چهارم آبان؛ روزی که امام خمینی (ره) علیه کاپیتولاسیون ایستاد

گروه استان‌های دفاع‌پرس- «پژمان گنجی‌پور»؛ ماجرا از تابستان ۱۳۴۳ سال آغاز شده بود. پس از سفر محمدرضا پهلوی به آمریکا، موضوع کمک‌های نظامی آمریکا و ترتیبات قضایی مربوط به مستشاران آمریکایی در دستور کار قرار گرفت. لایحه‌ای که به کاپیتولاسیون معروف شد، در مرداد ۱۳۴۳ در مجلس سنا مطرح شد و سپس مسیر تصویب را در مجلس شورای ملی طی کرد. مسئله اصلی، از نگاه مخالفان، این بود که گروهی از اتباع آمریکا در صورت ارتکاب جرم، از رسیدگی عادی دادگاه‌های ایران مصون بمانند.

کاپیتولاسیون واژه‌ای حقوقی بود، اما پیامد مورد اعتراضش برای مخالفان معنایی روشن داشت: آیا در کشوری مستقل، می‌توان گروهی از اتباع خارجی را از بخشی از صلاحیت قضایی همان کشور خارج کرد؟ امام خمینی پاسخ خود را چند ماه بعد، در سخنرانی‌ای آشکارا اعلام کرد؛ سخنرانی‌ای که از بحث درباره یک مصوبه فراتر رفت و به اعتراض علیه آنچه وابستگی سیاسی و خدشه به استقلال ایران می‌دانست، تبدیل شد.

چهارم آبان ۱۳۴۳، در قم، امام خمینی در جمع روحانیون، طلاب، بازاریان، دانشگاهیان و گروهی از مردم سخن گفت. ایشان سخنانش را با اشاره به اندوه خود از تحولات اخیر آغاز کرد و تصویب کاپیتولاسیون را ضربه‌ای به استقلال و عزت ایران دانستند. در متن سخنرانی ثبت‌شده در صحیفه امام، اعتراض ایشان مستقیم و بی‌پرده است: «ما را فروختند، استقلال ما را فروختند».

در ادامه با زبانی صریح، پیامد‌های مصونیت قضایی اتباع آمریکایی را برای حاضران توضیح دادند و از علما و مردم خواستند در برابر این تصمیم سکوت نکنند. مخاطب سخنانشان فقط نمایندگان مجلس یا دولت نبودند؛ امام خمینی می‌خواست موضوعی که در مسیر تصویب قانونی و مناسبات سیاسی جریان داشت، به آگاهی عمومی برسد.

اهمیت آن روز در همین نقطه بود: کاپیتولاسیون برای امام خمینی صرفاً یک اختلاف حقوقی یا اداری نبود. او آن را با مسئله حاکمیت ملی پیوند می‌داد و اعتراض به آن را وظیفه‌ای دینی و سیاسی می‌دانست. این موضع، در سخنرانی امام خمینی آشکار است و از همین رو، چهارم آبان در حافظه تاریخی مخالفان حکومت پهلوی جایگاهی ویژه پیدا کرد.

چند روز پس از سخنرانی چهارم آبان، مأموران امنیتی حکومت پهلوی در سحرگاه ۱۳ آبان ۱۳۴۳ خانه امام خمینی در قم را محاصره کردند. نیرو‌های اعزامی، او را بازداشت کردند و به تهران بردند. مقصد بعدی فرودگاه مهرآباد بود؛ جایی که مسیر تبعید آغاز شد.

امام خمینی پس از انتقال به تهران با هواپیمای نظامی به ترکیه فرستاده شدند. حکومت پهلوی علت تبعید را اقدام علیه امنیت کشور اعلام کرد، اما در توالی رویدادها، فاصله کوتاه میان اعتراض علنی به کاپیتولاسیون و تبعید، پیوند این دو واقعه را در حافظه تاریخی نهضت اسلامی برجسته کرد.

در آن روز، آیت‌الله سید مصطفی خمینی نیز بازداشت شد. امام ابتدا به آنکارا منتقل شد و چند روز بعد، در ۲۱ آبان، محل اقامتش را به شهر بورسا تغییر دادند. دوری از ایران و محدودیت ارتباطات، شرایط مبارزه را دشوارتر می‌کرد؛ بااین‌حال، تبعید به معنای پایان اثرگذاری سخنان چهارم آبان نبود.

خبر تبعید امام، واکنش‌هایی در میان مخالفان حکومت برانگیخت. اعتراض‌ها در قالب تعطیلی بازار، توقف درس‌های حوزه و ارسال نامه‌ها و طومار‌ها به مراجع و نهاد‌های بین‌المللی بروز کرد.

اعتراض چهارم آبان بر سر یک مصوبه، به مسئله‌ای گسترده‌تر درباره استقلال کشور تبدیل شده بود. از همین رو، تبعید امام نیز در روایت آنان صرفاً دورکردن یک مخالف سیاسی از ایران نبود؛ واکنشی حکومتی به اعتراضی بود که مشروعیت تصمیم‌های وابسته به قدرت خارجی را به چالش می‌کشید.

سال‌ها بعد، ۱۳ آبان با رویداد‌های دیگری نیز گره خورد: قتل‌عام دانش‌آموزان در سال ۱۳۵۷ و تسخیر سفارت آمریکا در سال ۱۳۵۸. این رویداد‌ها زمینه‌های متفاوتی داشتند، اما در تقویم رسمی جمهوری اسلامی در یک روز به هم رسیدند؛ روزی که یادآور رویارویی‌های مهم با حکومت پهلوی و مناسبات ایران و آمریکا شد.

انتهای پیام/