پس از پیامبر(ص) با میراث او چه کردیم؟

گروه استان‌های دفاع‌پرس – مینا صدیقیان؛ بیست‌وهشتم صفر روزی است که جهان اسلام یکی از سنگین‌ترین فقدان‌های تاریخ خود را تجربه کرد؛ روزی که مدینه در سوگ مردی نشست که در طول ۲۳ سال رسالت، جامعه‌ای پراکنده و گرفتار تعصب، جهل و نزاع را به امتی صاحب هویت و آرمان تبدیل کرده بود.

اما امروز شاید مهم‌ترین پرسش این نباشد که «پیامبر چگونه از دنیا رفت؟»؛ پرسش بزرگ‌تر این است که پس از پیامبر، ما با میراث او چه کردیم؟ پیامبر اکرم(ص) فقط یک شخصیت تاریخی برای قاب کردن در کتاب‌ها و منبرها نیست، او یک «معیار» است؛ معیاری برای سنجش اخلاق، عدالت، مسئولیت‌پذیری، کرامت انسان و حتی کیفیت رفتارهای روزمره ما.

قرآن، پیامبر را با تعبیر «رحمت برای جهانیان» معرفی می‌کند و همین یک تعبیر کافی است تا بفهمیم رسالت نبوی صرفاً مجموعه‌ای از احکام و مناسک نبود. پیامبر آمده بود تا انسان را از درون تغییر دهد، اخلاق را از حاشیه به متن زندگی بیاورد و جامعه‌ای بسازد که در آن انسان، صرف‌نظر از قدرت، ثروت، جایگاه و قبیله، صاحب کرامت باشد.

شاید امروز بیش از هر زمان دیگری به همین نگاه نیاز داریم. در روزگاری که سرعت قضاوت درباره دیگران از سرعت شناخت آن‌ها بیشتر شده، اخلاق نبوی می‌تواند دوباره معنای «مکث کردن» را به ما یاد بدهد. در روزگاری که یک جمله در فضای مجازی می‌تواند آبروی انسانی را نشانه بگیرد، سیره پیامبر(ص) می‌تواند به ما یادآوری کند که آبروی مؤمن، بازیچه خشم، رقابت یا هیجان نیست.

مسئله اینجاست که گاهی پیامبر را دوست داریم، اما اخلاق پیامبر را نه. از محبت به رسول خدا(ص) می‌گوییم، اما در رفتار اجتماعی‌مان با همسایه، همکار، دانش‌آموز، کارمند، کارگر، کودک، سالمند و حتی کسی که با ما اختلاف‌نظر دارد، خبری از آن رحمت و بزرگواری نیست. از سیره نبوی سخن می‌گوییم، اما گاهی در مواجهه با کوچک‌ترین اختلاف، مرزهای انصاف را فراموش می‌کنیم.

از پیامبر رحمت می‌گوییم، اما ممکن است در قضاوت درباره آدم‌ها، بی‌رحمانه عمل کنیم. این تناقض، شاید یکی از مهم‌ترین دردهای جامعه امروز ما باشد؛ اینکه «شناخت پیامبر» را با «شبیه پیامبر شدن» اشتباه گرفته‌ایم. پیامبر اکرم(ص) جامعه را فقط با سخنرانی تغییر نداد. اخلاق او خودش یک رسانه و رفتار او پیام بود.

نوع برخوردش با مردم، شیوه مواجهه‌اش با مخالفان، توجهش به محرومان، احترامش به خانواده و حساسیتش نسبت به عدالت، همه بخشی از همان رسالتی بود که قرار بود انسان را بسازد. اگر امروز بخواهیم از پیامبر(ص) برای جامعه خودمان نسخه‌ای کاربردی استخراج کنیم، شاید نخستین کلمه «اخلاق» باشد.

اخلاقی که فقط برای خلوت شخصی نیست، بلکه باید در سیاست، اقتصاد، مدیریت، خانواده، رسانه، مدرسه، مسجد و فضای مجازی نیز دیده شود. جامعه‌ای که در آن دروغ عادی شود، تهمت ابزار رقابت شود، تحقیر دیگری سرگرمی شود و منافع شخصی بر حق مردم مقدم شود، هرچقدر هم درباره ارزش‌های دینی سخن بگوید، از روح اخلاق نبوی فاصله گرفته است.

پیامبر(ص) برای ساختن انسان آمد؛ انسانی که بتواند هم عبادت و هم حق مردم را رعایت کند؛ هم اهل معنویت باشد و هم اهل مسئولیت؛ هم در برابر خدا خاضع باشد و هم در برابر ظلم بی‌تفاوت نماند. از همین‌جا می‌توان به نسبت سیره نبوی و فرهنگ ایثار و مقاومت نیز رسید. فرهنگ مقاومت، اگر از اخلاق جدا شود، ممکن است به یک شعار تقلیل پیدا کند.

اما در منطق اسلامی، ایستادگی در برابر ظلم با کرامت انسان، عدالت و رعایت حق گره خورده است. پیامبر اکرم(ص) به مسلمانان آموخت که دفاع از حق، با اخلاق منافاتی ندارد؛ همان‌گونه که مهربانی به معنای تسلیم شدن در برابر ظلم نیست. امروز نیز جامعه‌ای که می‌خواهد در برابر تهدیدها و فشارهای دشمنان ایستادگی کند، پیش از هر چیز به سرمایه اجتماعی نیاز دارد.

و سرمایه اجتماعی بدون اعتماد، صداقت و اخلاق ساخته نمی‌شود. این همان نقطه‌ای است که سالروز رحلت پیامبر(ص) را از یک مناسبت صرفاً سوگوارانه به یک فرصت برای بازنگری تبدیل می‌کند. 28 صفر می‌تواند روز پرسیدن چند سؤال ساده اما تکان‌دهنده باشد؛ چقدر از اخلاق پیامبر در رفتار ما با یکدیگر باقی مانده است؟ چقدر دروغ گفتن برایمان عادی شده است؟

چقدر حاضر هستیم برای حفظ آبروی دیگری از یک منفعت شخصی بگذریم؟ چقدر فرزندانمان را با سیره پیامبر آشنا کرده‌ایم، نه فقط با حفظ کردن چند جمله و مناسبت؟ و مهم‌تر از همه؛ اگر کسی پیامبر(ص) را نه از کتاب‌ها، بلکه از رفتار ما بشناسد، چه تصویری از آن پیامبر رحمت خواهد ساخت؟ این پرسش آخر شاید از همه سنگین‌تر باشد.

پیامبر اکرم(ص) از دنیا رفت، اما رسالت او با رحلتش پایان نیافت. قرآن و سنت و مهم‌تر از همه، الگویی از انسان کامل باقی ماند که قرن‌هاست بشر را به اخلاق، عدالت و معنویت فرامی‌خواند. امروز، در ۲۸ صفر، عزاداری برای پیامبر(ص) ضروری و ارزشمند است اما شاید عزاداری واقعی زمانی کامل شود که بعد از اشک، تصمیمی برای تغییر در خودمان بگیریم.

قرار نیست همه ما یک‌شبه شبیه پیامبر شویم اما می‌توانیم از یک رفتار شروع کنیم؛ کمتر قضاوت کنیم، بیشتر انصاف داشته باشیم، دروغ نگوییم، آبروی دیگران را حفظ کنیم، حق ضعیف‌تر را نادیده نگیریم، با خانواده مهربان‌تر باشیم و اگر مسئولیتی بر عهده داریم، آن را امانت بدانیم. این‌ها شاید ساده به نظر برسند، اما تمدن نبوی از همین رفتارهای ساده ساخته شد.

پیامبر(ص) رفت اما مدینه، امت و تاریخ ماند و قرن‌ها بعد، ما ماندیم با میراثی عظیم که هنوز تازه است. پس شاید ۲۸ صفر بیش از آنکه فقط روز «وداع» باشد، روز «بازگشت» است؛ بازگشت به اخلاق و بازگشت به انسانی که پیامبر(ص) می‌خواست بسازد و بازگشت به جامعه‌ای که در آن قدرت بدون عدالت معنا ندارد، دینداری بدون اخلاق کامل نیست و محبت به پیامبر بدون تلاش برای شبیه شدن به او، تنها ادعایی بر زبان است.

امروز اگر می‌خواهیم سهمی از پیامبر رحمت داشته باشیم، شاید لازم نباشد کار بزرگی انجام دهیم. کافی است از خودمان شروع کنیم. پیامبر(ص) از میان ما رفت اما اخلاق نبوی هنوز زنده بوده و هر روز، در رفتار ما منتظر یک انتخاب است. شاید بهترین ادای احترام به رسول خدا(ص)، نه فقط سوگوار بودن برای رحلت او، بلکه زنده نگه‌داشتن منش و مرامی باشد که برای نجات انسان‌ها به یادگار گذاشت.

انتهای پیام/