کائینی: خالیکردن خیابانها بزرگترین اشتباه مصدق در روزهای منتهی به کودتا بود
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، محمدرضا کائینی، پژوهشگر تاریخ، در نشست تخصصی ۷۳ سال دشمنی آمریکا با ملت ایران که با موضوع بررسی زمینهها و ابعاد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ برگزار شد، به تشریح روند وقوع کودتای ۲۵ و ۲۸ مرداد و نقش عوامل داخلی و خارجی در این رویداد تاریخی پرداخت.
این پژوهشگر تاریخ در ابتدای سخنان خود با اشاره به اختلافنظرهای موجود درباره ماهیت حقوقی کودتای ۲۸ مرداد اظهار داشت: برای بررسی این موضوع ابتدا باید مشخص کنیم منظورمان از کودتا چیست؛ زیرا کودتا مفاهیم و اشکال مختلفی دارد و در دورههای مختلف نیز به شکلهای متفاوتی تفسیر شده است.
وی افزود: اگر بخواهیم بر اساس مباحثی که امروز مطرح میشود به مسئله پاسخ دهیم، یکی از ادعاهای جریانهای سلطنتطلب این است که اقدام شاه در عزل دکتر مصدق از نظر حقوقی کودتا نبوده، بلکه اقدامی قانونی بوده است؛ چراکه پس از انحلال مجلس، کشور با خلأ قانونی مواجه شده و شاه اختیار عزل و نصب نخستوزیر را داشته است.
انحلال مجلس و ادعای قانونیبودن عزل مصدق
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به روند انحلال مجلس هفدهم گفت: دکتر مصدق پس از آنکه مجلس را با برگزاری رفراندوم منحل کرد، عملاً نهادی را که میتوانست نخستوزیر را تعیین کند از میان برداشت. در آن زمان، رفراندوم در قانون اساسی مشروطیت به این شکل پیشبینی نشده بود و استدلال مصدق این بود که مردم برای قانون نیستند، بلکه قانون برای مردم است و زمانی که مردم به بنبست رسیدهاند، باید به آرای عمومی مراجعه کرد.
کائینی ادامه داد: فارغ از این استدلال، رفراندومی که برای انحلال مجلس برگزار شد، از نظر حقوقی و حتی از منظر شیوه اجرا با اشکالات جدی مواجه بود. رأیگیری مخفی نبود و صندوق موافقان و مخالفان از یکدیگر جدا شده بود و حتی گزارشهایی درباره ایجاد فشار بر افرادی که قصد داشتند در صندوق مخالفان رأی دهند، وجود دارد.
وی تصریح کرد: پس از انحلال مجلس، شاه از این وضعیت استفاده کرد و حکم عزل مصدق و نصب نخستوزیر جدید را صادر کرد، اما حتی اگر صرفاً از منظر حقوقی به موضوع نگاه کنیم، ادعای قانونیبودن این اقدام با اشکالات جدی مواجه است.
کائینی با اشاره به تاریخ صدور حکم عزل مصدق گفت: در حکمی که برای عزل مصدق صادر شده، تاریخ ۲۱ یا ۲۲ مرداد درج شده است، در حالی که مصدق گزارش انحلال مجلس را در ۲۵ مرداد ارائه کرد. بنابراین حکم عزل او پیش از آنکه انحلال مجلس رسماً اعلام شود، صادر شده بود.
وی افزود: خود مصدق نیز در دادگاه مطرح کرده بود که پیش از ارائه گزارش انحلال مجلس، یک برگ سفیدامضا از شاه در اختیار دربار قرار گرفته و بعداً متن حکم عزل در آن درج شده است. در سند موجود نیز اشکالاتی در نحوه تنظیم و نگارش حکم دیده میشود.
این پژوهشگر تاریخ تأکید کرد: از نظر حقوقی، شاه باید ابتدا انحلال مجلس را میپذیرفت و آن را ابرام میکرد و سپس نخستوزیر جدید را معرفی میکرد؛ اما انحلال مجلس چند ماه بعد از کودتا مورد پذیرش قرار گرفت، در حالی که حکم عزل نخستوزیر پیش از آن صادر شده بود. بنابراین تشریفات قانونی رعایت نشده و این اقدام از نظر حقوقی نیز کودتا محسوب میشود.
کودتای ۲۸ مرداد در دو مرحله اجرا شد
کائینی در ادامه با اشاره به فاصله ۲۵ تا ۲۸ مرداد گفت: کودتای ۲۸ مرداد در واقع دو مرحله داشت. مرحله نخست در ۲۵ مرداد شکست خورد و شاه از کشور فرار کرد. در روزهای ۲۶ و ۲۷ مرداد نیز طرفداران مصدق و جریانهای ملیشدن صنعت نفت در خیابان حضور داشتند، اما در روز ۲۸ مرداد شرایط کاملاً متفاوت شد.
وی افزود: در این روز، جمعی از اراذل و اوباش وارد خیابانها شدند و با ایجاد رعب و وحشت، بهسرعت دفاتر جبهه ملی، روزنامهها و مراکز وابسته به جریان ملی را تصرف و تخریب کردند و پس از آن نیروهای نظامی وارد میدان شدند و کودتا به پیروزی رسید.
این پژوهشگر با تأکید بر اینکه برای تحلیل دقیق کودتا باید اشتباهات داخلی نیز مورد توجه قرار گیرد، گفت: تقصیر اصلی و کلی وقوع کودتا بر عهده شاه، دربار، انگلیس و آمریکا بود، اما اگر اشتباهات داخلی زمینه را فراهم نمیکرد، قطعاً اجرای این طرح با چنین سهولتی امکانپذیر نبود.
حذف حامیان سنتی نهضت ملی
کائینی با اشاره به عملکرد مصدق در دوره دوم نخستوزیری خود اظهار داشت: ما به دولت مصدق لقب ملی میدهیم، اما باید توجه کنیم که از دور دوم نخستوزیری او که پس از ۳۰ تیر آغاز شد، بهتدریج بسیاری از حامیان سنتی و شناختهشده نهضت از سوی او حذف شدند.
وی ادامه داد: جریان مذهبی، از جمله آیتالله کاشانی و فدائیان اسلام، از جریان قدرت کنار گذاشته شدند و برخی اعضای جبهه ملی نیز حذف شدند. مصدق اساساً اعتقاد چندانی به مشورت با اطرافیان نداشت و حتی رفتارهای او در روزهای پایانی دولتش مورد قبول بسیاری از اعضای جبهه ملی نبود.
این پژوهشگر تاریخ افزود: اگر این واقعیتها را نادیده بگیریم و تصور کنیم وضعیت اجتماعی و سیاسی جامعه در ۲۸ مرداد همانند روزهای نخست نهضت ملیشدن نفت بود، نمیتوانیم توضیح دهیم که چگونه گروهی محدود توانستند بهراحتی تهران را در اختیار بگیرند.
وی گفت: در ۳۰ تیر، مردم شعار میدادند که از جان خود گذشتیم و با خون خود نوشتیم، اما حدود یک سال بعد، شاهدیم که مراکز وابسته به دولت و جریان ملی بهراحتی مورد حمله و غارت قرار میگیرند و واکنش اجتماعی گستردهای شکل نمیگیرد. این نشان میدهد که در بدنه اجتماعی جامعه اتفاق مهمی رخ داده بود که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
خالیکردن خیابان؛ اشتباه بزرگ مصدق
کائینی یکی از مهمترین خطاهای مصدق را نحوه مواجهه او با حضور مردم در خیابانها دانست و اظهار داشت: یکی از بزرگترین اشتباهات مصدق، خالیکردن خیابانها بود. پس از آنکه حکم عزل به او ابلاغ شد، به جای اینکه این موضوع را به مردم اعلام کند، حکم را پنهان کرد و از مردم خواست در خیابانها حضور پیدا نکنند.
وی افزود: این در حالی بود که مصدق میتوانست با اعلام عمومی حکم عزل و تشریح شرایط موجود، مردم را در جریان قرار دهد و از ظرفیت اجتماعی نهضت استفاده کند.
این پژوهشگر با اشاره به برخی روایتهای تاریخی درباره ارتباط جریانهای سیاسی با مصدق گفت: حتی برخی نیروهای سیاسی اعلام آمادگی کرده بودند که در صورت درخواست مصدق، مردم را به خیابانها بیاورند، اما مصدق از این ظرفیت استفاده نکرد و معتقد بود حضور مردم ممکن است به برادرکشی منجر شود.
کائینی ادامه داد: این نگاه نشان میدهد که مصدق در روزهای پایانی، ظرفیت اجتماعی موجود را آنگونه که باید درک نکرد و عملاً از مردم خواست صحنه را ترک کنند؛ تصمیمی که در شرایط کودتا، پیامدهای مهمی داشت.
مردم باید احساس کنند در تصمیمگیری نقش دارند
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اهمیت حضور مردم در تحولات سیاسی گفت: تجربه ۲۸ مرداد نشان میدهد که صرفاً دعوت مردم به حضور در خیابان کافی نیست؛ مردم باید احساس کنند برای یک آرمان و هدف مشخص در صحنه حضور دارند و حضورشان واقعی و اثرگذار است.
کائینی افزود: اگر مردم احساس کنند که صرفاً بهعنوان سیاهیلشکر به خیابان دعوت شدهاند و در نهایت تصمیمها بدون توجه به خواست و نقش آنها گرفته میشود، بهتدریج دلسرد میشوند و از صحنه کنار میروند.
این پژوهشگر تاریخ تأکید کرد: بزرگترین اشتباه مصدق در روزهای منتهی به کودتا، خالیکردن خیابانها بود و این تجربه تاریخی میتواند برای امروز نیز درسآموز باشد. مسئولان باید مراقب باشند که با رفتارهای خود مردم را دلسرد نکنند؛ زیرا حضور مردم زمانی تداوم پیدا میکند که احساس کنند آرمانی که برای آن به میدان آمدهاند، جدی گرفته میشود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در تحلیل کودتای ۲۸ مرداد باید همزمان نقش آمریکا، انگلیس، شاه و دربار و همچنین خطاهای محاسباتی داخلی را دید. نادیدهگرفتن هر یک از این عوامل، تصویری ناقص از یکی از مهمترین وقایع تاریخ معاصر ایران ارائه خواهد کرد.
انتهای پیام/ 121
