چرا تغییر چهرهها راهبرد آمریکا را تغییر نمیدهد؟
گروه سیاسی دفاعپرس، شایان میرزایی؛ یکی از خطاهای تکرارشونده در تحلیل روابط ایران و آمریکا، تقلیل سیاست خارجی واشنگتن به ویژگیهای شخصیتی رؤسای جمهور و تفاوتهای حزبی میان دموکراتها و جمهوریخواهان است. گویی با پایان یافتن دوره یک رئیس جمهور و ورود رئیس جمهور دیگر، الزاماً فصل تازهای در روابط دو کشور آغاز خواهد شد. این در حالی است که تجربه چند دهه گذشته نشان داده است اختلافات سیاسی در داخل آمریکا، لزوماً به معنای اختلاف بر سر اهداف کلان این کشور در قبال ایران نیست.

تأکید رهبر انقلاب در پیام اخیر به مناسبت روز مبارزه با استکبار جهانی بر اینکه کسانی که همچنان به تغییر رفتار آمریکا یا جابهجاییهای حزبی و جناحی در نظام سلطه امید بستهاند، در اشتباه هستند، دقیقاً ناظر به همین مسئله است. در واقع، مسئله اصلی نه این است که چه کسی در کاخ سفید مستقر میشود، بلکه این است که ساختار تصمیمگیری آمریکا چه تصویری از جایگاه ایران در نظم منطقهای و بینالمللی دارد و چه منافعی را در محدودسازی قدرت و نفوذ ایران دنبال میکند.
مروری بر کارنامه دولتهای مختلف آمریکا نیز امکان بررسی این مسئله را فراهم میکند. دولت جورج بوش با قرار دادن ایران در چارچوب محور شرارت، سیاست فشار و تقابل را در دستور کار قرار داد. دولت باراک اوباما، با وجود تفاوت در ادبیات دیپلماتیک و ورود به مذاکرات هستهای، همزمان سیاست تحریم و فشار اقتصادی را دنبال کرد. دونالد ترامپ با خروج از برجام و اجرای سیاست فشار حداکثری، سطح تقابل را افزایش داد و دولت جو بایدن نیز با وجود تأکید بر دیپلماسی، بخش مهمی از زیرساخت تحریمی پیشین را حفظ کرد. بنابراین، تفاوت دولتها را باید در ابزارها، تاکتیکها و شیوه مدیریت تقابل جستوجو کرد، نه لزوماً در اصل اهداف راهبردی.
البته این به معنای یکسان بودن تمام دولتهای آمریکا یا بیاهمیت بودن تفاوتهای حزبی نیست. هر دولت میتواند در انتخاب ابزار، میزان استفاده از دیپلماسی، سطح تنش و نحوه اعمال فشار تفاوتهایی ایجاد کند. اما نکته اساسی آن است که نباید تفاوت در روش را با تغییر در هدف اشتباه گرفت. ممکن است یک دولت از مذاکره سخن بگوید و دولت دیگر از تهدید نظامی؛ ممکن است یکی مسیر تحریم را در کنار دیپلماسی دنبال کند و دیگری به سراغ فشار حداکثری برود، اما نتیجه هر دو رویکرد، در صورت تداوم هدف محدودسازی قدرت مستقل ایران، میتواند در یک چارچوب راهبردی قرار گیرد.
از این منظر، خوشبینی به تغییر رئیسجمهور آمریکا بهعنوان عاملی تعیینکننده برای حل اختلافات، نوعی خطای محاسباتی است. چنین برداشتی میتواند سیاست خارجی کشور را به تحولات انتخاباتی آمریکا وابسته کند؛ بهگونهای که هر چهار سال یکبار، با تغییر دولت در واشنگتن، انتظارات و محاسبات سیاسی در تهران نیز دستخوش تغییر شود. این وابستگی، قدرت تصمیمگیری مستقل را کاهش میدهد و امکان شکلگیری یک راهبرد بلندمدت را محدود میکند.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی برای ایران باید شناخت دقیق منافع و محاسبات طرف مقابل و تنظیم سیاست خارجی بر مبنای مؤلفههای واقعی قدرت ملی باشد. دیپلماسی همچنان میتواند ابزاری برای مدیریت اختلافات، کاهش هزینهها و تأمین منافع ملی باشد، اما کارآمدی آن زمانی افزایش مییابد که بر شناخت واقعبینانه از طرف مقابل و برخورداری از پشتوانه قدرت استوار باشد؛ نه بر امید به تغییر اشخاص یا انتظار برای روی کار آمدن جناحی خاص در آمریکا.
در همین چارچوب، تأکید پیام رهبر انقلاب بر راهبرد «ایران هرچه قویتر» اهمیت پیدا میکند. بازدارندگی صرفاً محصول توان نظامی نیست؛ بلکه از ترکیب قدرت دفاعی، ظرفیت اقتصادی، پیشرفت علمی و فناوری، انسجام اجتماعی و ثبات سیاسی شکل میگیرد. وحدت ملی و اعتماد عمومی نیز در این میان صرفاً مؤلفههایی تبلیغاتی نیستند، بلکه بخشی از ظرفیت واقعی کشور برای مواجهه با فشارهای خارجی به شمار میروند.
در نهایت، پیام راهبردی رهبر انقلاب در روز مبارزه با استکبار جهانی را میتوان دعوت به عبور از سیاست خارجی مبتنی بر انتظار و حرکت به سمت سیاست خارجی مبتنی بر قدرت و محاسبه دانست. ایران برای تأمین منافع خود نه باید دیپلماسی را کنار بگذارد و نه سرنوشت روابط خارجیاش را به نتیجه انتخابات آمریکا گره بزند. آنچه باید مبنای تصمیمگیری قرار گیرد، شناخت پایدار منافع ملی، ارزیابی واقعبینانه رفتار واشنگتن و تقویت مؤلفههای قدرت داخلی است. تغییر افراد در کاخ سفید ممکن است شیوه مواجهه آمریکا با ایران را تغییر دهد، اما تا زمانی که منطق و اهداف ساختاری این مواجهه دگرگون نشده باشد، نمیتوان صرفاً با تغییر نام رئیس جمهور، انتظار تغییر بنیادین در مناسبات دو کشور را داشت.
انتهای پیام/381
