مشعل) به پیروزی رسید که نشاندهنده مناقشه جدی درونی درباره اولویتهای مرحله کنونی است.
ابوشریف ادامه داد: الحیه نماینده خط داخل غزه و مشعل نماینده رهبری خارج از فلسطین است. این انتخاب ترجیح وزندهی به غزه و تداوم رویههای پیشین، همراه با اعطای اهمیت فزاینده به تجربه مذاکراتی در مدیریت بحران است. بنابراین، این انتخاب را بازتنظیم ابزارها باید تلقی کرد، نه تغییر در اهداف.
توانایی حماس در ترمیم ساختار تصمیمگیری
نماینده جهاد اسلامی فلسطین در ایران با بیان اینکه انتخاب الحیه نشان میدهد حماس بعد از ضربات سنگین، هنوز توان بازسازی دارد، مطرح کرد: برگزاری انتخابات داخلی در میان جنگی ویرانگر و ترورهای هدفمند که صفوف اول و دوم رهبری را درنوردیده، و سپس اعلام نتیجه در عرض چند روز، نشاندهنده استمرار حداقلی از ساختار نهادی در حماس است که به آن امکان بازتولید رهبری را میدهد. البته این به معنای خروج قویتر از جنگ نیست، اما نشانگر آن است که حماس به نقطه فروپاشی نرسیده که نتواند تصمیمی مرکزی درباره رهبری اتخاذ کند. انتخاب الحیه که پیشتر معاون سنوار و سپس پس از شهادت او رئیس حماس در غزه بود، حاکی از توانایی تشکیلات در ترمیم ساختار رهبری با وجود خسارتهای سنگین است.
به گفته وی، هنیه رهبری کاریزماتیک در خارج از فلسطین بود، سنوار رهبری میدانی و صلب که سالها در زندانهای اسرائیل سپری کرد و تجسم مقاومت نظامی بود. اما الحیه نمونه مدیر سیاسی است تا رهبر کاریزماتیک؛ او تلفیقی است از ریشههای تشکیلاتی در غزه (اهل محله شجاعیه و عضو حماس از ابتدای تأسیس) و تجربه گسترده مذاکراتی بهعنوان رئیس هیئت مذاکرهکننده در پروندههای آتشبس و تبادل اسرا.
ابوشریف اضافه کرد: او از یک سو مذاکرهکنندهای ماهر است که زبان میانجیگران را میفهمد و در مدیریت پروندههای بینالمللی تواناست و این میتواند او را در مدیریت تعاملات بر سر میز مذاکره کارآمدتر کند. از سوی دیگر، او از مرجعیت عقیدتی و تشکیلاتی حماس بریده نشده و به ایران نزدیک بوده و بر اصول مقاومت پافشاری دارد. این ترکیب از انعطاف تاکتیکی و صلابت اصولی ممکن است او را رقیبی پیچیدهتر برای اسرائیل بسازد، زیرا هم بر میز مذاکره و هم در میدان مقاومت چیرهدست است، بدون اینکه در یکی از این دو حوزه کوتاه بیاید.
فرصت کاهش شکاف با فتح و تشکیلات خودگردان
نماینده جهاد اسلامی فلسطین در ایران بیان کرد: رسانههای اسرائیلی انتخاب الحیه را نشانه ترجیح وزن غزه و تداوم و پیوند با ایران ارزیابی کردهاند، که ممکن است تلآویو را به سمت فشار نظامی بیشتر برای آزمایش توانایی رهبری جدید در برابر فشار سوق دهد. در مقابل، الحیه رئیس مذاکرهکنندگان حماس بوده و اعلام کرده است که اولویت نخست، توقف جنگ است و این ممکن است اسرائیل را به بررسی امکان دستیابی به توافق با شخصیتی که مدیریت مذاکرات را میداند، تشویق کند. به احتمال زیاد، اسرائیل هر دو راه را دنبال خواهد کرد: فشار نظامی مستمر برای بهبود موقعیت مذاکراتی خود، همراه با گشایش محتاطانه نسبت به مبادلات جدی، بهویژه در پرونده اسرا که برای حماس یک خط قرمز است.
به گفته ابوشریف، انتخاب الحیه ممکن است فرصتی برای کاهش شکاف با فتح و تشکیلات خودگردان باشد، نه گسترش آن. زیرا الحیه از دوران مذاکرات، نسبت به گفتوگوی ملی ابراز گشایش کرده است. او رئیس هیئت حماس در دیدارهای مشترک با هیئت فتح به ریاست حسین الشیخ بوده و در اولین سخنرانی خود خواستار «گشودن صفحه جدید با همه جریانات» و تحقق وحدت ملی شد.
وی درباره تأثیر انتخاب الحیه بر موقعیت محمود عباس گفت: از یک سو، ظهور شخصیتی جدید و تأثیرگذار در غزه ممکن است سلطه نمادین تشکیلات خودگردان بر صحنه فلسطین را تضعیف کند. از سوی دیگر، اگر الحیه بتواند کانالهای گفتوگوی جدی با رامالله باز کند، ممکن است به عباس فرصت دهد تا نقشی ملی در ترتیبات پساجنگ ایفا کند و موقعیت او را بهعنوان چارچوبی وحدتبخش تقویت کند، نه تضعیف. چالش بزرگتر این است که آیا حماس آماده پذیرش صیغهای ملی است که به معنای عملی خلع نفوذ آن نباشد.
رابطه الحیه با ایران
نماینده جهاد اسلامی فلسطین در ایران اظهار کرد: از منظر ایران، انتخاب الحیه را میتوان با خوشبینی، اما با احتیاط ارزیابی کرد. برخی تحلیلها او را نزدیک به ایران در رأس هرم حماس توصیف کردهاند و او با سفر به تهران بر تداوم خط مقاومت تأکید داشته است. رسانههای اسرائیلی نیز این انتخاب را ترجیح وزن پیوند با ایران تلقی کردهاند، که نشان میدهد تهران ممکن است او را تداوم خط راهبردی مرتبطکننده حماس با محور مقاومت بداند.
با این حال، الحیه به یک محور خاص وابسته نیست؛ او در دوحه ساکن است و از میانجیگری قطر، مصر و ترکیه نیز قدردانی میکند. این ویژگی ممکن است او را در روابط منطقهای متوازنتر نشان دهد. بنابراین، منافع ایران در بقای حماس بهعنوان بازیگری مؤثر در معادله فلسطینی تداوم دارد، اما با آگاهی از اینکه الحیه به استقلال نسبی در تصمیمگیری نیاز دارد تا بتواند میان بازیگران مختلف مانور دهد.
وی با اشاره به جایگاه ترکیه و قطر در این انتخاب اضافه کرد: قطر و ترکیه در معادله الحیه نقشی محوری دارند. دوحه محل اقامت اصلی اوست و او در سال ۲۰۲۵ از یک سوءقصد اسرائیلی در آنجا جان سالم به در برد. قطر همچنین نقش میانجی اصلی در مذاکرات آتشبس همراه با مصر ایفا کرده و الحیه صراحتاً از نقش میانجیگران قطر و ترکیه قدردانی کرده است.
ارزیابی قاهره از انتخاب الحیه
ترکیه نیز پوشش سیاسی و دیپلماتیک مهمی فراهم و الحیه از تلاشهای میانجیگری آنان تقدیر کرده است. جایگاه این دو کشور فراتر از میانجیگری است؛ آنها برای حماس بستر سیاسی و فضایی برای تحرک دیپلماتیک فراهم میکنند. در شرایطی که گزینههای میدانی محدود شدهاند، ماندن الحیه در دوحه اعتراف ضمنی است به اینکه حماس به محیطی حامی در خارج از فلسطین نیاز دارد تا مدیریت پروندههای سیاسی و مذاکراتی خود را به دور از خط مقدم جنگ ممکن سازد.
ابوشریف افزود: مصر، که رابطهای پیچیده با حماس دارد، ممکن است در انتخاب الحیه فرصتی برای گشایش ببیند تا دلیلی برای نگرانی. الحیه شخصیتی تقابلی نیست. او رئیس هیئت حماس در چندین دور مذاکرات در قاهره بوده و از میانجیگری مصر قدردانی کرده است و این مساله که او را شخصیتی قابل پذیرش برای محافل مصری میسازد. همچنین اعلام آمادگی حماس برای واگذاری اداره غزه به کمیته ملی نگرانیهای مصر را درباره کنترل کامل حماس بر گذرگاهها و مرزها کاهش میدهد.
وی اضافه کرد: با این حال، مصر همچنان محتاط است چرا که غزه را از منظر امنیت ملی خود در سینا مینگرد و به دنبال ترتیباتی است که از بیثباتی امنیتی طولانیمدت جلوگیری کند. انتخاب الحیه، که وزنه میدانی در غزه دارد، ممکن است به مصر شریکی قابلتفاهمتر در پروندههای تنشزدایی و مرزها ارائه دهد که فضای مانور دیپلماتیک قاهره را گسترش میدهد و نقش آن را بهعنوان میانجی کارآمدتر میسازد، به شرطی که حماس به تعهدات امنیتی خود پایبند باشد.
بازتعریف نقش حماس در غزه
نماینده جهاد اسلامی فلسطین در ایران با اشاره به آینده حماس بعد از انتخاب الحیه عنوان کرد: آینده حماس پس از انتخاب الحیه به سمت الگوی تلفیقی پیش میرود که نمیتوان آن را به یکی از دو گزینه محدود کرد. الحیه تأکید کرده که حماس بر همان رویه ترسیمشده توسط رهبران مؤسس خود ادامه خواهد داد و سلاح خط قرمز است، که نشان میدهد مقاومت مسلحانه بهعنوان یک اصل راهبردی تداوم دارد. اما همزمان، او توقف جنگ و بازسازی را بهعنوان اولویت فوری مطرح کرده است، که نشان میدهد اولویت تاکتیکی امروز بر کار سیاسی و انسانی است.
وی افزود: در سناریوی پساجنگ، الحیه اعلام کرده که حماس آماده است اداره غزه را به هر نهاد فلسطینی ملی و حرفهای که مورد توافق باشد واگذار کند. این به معنای کنار گذاشتن نفوذ نیست، بلکه بازتعریف نقش حماس از یک قدرت حاکم که بار کامل مدیریت مدنی را بر دوش دارد، به نیروی سیاسی و نظامی مؤثری است که در ترتیبات پساجنگ مشارکت دارد، بدون اینکه در بنبست مدیریت مدنی و بحران انسانی گرفتار شود. موفقیت در این معادله دقیق، آزمون واقعی برای رهبری الحیه خواهد بود.
گفتوگو از الناز رحمتنژاد
انتهای پیام/ ۱۳۴
