زرشناس: استقلال امروز را مدیون نیروهای مسلح هستیم

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، شهریار زرشناس پژوهشگر و استاد دانشگاه در نشست تخصصی «۷۳ سال دشمنی آمریکا با ملت ایران» با اشاره به نقش نیرو‌های مسلح و مردم در حفظ امنیت و تمامیت ارضی کشور اظهار داشت: امروز امنیت، تمامیت ارضی، وحدت ملی، استقلال و سربلندی ایران را مدیون مجاهدت، شهامت، خردمندی و شهادت‌طلبی نیرو‌های مسلح کشور هستیم.

وی افزود: نیرو‌های مسلح با دفاع پیروزمندانه خود در برابر یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های تاریخ، ایران را از یک فاجعه نجات دادند و توانستند دشمن را پشت مرز‌های کشور متوقف کنند. این اتفاق یک اقدام بی‌نظیر بود و باید همواره از این قهرمانی و دفاع پیروزمندانه یاد و قدردانی کرد.

زرشناس با اشاره به نقش مردم در حفظ امنیت کشور ادامه داد: مردم نیز با حضور مستمر خود در خیابان‌ها، امنیت شهر‌ها را حفظ کردند و مانع شکل‌گیری جنگ داخلی و اغتشاش شدند. در واقع ملت و نیرو‌های مسلح در کنار یکدیگر یک دفاع بزرگ تمدنی را رقم زدند؛ دفاعی که یک ضلع آن مردم در صحنه و ضلع دیگر نیرو‌های مسلح در مرز‌ها بودند.

کودتای ۲۸ مرداد؛ اقدامی علیه دولت و جنبش استقلال‌طلبانه

این پژوهشگر در ادامه با اشاره به مباحث مطرح‌شده درباره ماهیت کودتای ۲۸ مرداد گفت: از نظر حقوقی، همان‌طور که در بخش‌های پیشین این نشست نیز مطرح شد، کودتای ۲۸ مرداد با ادعا‌هایی که برخی جریان‌های سلطنت‌طلب امروز مطرح می‌کنند، همچنان ماهیت کودتایی خود را حفظ می‌کند.

وی افزود: از منظر سیاسی نیز اگر به تعاریف موجود در ادبیات علوم سیاسی مراجعه کنیم، کودتا به حرکتی گفته می‌شود که در میان ساختار قدرت و توسط بخشی از حکومت‌کنندگان علیه بخش دیگری از ساختار حاکمیت انجام می‌شود. در کودتا‌های کلاسیک معمولاً نیرو‌های نظامی نقش اصلی را ایفا می‌کنند؛ نمونه‌هایی مانند کودتای پینوشه علیه سالوادور آلنده در شیلی و کودتای ۲۸ مرداد در ایران نیز در همین چارچوب قابل بررسی هستند.

زرشناس تصریح کرد: در فاصله ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بخشی از ساختار قدرت، یعنی دربار، با استفاده از اهرم نیرو‌های نظامی، بخش دیگری از ساختار قدرت شامل دولت، کابینه و نخست‌وزیر را حذف کرد و بنابراین این اتفاق یک نمونه کلاسیک کودتاست.

وی با بیان اینکه کودتای ۲۸ مرداد در تقابل با یک جنبش استقلال‌طلبانه در ایران شکل گرفت، گفت: در سال‌های پایانی دهه ۱۳۲۰، جنبشی در ایران شکل گرفت که مطالبه اصلی آن بسیار روشن بود؛ اینکه نفت ایران متعلق به ملت ایران است و مردم باید کنترل منابع خود را در اختیار داشته باشند و از آن بهره‌مند شوند.

نفت ایران؛ محور مناقشه با انگلیس

این استاد دانشگاه با اشاره به سابقه قرارداد‌های نفتی در ایران اظهار داشت: از زمانی که نفت در ایران کشف شد، به تدریج کنترل این منبع عظیم در اختیار انگلستان قرار گرفت. امتیاز دارسی و سپس شکل‌گیری شرکت نفت ایران و انگلیس، عملاً موجب شد بخش مهمی از منابع نفتی کشور تحت کنترل انگلیسی‌ها قرار گیرد.

وی ادامه داد: حتی برای حفظ منافع نفتی خود در ایران، انگلیسی‌ها اقدام به ایجاد ساختار‌های نظامی و امنیتی کردند و عملاً بخش نفت‌خیز کشور را از حاکمیت ملی جدا کردند. در چنین شرایطی، یک جنبش استقلال‌طلبانه در ایران شکل گرفت که می‌گفت نفت متعلق به ملت ایران است و درآمد حاصل از آن باید در اختیار کشور قرار گیرد.

زرشناس افزود: همین مطالبه موجب شد فشار‌های گسترده‌ای علیه دولت وقت ایران شکل بگیرد. تحریم، فشار اقتصادی، اقدامات سیاسی و در نهایت کودتا، مجموعه اقداماتی بود که برای متوقف کردن این جنبش انجام شد.

وی گفت: پس از کودتا نیز مدت زیادی نگذشت که کنسرسیوم‌های نفتی مجدداً به ایران بازگشتند و شرایطی بر کشور تحمیل شد که بخش قابل توجهی از درآمد نفتی ایران را در اختیار طرف‌های خارجی قرار می‌داد.

این پژوهشگر با اشاره به نمونه‌های مشابه در سایر کشور‌ها خاطرنشان کرد: چنین الگو‌هایی را در کشور‌های مختلف جهان نیز مشاهده کرده‌ایم؛ در شیلی، اندونزی و دیگر کشور‌ها نیز هرگاه یک دولت یا جنبش سیاسی تلاش کرده است منابع طبیعی کشور را در اختیار مردم قرار دهد و از سلطه خارجی خارج شود، با فشار و مداخله قدرت‌های بزرگ مواجه شده است.

مشکل آمریکا با ایران؛ استقلال و قدرت کشور است

زرشناس با بیان اینکه تجربه ۲۸ مرداد یک پیام مهم برای امروز دارد، اظهار داشت: آنچه از کودتای ۲۸ مرداد به دست می‌آوریم این است که مسئله ما و نظام جهانی سلطه را ما آغاز نکرده‌ایم؛ آنها این تقابل را آغاز کردند.

وی افزود: پس از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱، آمریکا رویای ایجاد جهان تک‌قطبی را دنبال کرد و طرح‌هایی مانند خاورمیانه بزرگ و خاورمیانه جدید مطرح شد. مشکل آمریکا با ایران صرفاً مسائل مورد اشاره در تبلیغات سیاسی نیست، بلکه وسعت جغرافیایی، ظرفیت‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی، استقلال و توانمندی ایران است.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: ایران کشوری با وسعت بیش از یک میلیون و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع و جمعیتی نزدیک به ۹۰ میلیون نفر است و از ظرفیت‌های فراوانی برخوردار است. چنین کشوری اگر مستقل و مقتدر باشد، برای نظام سلطه قابل پذیرش نیست.

وی تأکید کرد: ما برای حفظ موجودیت ایران راهی جز مستقل و مقتدر ماندن نداریم. یک واحد سیاسی به نام ایران و یک هویت ایرانی زمانی می‌تواند باقی بماند که بر پایه مقاومت، اقتدار و استقلال حرکت کند؛ در غیر این صورت، امکان حفظ این موجودیت با تهدید مواجه خواهد شد.

ضرورت تقویت مؤلفه‌های قدرت

زرشناس با اشاره به مؤلفه‌های قدرت ملی گفت: باید آن‌قدر قدرتمند باشیم که دشمن احساس کند حمله یا مقابله با ایران برای او هزینه سنگینی دارد. وقتی توازن قوا به نفع ما تغییر کند، دشمن ناچار خواهد شد قدرت ایران را بپذیرد.

وی ادامه داد: یکی از مؤلفه‌های قدرت، نیرو‌های مسلح هستند، اما قدرت ملی فقط در نیروی نظامی خلاصه نمی‌شود. ساخت اقتصادی کشور نیز باید اصلاح شود. الگوی اقتصادی کنونی که فشار تورمی بر مردم ایجاد می‌کند و گاهی نسبت به نیاز‌های اساسی جامعه بی‌توجه است، نیازمند تغییر است.

این پژوهشگر افزود: مؤلفه دیگر قدرت، مردم هستند. باید باور کنیم که ملت ایران با حضور انقلابی خود، تجسم اراده ملی برای استقلال، عدالت و اقتدار است. این سه عنصر در کنار یکدیگر می‌توانند ایران را حفظ کنند.

وی خاطرنشان کرد: باید بر مؤلفه‌های قدرت ملی تمرکز کنیم، توان نیرو‌های مسلح را افزایش دهیم، آرایش اقتصادی و سیاسی کشور را اصلاح کنیم و مردم را به عنوان یکی از پایه‌های اصلی قدرت ملی مورد توجه قرار دهیم.

یکی از درس‌های ۲۸ مرداد؛ مردم را از صحنه خارج نکنیم

زرشناس با اشاره به نقش مردم در تحولات سیاسی گفت: یکی از نکات مهم درباره کودتای ۲۸ مرداد، نحوه مواجهه دولت مصدق با حضور مردم در خیابان بود. مصدق مردم را به خانه‌ها فرستاد و همین مسئله یکی از عواملی بود که امکان موفقیت کودتا را افزایش داد.

وی ادامه داد: ملتی که در خیابان حضور دارد و پشت نیرو‌های مسلحی ایستاده که به استقلال و قدرتمندی ایران باور دارد، می‌تواند توازن قدرت را تغییر دهد؛ البته به شرط آنکه ساختار سیاسی و مدیریتی کشور نیز از این ظرفیت پشتیبانی کند.

این استاد دانشگاه تأکید کرد: امروز نیز باید توجه داشته باشیم که اگر مسئولان به گونه‌ای رفتار کنند که مردم احساس کنند صرفاً برای حضور در خیابان و نمایش حضور خود مورد استفاده قرار می‌گیرند و آرمان‌ها و مطالبات آنها نادیده گرفته می‌شود، به تدریج از صحنه فاصله خواهند گرفت.

مصدق و خوش‌بینی به آمریکا

زرشناس یکی از درس‌های مهم کودتای ۲۸ مرداد را ضرورت شناخت ماهیت سیاست قدرت‌های بزرگ دانست و گفت: یکی از دلایل موفقیت کودتا این بود که رهبری جنبش، ماهیت سیاست آمریکا را به درستی نمی‌شناخت و نسبت به این کشور خوش‌بین بود.

وی افزود: باید بدانیم تقابل ایران و آمریکا را ایران آغاز نکرده است. مصدق نه شعار ضداسرائیلی می‌داد، نه علیه آمریکا اقدام نظامی انجام می‌داد، نه موشک داشت، نه برنامه هسته‌ای داشت و نه حتی یک نیروی انقلابی به معنای امروز بود؛ با این حال آمریکا و انگلیس با دولت او مقابله کردند.

این پژوهشگر تصریح کرد: بنابراین مسئله اصلی آنها صرفاً این موارد نیست. مشکل اساسی این است که قدرت‌های سلطه‌گر نمی‌توانند بپذیرند کشوری دارای منابع طبیعی، نیروی انسانی، ظرفیت جغرافیایی و اقتصادی، مستقل باشد و خود درباره منابع و آینده‌اش تصمیم بگیرد.

وی گفت: تجربه کشور‌های مختلف نشان داده است که هرگاه کشوری بخواهد منابع خود را در اختیار مردم قرار دهد و از تبدیل شدن به بازار مصرف قدرت‌های بزرگ جلوگیری کند، با ابزار‌های مختلف از جمله تحریم، اشغال، فشار سیاسی و کودتا مواجه می‌شود.

آمریکا و انگلیس؛ رقابت و همکاری در کودتای ۲۸ مرداد

زرشناس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به چرایی ورود آمریکا به عملیات آژاکس اظهار داشت: در روابط قدرت‌های بزرگ، همواره هم رقابت وجود دارد و هم همکاری. نباید تصور کرد که آمریکا و انگلیس در تمام مقاطع تاریخی در تقابل با یکدیگر بوده‌اند.

وی افزود: هر دو کشور به عنوان قدرت‌های بزرگ، در کنترل منابع کشور‌های دیگر منافع مشترک داشتند، هرچند شیوه‌های آنها برای اعمال این کنترل متفاوت بود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: انگلیسی‌ها در آن مقطع توانستند آمریکایی‌ها را متقاعد کنند که مسئله ایران صرفاً مربوط به منافع نفتی انگلستان نیست و باید از منظر ژئوپلیتیکی نیز به آن نگاه کرد. در دوران آیزنهاور، مقابله با نفوذ شوروی و کنترل مناطق پیرامونی آن اهمیت بیشتری پیدا کرد و ایران در این محاسبات جایگاه مهمی داشت.

وی با اشاره به شکل‌گیری ناتو و تغییر نگاه راهبردی آمریکا گفت: در این دوره، نگاه آمریکا به مناطق پیرامونی اتحاد شوروی اهمیت بیشتری پیدا کرد و خاورمیانه و ایران به عنوان بخشی از این مناطق، در محاسبات راهبردی واشنگتن قرار گرفتند.

زرشناس خاطرنشان کرد: بنابراین آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها در اصل کنترل منابع کشور‌های دیگر منافع مشترکی داشتند، هرچند روش‌های متفاوتی برای تحقق این هدف به کار می‌گرفتند.

وی در پایان با اشاره به واکنش شوروی به کودتای ۲۸ مرداد گفت: یکی دیگر از نکات مهم این است که اتحاد شوروی واکنش جدی و مؤثری در برابر کودتا نشان نداد. اسناد و مطالعات انجام‌شده درباره کودتا نشان می‌دهد شبکه حزب توده نسبت به تحولات آگاهی‌هایی داشت، اما شوروی نیز در نهایت تمایلی به رویارویی مستقیم با حکومت پس از کودتا نشان نداد.

زرشناس تأکید کرد: شناخت دقیق این ابعاد تاریخی می‌تواند به فهم بهتر مناسبات قدرت در نظام بین‌الملل و درس‌های کودتای ۲۸ مرداد برای امروز کمک کند.

انتهای پیام/ 121