ایستگاه دیپلماسی آسیایی ایران پس از جنگ

گروه سیاسی دفاع‌پرس: سفر پزشکیان به بیشکک را باید در وهله نخست در چارچوب جایگاه سازمان همکاری شانگهای در سیاست خارجی ایران تحلیل کرد. ایران از سال ۲۰۲۳ عضو کامل این سازمان است و حضور رئیس‌جمهور در اجلاس سران، برای تهران صرفاً یک حضور تشریفاتی محسوب نمی‌شود. سازمان همکاری شانگهای امروز یکی از مهم‌ترین بستر‌های چندجانبه‌گرایی در فضای اوراسیاست؛ بستری که روسیه، چین، هند، پاکستان و مجموعه‌ای از کشور‌های آسیای مرکزی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ بنابراین حضور پزشکیان در چنین اجلاسی، به‌ویژه در شرایط فشار‌های سیاسی و اقتصادی غرب، امکان طرح مستقیم دیدگاه‌های ایران در جمعی از قدرت‌ها و کشور‌های مهم غیرغربی را فراهم می‌کند.

اما بخش مهم‌تر سفر، دیدار‌های دوجانبه در حاشیه اجلاس بود. پزشکیان با رئیس‌جمهور قرقیزستان درباره توسعه همکاری‌های اقتصادی، تجاری، انرژی، حمل‌ونقل، کشاورزی، دفاعی، گردشگری، فرهنگی و ورزشی گفت‌و‌گو کرد. نکته مهم در این دیدار تأکید دو طرف بر «فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود» بود؛ عبارتی که نشان می‌دهد مسئله اصلی در روابط تهران و بیشکک بیش از آنکه فقدان حوزه‌های همکاری باشد، پایین بودن سطح بالفعل‌سازی ظرفیت‌های موجود است.

این موضوع از منظر ژئوپلیتیک نیز اهمیت دارد. آسیای مرکزی در سال‌های اخیر به یکی از کانون‌های رقابت بر سر کریدورها، انرژی و مسیر‌های ترانزیتی تبدیل شده است. پروژه راه‌آهن چین ـ قرقیزستان ـ ازبکستان نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا می‌کند؛ پروژه‌ای که می‌تواند آرایش مسیر‌های تجاری اوراسیا را تغییر دهد و اهمیت کشور‌های آسیای مرکزی را در شبکه حمل‌ونقل چین و اروپا افزایش دهد.

در چنین شرایطی، برای ایران مسئله صرفاً افزایش تجارت با قرقیزستان نیست؛ مسئله مهم‌تر، جلوگیری از حذف ایران از معادلات جدید ترانزیتی اوراسیاست. موقعیت جغرافیایی ایران امکان اتصال آسیای مرکزی به آب‌های آزاد و بازار‌های جنوبی را فراهم می‌کند؛ بنابراین توسعه مناسبات با قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان را می‌توان بخشی از تلاش تهران برای تبدیل موقعیت جغرافیایی خود به مزیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی دانست.

وجه مهم دیگر سفر، دیدار پزشکیان با رهبران کشور‌های بزرگ و اثرگذار در ساختار غیرغربی بود. دیدار او با نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، از این جهت اهمیت دارد که هند برای ایران تنها یک شریک اقتصادی نیست؛ بلکه یکی از بازیگران اصلی معادلات آسیایی و از طرف دیگر یکی از مسیر‌های مهم بالقوه برای توسعه تجارت و اتصال ایران به اقتصاد جنوب آسیاست. وزارت خارجه هند این دیدار را «سازنده» توصیف کرد و اعلام کرد دو طرف درباره روابط دوجانبه و تحولات غرب آسیا گفت‌و‌گو کرده‌اند.

دیدار با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان نیز در همین چارچوب قابل توجه است. در این دیدار، علاوه بر روابط دوجانبه، موضوع تحولات منطقه و توافق اخیر مورد بحث قرار گرفت و پزشکیان بر این موضع تأکید کرد که صلح و امنیت منطقه باید از طریق همکاری کشور‌های منطقه و بدون مداخله قدرت‌های خارجی تأمین شود. این موضع در واقع بخشی از گفتمان منطقه‌ای تهران است که در آن کشور‌های آسیایی و اسلامی به‌عنوان بازیگران اصلی حل‌وفصل بحران‌های منطقه معرفی می‌شوند.

از سوی دیگر، حضور هم‌زمان روسیه و چین در بیشکک، اهمیت ژئوپلیتیکی این اجلاس را برای تهران افزایش داد. پوتین و شی جین‌پینگ نیز در حاشیه اجلاس با یکدیگر دیدار کردند و بر توسعه همکاری‌های راهبردی تأکید داشتند. در این فضا، دیدار پزشکیان با مقام‌های روس و چینی را باید در چارچوب تلاش ایران برای حفظ و تعمیق پیوند‌های خود با دو قدرت اصلی اوراسیا تحلیل کرد؛ به‌خصوص در شرایطی که روابط ایران با غرب همچنان تحت تأثیر تحریم، مناقشات امنیتی و بحران‌های منطقه‌ای قرار دارد.

یک نکته دیگر نیز قابل توجه است: پزشکیان در کنار دیپلماسی رسمی، از ظرفیت «شانگ‌های پلاس» برای طرح مواضع ایران درباره نظم منطقه‌ای استفاده کرد. در این چارچوب، تهران تلاش دارد مسئله امنیت را از یک موضوع صرفاً دوجانبه میان ایران و غرب خارج کرده و آن را در قالب مسئله‌ای منطقه‌ای و بین‌المللی مطرح کند. به بیان دیگر، پیام اصلی حضور ایران در بیشکک این است که تحولات مربوط به ایران نباید صرفاً در چارچوب روابط تهران ـ واشنگتن یا تهران ـ اروپا تعریف شود، بلکه ایران بخشی از ساختار امنیتی و اقتصادی در حال شکل‌گیری اوراسیاست.

از این منظر، سفر پزشکیان سه سطح هم‌زمان داشت: سطح نخست، دیپلماسی چندجانبه در سازمان همکاری شانگهای؛ سطح دوم، رایزنی سیاسی با قدرت‌هایی مانند روسیه، چین و هند؛ و سطح سوم، توسعه روابط با کشور‌های آسیای مرکزی و همسایگان شرقی.

در نهایت، مهم‌ترین مسئله درباره این سفر، نه تعداد دیدار‌ها و نه تعداد توافق‌ها، بلکه تبدیل این رایزنی‌ها به دستاورد‌های ملموس است. تأکید رئیس‌جمهور ایران و رئیس‌جمهور قرقیزستان بر فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود دقیقاً همین چالش را نشان می‌دهد. اگر همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی، انرژی و تجاری از سطح تفاهم سیاسی عبور کند، بیشکک می‌تواند برای تهران به یکی از نقاط اتصال مهم در راهبرد آسیایی تبدیل شود؛ در غیر این صورت، این سفر نیز مانند بخشی از دیپلماسی منطقه‌ای ایران صرفاً در سطح رایزنی‌های سیاسی باقی خواهد ماند.

جمع‌بندی تحلیلی: اهمیت سفر پزشکیان به قرقیزستان در این است که تهران در حال تلاش برای تبدیل «نگاه به شرق» به یک شبکه چندلایه از روابط است؛ شبکه‌ای که در آن روسیه و چین نقش قدرت‌های بزرگ، هند نقش شریک اقتصادی و ژئوپلیتیکی، پاکستان نقش همسایه مهم منطقه‌ای و کشور‌های آسیای مرکزی نقش حلقه اتصال ایران به اوراسیای در حال بازآرایی را ایفا می‌کنند. اجلاس بیشکک از این منظر، بیش از آنکه یک مقصد دیپلماتیک باشد، صحنه‌ای برای آزمون توان ایران در استفاده از ظرفیت‌های نظم در حال شکل‌گیری آسیایی بود.

انتهای پیام/381