کتاب نقطه آغاز پرورش انسان آینده است

به گزارش گروه فرهنگ دفاع‌پرس، حامد علامتی، مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، به مناسبت سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در یادداشتی با عنوان «همه‌چیز از کتاب آغاز می‌شود»، بر ضرورت گسترش عدالت فرهنگی، تقویت ارتباط کودکان با کتاب، نقش مربیان و خانواده‌ها در ترویج خواندن و اهمیت حفظ توان خواندن عمیق در عصر فناوری‌های نوین تأکید کرد.

متن این یادداشت به شرح زیر است:

همه‌چیز از کتاب آغاز می‌شود

برای ما در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، همه‌چیز از کتاب آغاز می‌شود؛ از نخستین تصویری که نگاه کودک را متوقف می‌کند، از نخستین قصه‌ای که تخیل او را به حرکت درمی‌آورد، از نخستین پرسشی که در ذهنش جوانه می‌زند و از نخستین رؤیایی که برای آینده خود و جهان پیرامونش می‌سازد.

کتاب برای کانون تنها یکی از فعالیت‌های فرهنگی نیست؛ کتاب، نقطه آغاز یک فرایند تربیتی و سرچشمه بسیاری از تجربه‌های فرهنگی، هنری و فکری کودک و نوجوان است. قصه، نمایش، فیلم، پویانمایی، شعر، نقاشی، گفت‌و‌گو و حتی تجربه‌های علمی، می‌توانند از جهانی آغاز شوند که یک کتاب پیش روی کودک می‌گشاید.

کتاب بیش از آنکه مجموعه‌ای از صفحه‌ها باشد، امکان مواجهه کودک با «جهان‌های دیگر» است؛ فرصتی برای دیدن آنچه ندیده، اندیشیدن به آنچه پیش از این درباره‌اش نیندیشیده و تجربه کردن زندگی‌هایی که خود نزیسته است. همین ویژگی است که کتاب را به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های پرورش تخیل، تفکر، زبان، همدلی و قدرت انتخاب تبدیل می‌کند.

از این منظر، کتاب‌خوانی فقط یک عادت فرهنگی نیست؛ بخشی از فرایند ساختن انسان آینده است.

در نگاه کانون، انتشار یک کتاب پایان کار نیست. کتاب زمانی به مقصد خود نزدیک می‌شود که به دست کودک برسد، خوانده شود، درباره آن گفت‌و‌گو شکل بگیرد، پرسشی ایجاد کند و تجربه‌ای تازه در ذهن و زندگی مخاطب بیافریند.

از همین رو، «تولید کتاب» و «ترویج خواندن» را دو مأموریت جدا از یکدیگر نمی‌دانیم. اثری که با دقت تولید می‌شود، باید امکان دیده‌شدن و خوانده‌شدن نیز پیدا کند؛ و عدالت فرهنگی دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود.

هیچ کودکی نباید به دلیل محل زندگی، شرایط اقتصادی خانواده یا فاصله جغرافیایی، از حق دسترسی به کتاب و تجربه فرهنگی باکیفیت محروم بماند.

فاصله از شهر‌های بزرگ نباید به فاصله از کتاب تبدیل شود.

کتابخانه‌های ثابت، سیار و پستی کانون، هرکدام تلاشی برای کوتاه‌کردن همین فاصله‌اند. وقتی یک کتابخانه سیار به روستایی دوردست می‌رسد، تنها چند جلد کتاب جابه‌جا نشده است؛ امکان کشف، خیال، گفت‌و‌گو و تجربه فرهنگی به آن نقطه رسیده است.

این همان معنای عمیق عدالت فرهنگی است: اینکه کودک، هر کجا که زندگی می‌کند، احساس کند سهمی از بهترین فرصت‌های فرهنگی این سرزمین دارد.

اما رساندن کتاب به کودک، تنها نیمی از راه است. نیمه دیگر، ساختن «رابطه» میان کودک و کتاب است.

اینجاست که نقش مربی اهمیت پیدا می‌کند. قصه‌گویی، بلندخوانی، معرفی کتاب، گفت‌و‌گو، پرسشگری و فعالیت‌های پس از خواندن، کتاب را از یک شیء روی قفسه به یک تجربه زنده تبدیل می‌کنند.

گاهی یک گفت‌وگوی کوتاه پس از خواندن یک داستان، اثری ماندگارتر از خود داستان بر ذهن کودک می‌گذارد. زیرا کودک فرصت پیدا می‌کند برداشت خود را بیان کند، سؤال بپرسد، مخالفت کند، خیال‌پردازی کند و جهان قصه را دوباره از منظر خود بسازد.

کودک کتاب‌خوان، فقط خواننده متن نیست؛ شریک در ساخت معناست.

کتاب در کانون، در بسیاری از مواقع نقطه پایان نیست؛ نقطه آغاز یک آفرینش تازه است.

یک داستان می‌تواند به نمایش تبدیل شود، بر پرده سینما جان بگیرد، در قالب پویانمایی بازآفرینی شود، الهام‌بخش یک نقاشی یا سرود باشد و حتی زمینه یک گفت‌وگوی علمی یا فلسفی را فراهم کند.

این پیوند میان کتاب و سایر هنر‌ها از ویژگی‌های مهم سنت فرهنگی کانون است.

اقتباس ادبی زمانی ارزشمندتر می‌شود که میان دو تجربه رفت‌وآمد ایجاد کند: کودک فیلم را ببیند و کنجکاو شود کتاب را بخواند؛ کتاب را بخواند و مشتاق باشد جهان آن را در تصویر، نمایش یا پویانمایی تجربه کند.

در چنین چرخه‌ای، ادبیات و هنر به جای رقابت با یکدیگر، یکدیگر را تقویت می‌کنند.

امروز، اما مسئله کتاب‌خوانی با یک پرسش تازه نیز روبه‌روست.

کودکان و نوجوانان در جهانی زندگی می‌کنند که صفحه‌های نمایش، شبکه‌های اجتماعی، ویدئو‌های کوتاه و اکنون ابزار‌های هوش مصنوعی، بخش بزرگی از توجه آنان را در اختیار گرفته‌اند.

پاسخ ما نمی‌تواند حذف فناوری یا تقابل ساده کتاب و فضای دیجیتال باشد.

مسئله اصلی این است که نسل جدید، در میان انبوه محتوا، قدرت تمرکز، فهم عمیق، پرسشگری و انتخاب آگاهانه را از دست ندهد.

در چنین جهانی، کتاب شاید بیش از گذشته اهمیت پیدا کرده باشد.

کتاب به کودک فرصت مکث می‌دهد؛ فرصت تمرکز، دنبال‌کردن یک اندیشه، ساختن تصویر در ذهن و گفت‌و‌گو با یک متن. در جهانی که بسیاری از محتوا‌ها برای عبور سریع طراحی شده‌اند، خواندن تمرینی برای درنگ و اندیشیدن است؛ و شاید یکی از مهم‌ترین وظایف فرهنگی ما در سال‌های آینده همین باشد؛ حفظ توان خواندن عمیق در نسلی که در معرض مصرف سریع محتوا قرار دارد.

در کنار همه نهاد‌های فرهنگی، خانواده نیز نقشی تعیین‌کننده دارد.

نخستین تجربه‌های کودک از کتاب، اغلب نه در کتابخانه، بلکه در خانه شکل می‌گیرد؛ در صدای پدر یا مادری که برای فرزندش قصه می‌خواند، در کتابی که در دسترس کودک قرار می‌گیرد، در گفت‌وگویی که پس از یک داستان شکل می‌گیرد و مهم‌تر از همه، در مشاهده بزرگ‌تر‌هایی که خودشان کتاب می‌خوانند.

فرهنگ مطالعه بیش از آنکه با توصیه ساخته شود، با تجربه شکل می‌گیرد.

برای کتاب‌خوان کردن کودکان لازم نیست همیشه برنامه‌های پیچیده طراحی کنیم.

گاهی بیست دقیقه باهم‌خوانی در خانه، اجازه انتخاب کتاب به کودک، عضویت در یک کتابخانه، گفت‌و‌گو درباره یک داستان یا هدیه‌دادن کتاب، می‌تواند آغاز یک رابطه ماندگار باشد.

مهم آن است که خواندن برای کودک با لذت، کشف، صمیمیت و اختیار همراه شود.

کودکی که حق انتخاب کتاب دارد، احتمال بیشتری دارد که انتخاب «خواندن» را نیز به بخشی از زندگی خود تبدیل کند.

هفته کتاب و کتاب‌خوانی برای ما فرصتی برای برگزاری چند برنامه مناسبتی نیست؛ فرصتی است برای تجدید یک تعهد.

تعهد نویسنده به خلق اثری شایسته؛ تعهد ناشر به کیفیت؛ تعهد کتابخانه به دسترسی؛ تعهد مربی به ایجاد شوق خواندن؛ تعهد خانواده به ساختن تجربه‌ای صمیمی از کتاب؛ و تعهد ما در کانون، به اینکه کتاب را تا دورترین نقطه این سرزمین به دست کودک برسانیم و زمینه‌ای فراهم کنیم که آن کتاب در ذهن و زندگی او ادامه پیدا کند.

آینده کتاب‌خوانی را فقط در شمارگان کتاب‌ها، تعداد کتابخانه‌ها یا میزان امانت نمی‌توان سنجید.

مهم‌تر از همه این است که چه تعداد کودک، کتاب را به بخشی از جهان شخصی خود تبدیل کرده‌اند؛ چند کودک پس از خواندن یک کتاب سؤال تازه‌ای پرسیده‌اند، رؤیای تازه‌ای ساخته‌اند یا نگاه متفاوتی به جهان پیدا کرده‌اند.

زیرا در پایان، ما کتاب را برای کتاب نمی‌خواهیم.

کتاب را برای انسانی می‌خواهیم که می‌اندیشد، سؤال می‌کند، خیال می‌ورزد، انتخاب می‌کند و آینده را می‌سازد؛ و به همین دلیل است که در کانون همچنان باور داریم؛ همه‌چیز از کتاب آغاز می‌شود؛ اما اگر کتاب درست خوانده شود، پایانش می‌تواند آغاز هزاران راه تازه باشد.

سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌و‌گو کنیم» از ۲۳ تا ۳۰ آبان ۱۴۰۵ در سراسر کشور برگزار می‌شود.

انتهای پیام/ 121