دستاورد عملیات محرم؛ آزادسازی هزار کیلومتر مربع از خاک ایران

به گزارش خبرنگار حماسه و جهاد دفاع‌پرس، «عملیات محرم» یکی از عملیات‌های مهم نیرو‌های مسلح جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۱ بود که با مشارکت ارتش و سپاه پاسداران در مناطق جنوب شرقی دهلران، غرب عین‌خوش و ارتفاعات مرزی حمرین به اجرا درآمد.

این عملیات با هدف عقب‌راندن نیرو‌های عراقی، آزادسازی مناطق اشغالی، تسلط بر ارتفاعات راهبردی و کاهش تهدید دشمن علیه جاده دهلران و تأسیسات نفتی منطقه انجام شد و در نهایت، به آزادسازی بخش گسترده‌ای از مناطق مرزی و وارد آمدن خسارت‌های سنگین به ارتش عراق انجامید.

تغییر راهبرد جنگ

فرماندهی جنگ از فروردین ۱۳۶۱، برای بیرون راندن نیرو‌های عراقی از سرزمین ایران، سیاست تعقیب دشمن در خاک عراق را دنبال کرد. پس از اجرای عملیات رمضان در تیر همان سال، تمرکز عملیات‌ها از شرق بصره به محدوده سومار و مندلی انتقال یافت؛ تصمیمی که با توجه به موقعیت جغرافیایی و اهمیت راهبردی مناطق مرزی اتخاذ شد.

در آن مقطع، ارتش عراق با استقرار در ارتفاعات مهم مرزی، بر بخش‌هایی از مسیر دهلران تسلط داشت. این جاده یکی از نزدیک‌ترین راه‌های ارتباطی میان جبهه‌های میانی و جنوبی کشور بود و قرار گرفتن آن در تیررس دشمن، تهدیدی جدی برای رفت‌وآمد نیرو‌های ایرانی به شمار می‌رفت. همچنین تأسیسات و حوزه‌های نفتی منطقه بیات در معرض خطر قرار داشتند.

در چنین شرایطی، اجرای عملیات‌های محدود برای حفظ تحرک جبهه‌ها و کاستن از فشار دشمن در دستور کار قرار گرفت. عملیات مسلم‌بن‌عقیل در غرب سومار و سپس عملیات محرم در جنوب شرقی دهلران و غرب عین‌خوش، در مهر و آبان ۱۳۶۱، در همین چارچوب طراحی و اجرا شدند.

این عملیات‌ها افزون بر تلاش برای دستیابی به اهداف نظامی، قرار بود فاصله میان نبرد‌های بزرگ را پوشش دهند، از اتلاف زمان و توان جلوگیری کنند و زمینه ارتقای آمادگی و توان رزمی نیرو‌ها را فراهم آورند. حفظ ابتکار عمل، فعال نگه‌داشتن جبهه‌ها، تکمیل دستاورد‌های عملیات‌های پیشین، محدود کردن آزادی عمل دشمن، جذب نیرو‌های مردمی و مقابله با تبلیغات ضدایرانی نیز از دیگر اهداف این رویکرد بود.

در همین راستا، قرارگاه کربلا که مسئولیت طراحی عملیات‌های محدود را بر عهده داشت، در ۲۰ مهر ۱۳۶۱ طرح عملیات محرم را به قرارگاه فتح در جنوب ابلاغ کرد.

ارتفاعات حمرین

محدوده عملیات محرم در نواحی مرزی و کوهستانی غرب عین‌خوش، جنوب شرقی موسیان و دهلران قرار داشت. این منطقه از شمال به حوزه نفتی بیات، از جنوب به جبل فوقی، از شرق به رودخانه دویرج و از غرب به ارتفاعات حمرین و شهر‌های العماره و علی‌غربی عراق محدود می‌شد. بنا بر اطلاعات گزارش‌شده، حدود ۹۰۰ کیلومتر از محدوده‌ای به وسعت ۱۵۰۰ کیلومتر مربع در خاک عراق قرار داشت.

بخش شرقی رودخانه دجله، میان شهر‌های العماره و علی‌غربی، از نظر نظامی موقعیتی حساس داشت. ارتش عراق بیش از دو سال بر ارتفاعات این منطقه، شهر موسیان و چاه‌های نفت آن مسلط بود و از این موقعیت برای کنترل مسیر‌های ارتباطی نیرو‌های ایرانی استفاده می‌کرد. در نتیجه، جاده دهلران ـ عین‌خوش بار‌ها در معرض آتش دشمن قرار می‌گرفت.

ازاین‌رو، آزادسازی ارتفاعات حمرین و مناطق پیرامونی آن، تنها به معنای بازپس‌گیری چند نقطه جغرافیایی نبود؛ بلکه می‌توانست موقعیت دفاعی ایران را تقویت کند و امکان نظارت بر مسیر‌های ارتباطی و تحرکات نظامی عراق را افزایش دهد.

اهداف عملیات محرم شامل آزادسازی ارتفاعات مرزی حمرین، شماری از پاسگاه‌های مرزی و حوزه‌های نفتی، رسیدن نیرو‌های ایرانی به مرز‌های بین‌المللی و خارج کردن جاده عین‌خوش ـ دهلران از دید و تیر دشمن بود. تصرف سرپل در منطقه العماره، استقرار نیرو‌های خودی در ارتفاعات مسلط و قرار دادن جاده بصره ـ العماره و دیگر مسیر‌های مواصلاتی عراق در معرض دید و کنترل نیز در شمار مأموریت‌های پیش‌بینی‌شده قرار داشت.

تهدید شهرک صنعتی طیب عراق، آزادسازی پاسگاه‌های زبیدات، شرهانی و ابوغریب و دستیابی به چاه‌های نفت عراق در این محدوده، از دیگر اهداف عملیات بود. فرماندهان همچنین در پی آن بودند که با استقرار نیرو‌های ایرانی در ارتفاعات راهبردی، ارتش عراق را به دفاع از خطی گسترده در دشت‌های منطقه وادار کنند و تمرکز نیرو‌های آن را در جبهه جنوب بر هم بزنند.

سازمان رزمی و آمادگی دو طرف

هدایت عملیات محرم بر عهده قرارگاه مرکزی قائم بود که شش قرارگاه تابعه، از قائم یک تا قائم شش، را در اختیار داشت. این مجموعه با مشارکت یگان‌هایی از سپاه پاسداران، ارتش و ژاندارمری سازمان‌دهی شده بود و مأموریت هر بخش با توجه به محور عملیاتی آن تعیین می‌شد.

قرارگاه قائم یک به فرماندهی احمد کاظمی، از نیرو‌های تیپ ۸ نجف اشرف، یک گروهان ژاندارمری موسیان، یک گردان توپخانه ۱۰۵ میلی‌متری ارتش و آتشبار ۱۲۲ میلی‌متری سپاه تشکیل می‌شد. این قرارگاه در مجموع ده گردان پیاده، یک گردان ضدزره و دو گردان ادوات داشت.

قرارگاه قائم دو، هفت گردان پیاده از تیپ ۲۵ کربلا را در اختیار داشت. در ترکیب قائم سه نیز هشت گردان پیاده از تیپ ۱۷ علی‌بن‌ابی‌طالب به فرماندهی مهدی زین‌الدین و تیپ یک لشکر ۲۱ حمزه ارتش به فرماندهی سرهنگ علی رزمی حضور داشتند.

قرارگاه قائم چهار با مشارکت یگان‌هایی از تیپ ۱۴ امام حسین و تیپ ۸۴ خرم‌آباد تشکیل شده بود و فرماندهی مشترک آن را محمد ابوشهاب، فرمانده تیپ ۱۴ امام حسین، و سرهنگ اسکندر بیرانوند از ارتش بر عهده داشتند. قرارگاه قائم پنج از نیرو‌های تیپ ۴۴ قمر بنی‌هاشم و یک گردان تکاور از تیپ ۵۸ تشکیل می‌شد و کریم نصر فرماندهی آن را بر عهده داشت. قائم شش نیز با شش گردان پیاده از تیپ ۳۵ امام سجاد به فرماندهی محمدنبی رودکی در عملیات حضور داشت.

در مجموع، بیش از ۶۰ گردان پیاده شامل ۵۲ گردان سپاه و هشت گردان ارتش، به همراه دو گردان ژاندارمری در این عملیات شرکت کردند. در مقابل، برآورد گزارش‌شده از توان رزمی دشمن، از حضور لشکر ۱۰ زرهی سپاه چهارم ارتش عراق حکایت داشت که استعداد آن حدود دو برابر نیرو‌های ایرانی عنوان شده است.

اهمیت منطقه و حساسیت عملیات، فرماندهی عراق را نیز به واکنش واداشت. بر اساس گزارش موجود، صدام برای نظارت بر روند نبرد و جلوگیری از پیشروی نیرو‌های ایرانی، شخصاً در منطقه حضور یافت و از امکانات گسترده‌ای برای مقابله با عملیات استفاده کرد.

 آغاز عملیات با رمز «یا زینب»

عملیات محرم در ساعت ۲۲:۰۵ روز ۱۰ آبان ۱۳۶۱ با رمز «یا زینب» آغاز شد. فرماندهی عملیات بر عهده قرارگاه مرکزی قائم بود و حسین خرازی، فرمانده قرارگاه فتح از سپاه، و سرهنگ منوچهر دژاکام از ارتش در هدایت آن نقش داشتند. نام محرم نیز به دلیل هم‌زمانی عملیات با چهاردهم این ماه انتخاب شد.

این عملیات در سه مرحله اصلی اجرا شد. بخش عمده نبرد‌ها از ۱۰ تا ۱۸ آبان ادامه داشت، اما درگیری‌های پراکنده، اصلاح مواضع دفاعی و مقابله با پاتک‌های محلی دشمن تا ۲۵ آبان طول کشید.

در مرحله نخست، قرارگاه‌های قائم یک تا چهار وارد عمل شدند. قائم یک به فرماندهی احمد کاظمی، پیشروی خود را از سه محور شمالی، میانی و جنوبی آغاز کرد. نیرو‌های ایرانی در مسیر پیشروی با خطوط دفاعی مستحکم عراق روبه‌رو شدند؛ خطوطی که با میدان‌های مین، سیم‌خاردار و سنگر‌های کمین تقویت شده بود.

با وجود این موانع، رزمندگان توانستند از مواضع دفاعی دشمن عبور کنند و به سمت ارتفاعات مهم منطقه پیش بروند. در یکی از محورها، ارتفاعات ۲۹۸ و ۲۹۲ و مناطق پیرامونی آن محاصره و بخشی از رشته‌کوه حمرین پاک‌سازی شد. همچنین با همراهی نیرو‌های قائم سه، ارتفاعات مشرف بر شهرک طیب و تپه‌های مسلط بر منطقه به تصرف درآمد.

در محور دیگر، نیرو‌های ایرانی پس از تصرف ارتفاعات و پاک‌سازی تپه‌های اطراف ارتفاع ۲۹۸، شماری از نیرو‌های عراقی را به اسارت گرفتند و سنگر‌های آنان را منهدم کردند. در محور سوم نیز بلندی‌ها و تپه‌های منطقه تصرف شد و یک گردان برای تأمین جناح راست، در غرب رودخانه میمه مستقر شد.

قرارگاه قائم دو در محور جنوبی به پاک‌سازی عمق منطقه ادامه داد و نیرو‌های قائم سه نیز از دو محور شمالی و جنوبی به پیشروی پرداختند و به اهداف تعیین‌شده دست یافتند.

سیلاب دویرج

یکی از دشوارترین بخش‌های عملیات به مأموریت قرارگاه قائم چهار در محور جنوبی مربوط می‌شد. نیرو‌های این قرارگاه قرار بود از سه محور چم‌سر، چم‌ربوط و چم‌هندی پیشروی کنند؛ اما وقوع سیلاب و بالا آمدن سطح آب رودخانه‌های دویرج، میمه و چیخواب، روند عملیات را با مشکل جدی مواجه کرد.

طغیان رودخانه‌ها از پیش‌بینی‌های عملیاتی خارج بود. از سوی دیگر، حضور نیرو‌های عراقی در ساحل غربی رودخانه نیز عبور از این موانع طبیعی را دشوارتر می‌کرد. در نتیجه، نیرو‌های مستقر در محور‌های چم‌ربوط و چم‌هندی نتوانستند پیشروی موردنظر را انجام دهند.

بخشی از نیرو‌های گردان امام سجاد و تیپ امام حسین در جریان این وضعیت با دشواری‌های شدیدی روبه‌رو شدند. آب‌گرفتگی و غرق شدن تجهیزات، از جمله مهمات، سلاح‌ها، چادر‌ها و باروبنه، توان عملیاتی نیرو‌ها را کاهش داد و تعدادی از رزمندگان نیز جان خود را از دست دادند. نبود راه ارتباطی مناسب، دشواری خروج از منطقه و فشار روحی ناشی از شرایط پیش‌آمده، دستیابی به اهداف این دو محور را با مانع روبه‌رو کرد.

در پی این وضعیت، فرماندهان تمرکز اصلی نیرو‌ها را به محور چم‌سری انتقال دادند. رزمندگان پس از احداث پل دویرج، که پیش‌تر به دست نیرو‌های عراقی تخریب شده بود، توانستند از رودخانه عبور کنند. سپس بخشی از جاده آسفالته چم‌سری ـ شرهانی را به تصرف درآوردند و اطراف ارتفاعات ۴۰۰ را پاک‌سازی کردند.

با وجود مشکلات ناشی از سیلاب و مقاومت نیرو‌های عراقی، دستاورد‌های مرحله نخست قابل توجه بود. در روز اول عملیات، بیش از ۵۰۰ کیلومتر مربع از مناطق موردنظر، از جمله ارتفاعات ۴۰۰ و ۲۹۸ و تپه‌های اطراف، آزاد شد. همچنین حدود هزار و ۴۰۰ نفر از نیرو‌های عراقی به اسارت درآمدند.

بر اساس آمار گزارش‌شده، نه تیپ ارتش عراق بین ۲۰ تا ۸۰ درصد آسیب دیدند. افزون بر آن، ۲۲۰ دستگاه تانک، نفربر و خودرو منهدم شد و ۱۴۵ دستگاه خودروی سبک و سنگین و مقداری مهمات نیز به غنیمت نیرو‌های ایرانی درآمد.

گسترش فشار بر مواضع عراق

مرحله دوم عملیات در ۱۲ آبان آغاز شد. در این مرحله، نیرو‌های ایرانی با حمله به یگان‌های عراقی که قصد ورود به منطقه را داشتند، خسارت‌های سنگینی به دشمن وارد کردند. هم‌زمان، ایجاد و تقویت خطوط پدافندی برای دستیابی به جاده آسفالته زبیدات ـ شرهانی و منطقه چم‌سری دنبال شد.

پیشروی نیرو‌های ایرانی در این مرحله باعث شد بخش‌هایی از مناطق مرزی در غرب منطقه عملیات، تا عمق حدود ۲۰ کیلومتری، بر مسیر‌های ارتباطی و تدارکاتی بصره ـ العماره ـ بغداد اشراف پیدا کند. این وضعیت، موقعیت نیرو‌های عراقی را در مسیر‌های پشتیبانی با تهدید روبه‌رو کرد.

در ادامه، مرحله سوم عملیات در ۱۶ آبان آغاز شد. نیرو‌های ایرانی در این مرحله حدود ۳۰۰ کیلومتر مربع از مناطق موردنظر، از جمله محدوده زبیدات و شرهانی، پاسگاه ابوغریب و تأسیسات نفتی دارای ۳۵ حلقه چاه را آزاد کردند. ارتش عراق در واکنش به این پیشروی‌ها، بمباران منطقه را در دستور کار قرار داد.

روز ۱۷ آبان، تلاش نیرو‌های ایرانی بر تکمیل دستاورد‌های مرحله سوم و رفع فاصله میان مواضع تیپ‌های ۸ نجف اشرف و ۲۵ کربلا متمرکز شد. ترمیم خطوط دفاعی و تثبیت مناطق تصرف‌شده نیز در دستور کار قرار داشت.

در همین حال، نیرو‌های قرارگاه قائم چهار به دلیل کاهش مهمات، تأخیر در پشتیبانی و فشار حملات عراق، ناچار به عقب‌نشینی از تپه ۱۷۵ شدند. این ارتفاع در جریان درگیری‌ها چند بار میان دو طرف دست‌به‌دست شد و سرانجام در ۱۸ آبان بار دیگر به تصرف نیرو‌های ایرانی درآمد.

تثبیت مواضع و پایان مراحل اصلی عملیات

روز‌های ۱۹ و ۲۰ آبان به ترمیم و استحکام مواضع دفاعی نیرو‌های ایرانی گذشت. ارتش عراق در ۲۱ آبان برای بازپس‌گیری مناطق ازدست‌رفته، نهر عنبر را بمباران کرد و از بخش جنوبی منطقه عملیات تا هشت کیلومتری جنوب چم‌هندی عقب نشست.

این درگیری‌ها تلفات و خسارت‌هایی نیز برای ارتش عراق به همراه داشت. بر اساس آمار منتشرشده، در این مرحله حدود هزار و ۱۰۰ نفر از نیرو‌های عراقی کشته یا زخمی شدند، ۴۶ نفر به اسارت درآمدند و ۱۳ دستگاه تانک و نفربر منهدم شد.

با پایان این مرحله، بخش اصلی عملیات محرم به نتیجه رسید و نیرو‌های ایرانی توانستند مواضع تصرف‌شده را تثبیت کنند. هرچند درگیری‌ها و تلاش برای اصلاح خطوط دفاعی تا روز‌های بعد ادامه داشت، اهداف عمده عملیات در بخش‌های مختلف منطقه تأمین شده بود.

دستاورد‌های نظامی عملیات محرم

برآورد کلی نتایج عملیات محرم از آزادسازی حدود هزار کیلومتر مربع از مناطق موردنظر حکایت دارد. ارتفاعات ۴۰۰، ۱۷۵ و ۲۹۸، حوزه نفتی بیات، نهر عنبر و پل و پاسگاه‌های چم‌سری، موسیان و ربوط در خاک ایران، از جمله مناطق آزادشده بودند.

در خاک عراق نیز پاسگاه‌های شرهانی، ابوغریب، حماد شهاب و بجیله به تصرف نیرو‌های ایرانی درآمدند. افزون بر این، با عقب راندن نیرو‌های دشمن، جاده عین‌خوش ـ دهلران از تیررس مستقیم عراق خارج شد و شهرک طیب در معرض دید نیرو‌های ایرانی قرار گرفت.

طبق آمار کلی گزارش‌شده، بیش از ۶ هزار نفر از نیرو‌های عراقی کشته یا زخمی شدند و حدود ۲ هزار و ۳۰۰ نفر به اسارت درآمدند. همچنین ده تیپ و سه گردان تانک و مکانیزه ارتش عراق بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد آسیب دیدند.

در جریان عملیات، عراق از گاز‌های شیمیایی و سمی نیز استفاده کرد؛ با این حال، بر اساس گزارش موجود، شرایط جوی و وزش باد و بارندگی از شدت اثرگذاری آن کاست.

شکست در عملیات محرم پایان حملات عراق نبود. پس از این نبرد، ارتش بعث بمباران مناطق عملیاتی را ادامه داد و حمله به اسکله‌های نفتی ایران در خارک و شهر‌هایی همچون آبادان، خرمشهر و ایلام را از سر گرفت.

پس از پایان عملیات، مسئولیت دفاع از محدوده پاسگاه ابوغریب تا سه‌راهی شهرک زبیدات به تیپ یک لشکر ۲۱ پیاده ارتش واگذار شد. در ادامه نیز، برای پاک‌سازی ارتفاعات حمرین در شمال فکه، عملیات والفجر یک طراحی شد که در فروردین ۱۳۶۲ به اجرا درآمد.

حماسه مردم اصفهان

عملیات محرم، افزون بر نتایج نظامی، با شهادت شمار زیادی از رزمندگان همراه بود. بنا بر گزارش منتشرشده، حدود ۷۰۰ نفر از نیرو‌های اعزامی استان اصفهان در این عملیات به شهادت رسیدند.

در ۲۵ آبان ۱۳۶۱، پیکر ۳۷۰ شهید در اصفهان تشییع شد و چند روز بعد نیز پیکر ۲۵۰ شهید دیگر بر دستان مردم این شهر قرار گرفت. گستردگی حضور مردم و شکوه این مراسم، به نمادی از همراهی مردم اصفهان با رزمندگان دفاع مقدس تبدیل شد. امام خمینی نیز از مردم این استان تقدیر کردند و پس از آن، ۲۵ آبان در تقویم رسمی کشور به نام «روز حماسه و ایثار مردم اصفهان» شناخته شد.

یاد شهدای عملیات محرم در مناطق عملیاتی نیز گرامی داشته شده است. در اول فروردین ۱۳۸۱، پیکر پنج شهید گمنام از لشکر ۱۴ امام حسین که در این عملیات به شهادت رسیده بودند، در گلزار شهدای دهلران تشییع و به خاک سپرده شد. در پی این مراسم، یادمان مزار شهدای گمنام در آن مکان شکل گرفت.

همچنین پل هفت‌دهنه رودخانه دویرج، که عبور از آن در جریان عملیات با دشواری‌های فراوانی همراه بود، به یاد رزمندگان شهید این نبرد به «پل شهدای محرم» تغییر نام یافت.

عملیات محرم با وجود موانع طبیعی، مقاومت نیرو‌های عراقی و دشواری‌های پشتیبانی، توانست بخش گسترده‌ای از مناطق مرزی را آزاد کند و موقعیت دفاعی ایران را در جبهه جنوب تقویت کند. این عملیات همچنین با ثبت رشادت رزمندگان و شهادت شمار زیادی از نیروها، به یکی از رویداد‌های ماندگار دفاع مقدس و بخشی از حافظه تاریخی مردم ایران تبدیل شد.

انتهای پیام/ 122