از سیاست پیامبر تا تدبیر امام حسن (ع)؛ روایت رهبر شهید از دو مقطع سرنوشتساز تاریخ اسلام
گروه سیاسی دفاعپرس: در نگاه رهبر شهید آیتالله سیدعلی خامنهای، زندگی پیامبر اعظم (ص) و امام حسن مجتبی (ع) دو روایت جدا از تاریخ اسلام نیست؛ دو مقطع از یک مسیر واحد است؛ مسیری که در آن، حفظ حقیقت گاهی با ایستادگی در میدان نبرد و گاهی با تصمیمی دشوار برای جلوگیری از نابودی جبهه حق معنا پیدا میکند. از این منظر، سیره پیامبر (ص) و صلح امام حسن (ع)، بیش از آنکه موضوعی صرفاً تاریخی باشد، الگویی برای فهم نسبت میان آرمان، قدرت، جامعه و تصمیم سیاسی در شرایط پیچیده است.
اگر بخواهیم پیامبر اعظم (ص) را تنها به عنوان آورنده یک پیام اخلاقی و دینی ببینیم، بخش بزرگی از حقیقت رسالت ایشان را نادیده گرفتهایم. در نگاه آیتالله خامنهای، پیامبر (ص) از همان ابتدا در پی ساختن انسانی بود که بتواند جامعهای تازه را نیز بنا کند. اسلام با پیامبر تنها به محراب و عبادتگاه وارد نشد؛ بلکه وارد عرصه سیاست، جامعه، اقتصاد، قضاوت، امنیت و حکومت شد.
هجرت به مدینه را میتوان نقطه عطف این حرکت دانست؛ جایی که دعوت اسلامی از مرحله معرفی یک اندیشه عبور کرد و به ساخت یک جامعه رسید. پیامبر (ص) در مدینه تنها رهبر معنوی مسلمانان نبود؛ مسئولیت اداره جامعه را برعهده گرفت، میان گروههای مختلف پیمان برقرار کرد، با تهدیدهای نظامی مقابله کرد و برای تثبیت موجودیت جامعه نوپای اسلامی ایستاد.
در این نگاه، سیاست از متن رسالت پیامبر جدا نیست. پیامبر (ص) برای حفظ جامعه اسلامی، همزمان به تربیت انسان، ساختن قدرت اجتماعی، ایجاد انسجام و مقابله با دشمن توجه داشت. بنابراین، یکی از مهمترین درسهای سیره نبوی این است که آرمان، بدون ساختن ظرفیت اجتماعی برای تحقق آن، در حد شعار باقی میماند.
اما اگر دوران پیامبر (ص) را دوران شکلگیری و تثبیت جامعه اسلامی بدانیم، دوره امام حسن مجتبی (ع) یکی از پیچیدهترین مقاطع تاریخ اسلام است؛ مقطعی که در آن، جبهه حق با فرسایش نیرو، اختلاف داخلی، ضعف اراده عمومی و قدرت گرفتن جریان مقابل مواجه شده بود.
در چنین شرایطی، امام حسن (ع) تصمیم به صلح گرفت؛ تصمیمی که اگر از فضای سیاسی و اجتماعی آن روز جدا شود، ممکن است به اشتباه به عنوان عقبنشینی یا چشمپوشی از آرمانها تفسیر شود. اما در تحلیل آیتالله خامنهای، صلح امام حسن (ع) را باید در متن همان مبارزه تاریخی فهم کرد.
مسئله اصلی امام، حفظ شخص یا حکومت به هر قیمت نبود؛ مسئله، حفظ اصل جریان اسلام بود. ادامه جنگ در شرایطی که بخش مهمی از نیروهای خودی آمادگی لازم را نداشتند و احتمال فروپاشی کامل جبهه حق وجود داشت، میتوانست به نابودی همان سرمایهای منجر شود که باید در آینده مسیر اسلام را ادامه میداد.
اینجاست که صلح، از یک «عقبنشینی» به یک «تصمیم سیاسی» تبدیل میشود؛ تصمیمی که هدفش تغییر شکل مبارزه بود، نه پایان دادن به آن.
یکی از نکات مهم در برداشت آیتالله خامنهای از حرکت امام حسن (ع)، همین تغییر میدان مبارزه است. گاهی جنگ نظامی بهترین ابزار دفاع از حقیقت است و گاهی ادامه همان جنگ، نتیجهای جز نابودی نیروهای جبهه حق ندارد.
امام حسن (ع) در چنین شرایطی، میدان را تغییر داد. مبارزه متوقف نشد؛ شکل آن تغییر کرد. روشنگری، افشاگری، تربیت نیرو و حفظ جریان اصیل اسلام به میدانهای تازه مبارزه تبدیل شد.
این همان نقطهای است که میتوان پیوند میان امام حسن (ع) و امام حسین (ع) را فهم کرد. اگر صلح امام حسن (ع) را پایان مبارزه بدانیم، واقعه عاشورا به حادثهای جدا و ناگهانی تبدیل میشود؛ اما اگر آن را مرحلهای از یک حرکت مستمر تاریخی بدانیم، روشن میشود که تصمیم امام حسن (ع) چگونه امکان تداوم خط امامت را فراهم کرد.
یکی از ممترین چارچوبهای فکری آیتالله خامنهای برای فهم زندگی ائمه (ع)، نگاه به آنان به عنوان یک حرکت واحد و پیوسته است. در این نگاه، تفاوت رفتار ائمه به معنای تفاوت در هدف نیست؛ بلکه تفاوت در شرایط است.
پیامبر (ص) در یک مقطع جامعه اسلامی را بنا میکند، امام علی (ع) در مقطعی برای حفظ حق و عدالت میجنگد، امام حسن (ع) در شرایطی صلح میکند و امام حسین (ع) در شرایطی دیگر به قیام میرسد. اگر این اقدامات را جدا از یکدیگر ببینیم، ممکن است میان آنها تناقض پیدا کنیم؛ اما اگر همه را اجزای یک حرکت بدانیم، تفاوت روشها قابل فهم میشود.
در این چارچوب، سیاست موفق الزاماً سیاستی نیست که همیشه یک روش را تکرار کند. سیاست یعنی شناخت هدف، شناخت میدان و انتخاب مناسبترین روش برای حفظ مسیر.
شاید مهمترین پیام سیاسی این نگاه برای امروز، همین باشد که میان «اصول» و «روش» نباید خلط کرد. اصول میتوانند ثابت بمانند، اما روش رسیدن به آنها متناسب با شرایط تغییر میکند.
امام حسن (ع) از اصول خود عقبنشینی نکرد؛ اما حاضر نشد به دلیل حفظ ظاهر یک نبرد، اصل جریان حق را در معرض نابودی قرار دهد. این تصمیم نشان میدهد که گاهی شجاعت در ادامه دادن یک جنگ نیست؛ شجاعت میتواند در پذیرفتن تصمیمی دشوار باشد که در کوتاهمدت هزینه سیاسی و اجتماعی فراوانی دارد، اما در بلندمدت راه را برای ادامه حرکت باز نگه میدارد.
در مقابل، سیره پیامبر (ص) نشان میدهد که زمانی که جامعهای در حال شکلگیری است، حفظ آن نیازمند قدرت، انسجام و ایستادگی است. بنابراین، نه میتوان از پیامبر (ص) تصویری صرفاً صلحطلب و منفعل ساخت و نه از امام حسن (ع) چهرهای که صلح را به معنای کنار گذاشتن مبارزه پذیرفته است.
هر دو، در جایگاه خود، یک هدف را دنبال میکردند: حفظ و پیشبرد اسلام.
شاید بتوان تمام این منظومه را در یک عبارت خلاصه کرد: سیاست در مکتب پیامبر و اهلبیت (ع)، فقط سیاستِ پیروز شدن نیست؛ سیاستِ ماندن و ادامه دادن است.
پیامبر (ص) جامعهای ساخت که بتواند پس از او ادامه پیدا کند. امام حسن (ع) نیز در شرایطی که ادامه جنگ میتوانست به نابودی جبهه حق منجر شود، تصمیمی گرفت که امکان تداوم خط امامت را حفظ کرد. این دو مقطع، اگرچه از نظر شکل و شرایط با یکدیگر متفاوتاند، اما در عمق خود یک منطق مشترک دارند: حقیقت باید حفظ شود، جامعه باید باقی بماند و مسیر نباید به دلیل یک شکست مقطعی یا یک تصمیم دشوار متوقف شود.
از همین زاویه، ایام رحلت پیامبر اعظم (ص) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) فرصتی برای بازخوانی یک مسئله فراتر از تاریخ است؛ مسئلهای که هنوز هم برای سیاست اهمیت دارد: در لحظههای دشوار، چگونه باید میان آرمان و واقعیت، میان مقاومت و مصلحت، و میان پیروزی کوتاهمدت و بقای یک مسیر تاریخی تصمیم گرفت؟
پاسخ سیره پیامبر (ص) و امام حسن (ع) روشن است؛ نه آرمان را باید قربانی شرایط کرد و نه شرایط را نادیده گرفت. سیاستِ درست، آنجاست که حقیقت حفظ شود و راه ادامه پیدا کند.
انتهای پیام/381
