گل‌علی بابایی: ادبیات جنگ اخیر باید از دل مردم میدان روایت شود
به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، جنگ، تنها در میدان نبرد اتفاق نمی‌افتد؛ بخشی از آن در حافظه مردم، در روایت‌ها و در ادبیاتی که پس از آن شکل می‌گیرد، ادامه پیدا می‌کند. دفاع مقدس هشت‌ساله ایران نمونه‌ای روشن از همین واقعیت است؛ جنگی که اگرچه با گلوله و موشک آغاز شد، اما در سال‌های پس از آن، در قالب خاطره، رمان، داستان، مستندنگاری و دیگر گونه‌های ادبی و هنری به حیات خود ادامه داد.
با گذشت بیش از چهار دهه از پایان دفاع مقدس، جنگ‌های اخیر نیز ضرورت ثبت و روایت پیدا کرده‌اند؛ جنگ‌هایی که از نظر میدان نبرد، فناوری، گستره جغرافیایی و حتی نقش مردم و رسانه، تفاوت‌های مهمی با جنگ هشت‌ساله دارند. در این میان، یکی از پرسش‌های اساسی این است که ادبیات جنگ اخیر چگونه باید شکل بگیرد، چه کسانی باید راوی آن باشند و چگونه می‌توان از تجربه‌های دفاع مقدس برای جلوگیری از تکرار خطاهای گذشته استفاده کرد.
گل‌علی بابایی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات دفاع مقدس، از جمله نویسندگانی است که بخش مهمی از آثار خود را به ثبت تاریخ دفاع مقدس هشت ساله و روایت تجربه زیسته خود از جنگ اختصاص داده است. در گفت‌وگویی با وی که قسمت اول آن را در ادامه می‌خوانید تلاش کرده‌ایم نسبت میان جنگ‌های اخیر و ادبیات را بررسی کنیم؛ از ضرورت ثبت مردمی وقایع و نقش راویان میدان، تا اهمیت ترجمه آثار، مواجهه با جنگ روایت‌ها، توجه به قهرمانان کمتر دیده‌شده و ضرورت ثبت لحظه‌های تاریخی پیش از آنکه به فراموشی سپرده شوند.
دفاع‌پرس: شما از نسلی هستید که جنگ هشت‌ساله را در میادین نبرد تجربه کرد و بعدها بخشی از تجربه آن نسل را در قالب ادبیات و خاطره‌نگاری ثبت کردید. اگر بخواهیم جنگ رمضان و جنگ تحمیلی اخیر را از منظر ادبیات با دفاع مقدس هشت ساله مقایسه کنیم، مهم‌ترین تفاوت ماهوی این جنگ‌ها را چه می‌دانید و این تفاوت چه تأثیری بر ادبیات آن خواهد گذاشت؟
جنگی که در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ توسط رژیم بعثی صدام و به نیابت و با چراغ سبز حکّام آمریکای جنایتکار به ملّت ما تحمیل شد؛ در واقع، آن جنگ نیز یک جنگ نیابتی بود؛ درست مانند جنگی که امروز درگیر آن هستیم. واقعیت این است که جنگ ۱۲ روزه تمام نشده بود و دشمن آمریکایی- صهیونی آن را در زیر خاکستر نگه داشته بود و دوباره نهم اسفند سال گذشته آتش آن را شعله‌ور کرد. ما همچنان درگیر تبعات و آثار این دو جنگ اخیر هستیم. به نظر من این سه جنگ، یعنی جنگ تحمیلی هشت‌ساله، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، شباهت‌های زیادی باهم دارند؛ با این تفاوت که در جنگ تحمیلی، صدام نقش اصلی را داشت، در جنگ ۱۲ روزه اسرائیل وارد میدان شد و در جنگ رمضان، آمریکا مستقیماً به میدان ملّت ما آمد و نقش اصلی را ایفا کرد.
پس از سقوط شاه، صدام به دنبال آن بود تا خودش را ژاندارم منطقه کند، در واقع او می‌خواست از شرایط نا به سامان ایجادشده بعد از انقلاب ایران استفاده کند. شاکله هیمنه آمریکا در منطقه غرب آسیا، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ به سختی ضربه خورد و منافعش واقعاً به خطر افتاد. همین مسئله باعث شد که از همان روزهای اول پیروزی انقلاب اسلامی، حتی پیش از آنکه یک هفته از انقلاب بگذرد، از طریق سفارتخانه‌اش در تهران، شورش‌ها در مناطق مرزی را مدیریت کرد؛ از آذربایجان غربی و کردستان و بلوچستان گرفته تا خوزستان و ترکمن‌صحرا. درگیری‌های مختلفی ایجاد کردند، امّا موفق نشدند.
وقتی نتوانستند از این طریق نظام جمهوری اسلامی را به سقوط بکشانند، دو طرح روی میز داشتند؛ یکی کودتا و دیگری حمله سراسری. پس از بررسی‌های کارشناسی، به این نتیجه رسیدند که کودتا را در اولویت قرار بدهند. آنها فکر می‌کردند کودتای شبکه نقاب در پایگاه شهید نوژه صددرصد موفق خواهد شد. لذا اگر کودتا پیروز می‌شد، هدفشان محقق شده بود و اگر هم شکست می‌خورد، ضربه سختی به ارتش و نیروهای مسلح وارد می‌کردند و باعث تضعیف بنیه دفاعی ایران می‌شدند. در آن صورت می‌توانستند با یک حمله گسترده، جمهوری اسلامی را ساقط و یا دست‌کم استان خوزستان را از ایران جدا کنند.
من در کتاب «رویای آمریکایی» سندی را آورده‌ام که روزنامه نیویورک‌تایمز آن را در سال ۱۳۶۶ منتشر کرده بود. در آن سند آمده است که زمینه جنگ عراق برای اشغال اراضی ایران در سال اواخر ۱۳۲۹ هم زمان با تصویب لایحه ملی شدن صنعت نفت ایران در مجلس و طرد کمپانی نفتی بریتانیا با کمک و یاری دولت انگلستان پی ریزی شد. هدف از این طرح، تسلط بر استان نفت خیز خوزستان بود، مشروط بر این که در طی حمله عراق و اشغال برق آسای شماری از مناطق سوق الجیشی و شهرهای ایران، آتش بسی با نظارت شورای امنیت سازمان ملل متحد بین طرفین برقرار گردد و در طول دوران متارکه جنگ، ایران از حاکمیت خود بر استان خوزستان، به نفع عراق چشم پوشی کند.
منتها بعد از کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت مصدق و بازگشت نفت ایران به دست آمریکا، این طرح کنار گذاشته شد و در واقع آن را در آب‌نمک نگه داشتند تا سال ۱۳۵۹ که دوباره آن را اجرایی کردند. امّا در خصوص کودتای شبکه نقاب باید بگویم که این کودتای پر هزینه برای دشمن، به صورت معجزه‌آسایی لو رفت و اکثریت عوامل آن دستگیر شدند. پیش از آن نیز آمریکا یک حمله مستقیم نظامی توسط یگان موسوم به نیروی دلتا، به بهانه آزادسازی گروگان‌ها به عمق خاک ایران انجام داده بود؛ حمله طبس که آن هم با امداد الهی و طوفان شن‌ها شکست خورد.
آمریکایی‌ها بعد از تجربه شکست خورده تهاجم به طبس و کودتای نقاب، دیدند جمهوری اسلامی همچنان پابرجاست، لذا جنگ تحمیلی را توسط صدام و بر اساس همان طرح انگلیسی به سال در آب نمک خوابیده، به ملّت ما تحمیل کردند. تصورشان این بود که ایران شکست خواهد خورد. صدام حتی در مصاحبه‌هایش بعد از سقوط خرمشهر گفته بود، مصاحبه بعدی در اهواز و سپس در تهران. برآورد مدیرات پشت پرده و آمریکایی تهاجم رژیم بعث به ایران این بود که با توجه به تجهیزات و امکاناتی که در اختیار صدام قرار داده‌اند، ایران قطعاً شکست می‌خورد. اما آنان یک مسئله را در محاسبات خود ندیده بودند و آن، مقاومت مردمی بود.
دشمنان ایران بر این باور بودند که نیروهای مسلح ما تضعیف شده‌اند، چون ارتش در جریان کودتا آسیب دیده بود، سپاه نیز اسنجام چندانی نداشت و درگیر مسائل مختلف، از جمله مقابله با مناقشات و درگیری‌های داخلی در برخی استان های مرزی و مناطق حادثه‌خیز بود. به همین علّت، جنگ افروزان آمریکایی حامی صدام بر این باور متفق بودند که ایران، توان رویایی با آن هجوم گسترده را نخواهد داشت. امّا آنها در این محاسبه یک قدرت واقعی را برآورد نکرده بودند و آن نقش تعیین کننده تمامی اقشار جامعه ایرانی؛ به ویژه مرزنشینان غیور میهن ما در غرب و جنوب بود.
همان ها که تمام مناطق مرزی، از آبادان و خرمشهر تا سوسنگرد و بستان و مهران و دهلران و سرپل‌ذهاب و قصرشیرین، وارد میدان شدند و در برابر هجوم سراسری ارتش ایستادند و دست‌کم پیشروی نیروهای دشمن را کُند یا متوقف کردند تا در مراحل بعدی جنگ، نیروهای مسلح بتوانند مناطق اشغال‌شده را آزاد کنند. در جنگ اخیر هم؛ به نظر من همین اتفاق افتاد. یعنی شباهت‌های عجیبی وجود داشت. چون دشمن همه سوژه‌ها و پروژه‌های گذشته را دوباره پیاده سازی کرد، اما باز هم روی عامل تعیین کننده تاب‌آوری مردم ما حساب نکرده بود. تصور می‌کرد مردم پای کار نظام‌شان نمی‌آیند و اگر هم بیایند، در جهت منافع آنها و علیه نظام حرکت خواهند کرد؛ ولی این اتفاق نیفتاد.
وقتی جنگ از مرزها عبور می‌کند، روایت هم باید مردمی‌تر شود
منتها، تفاوت اصلی این دو جنگ با دفاع مقدس 8ساله در نوع میدان جنگ است. جنگی که در 31شهریور سال ۱۳۵۹ به ما تحمیل شد، عمدتاً در مناطق مرزی بود. دشمن از مرزها وارد شد و تجاوز زمینی انجام داد و در کنار آن، بعضاً به برخی از شهرها نیز تجاوز هوایی می‌کرد. امّا عمده درگیری‌ها در مرز و شهرهای مرزی و نقاط حساس و سوق الجیشی بود. اگر از آبادان شروع کنیم، این شهر یک سال در محاصره کامل بود. خرمشهر هم ۳۴ روز مقاومت کرد و سرانجام با توجه به شرایطی که پیش آمد، به دست دشمن افتاد. همین وضعیت در جبهه میانی و نقاط مختلف غرب کشور نیز وجود داشت.
اما در جنگ اخیر، دیگر مرز مشخصی وجود نداشت. مردم خودشان با تمام گوشت و پوستشان جنگ را احساس و سختی‌های آن را لمس کردند. در جنگ هشت‌ساله شاید مردم مناطق مرزی بیشتر با جنگ مواجه بودند، اما امروز مردم تهران و اکثر شهرها و روستاهای ایران نیز صدای موشک و انفجار آن را می‌شنوند، خرابی‌ها را می‌بینند وپیکرهای قطعه قطعه شده شهدا را مشاهده می‌کنند. بر همین اساس معتقدم این اتفاقات باعث می‌شوند تا ادبیات جنگ‌های اخیر رنگی مردمی‌تر از دفاع 8 ساله به خود بگیرد. در واقع خود مردم باید این ادبیات را زنده کنند.
اگر دقت کنید در جنگ هشت‌ساله هم ، این خود بچه‌های جبهه بودند که بعد از جنگ آمدند و ادبیات آن دفاع را شکل دادند. نویسندگان حرفه‌ای و کسانی که سابقه نویسندگی داشتند، روی خوشی به ادبیات جنگ نشان ندادند و نیامدند تا برای شهدا رزمندگان میهن‌شان قلم بزنند. ناگزیر خود بچه‌های رزمنده آمدند و بعد از جنگ دست به قلم شدند. خداوکیلی هم کارهای خوبی انجام دادند. آنها با این کارشان به واقع باب جذاب ادبیات جنگ را در کشور گشودند. در این جنگ هم باید خود مردم، همان بچه‌هایی که در مدرسه میناب بودند، معلم‌هایی که در آن مدرسه حضور داشتند، کسانی که در مناطق مختلف بودند و خیابان‌های بمباران‌شده را دیدند، راوی وقایع باشند.
روایتگری جنگ به نظر من باید خیلی بیشتر به سمت مردم برود تا روایت رسمی. چه داستان کوتاه، چه داستان بلند، چه مستندنگاری و چه روزنوشت. خیلی از این افراد را می‌بینیم که در گروه‌ها و فضای مجازی، اتفاقات را روزنوشت می‌کنند؛ مثلاً امروز فلان اتفاق افتاد، فلان جا بمباران شد. این جور نوشتن‌ها، خیلی خوب است و آدم را دلگرم می‌کند. تک تک همین مردمی که در تجمعات شبانه شهری و روستایی کشورمان حضور پیدا می‌کنند هم برای خودشان داستان‌هایی دارند بسیار جذاب و پر مخاطب! همین چند روز پیش از تجمعات آبادان، عکسی در فضای مجازی منتشر شده بود که ملاصالح قاری؛ انقلابی پیشکسوت و رزمنده همان آزاده‌ای که مترجم بچه‌های ۲۳ نفر در جلسه با صدام بود، با برانکارد به محل تجمع مردم مقاوم آبادی آورده شده بود.
او با آن که جانباز و به خاطر کِبَر سنی، بیمار است، وظیفه خودش دانست که در آن تجمع حضور پیدا کند و پا به پای مردم علیه متجاوزین آمریکایی شعار بدهد. از این جور نمونه‌ها در سطح شهرها و روستاهای کشورمان به وفور اتفاق می‌افتاد اینها باید برای تاریخ بماند. این جور وقایع خیلی مهم هستند که با روایت های مردمی زنده می مانند. اگر ننویسیم، دیگران جور دیگری می‌نویسند. اگر نخبگان مردم خودشان نیایند حماسه‌ای را که آفریده‌اند ثبت کنند، دیگران آن را به شکل دیگری روایت می‌کنند و آن زمان دیگر نمی‌توان حق مطلب را ادا کرد.
دفاع‌پرس: دفاع مقدس به‌تدریج نویسندگان خود را پیدا کرد و نسلی از نویسندگان و راویان از دل همان تجربه شکل گرفتند. با توجه به اینکه جنگ اخیر از نظر میدان، فناوری، نوع مواجهه و حتی تجربه زیسته با دفاع مقدس متفاوت است، آیا این جنگ نیز نویسندگان خود را پیدا خواهد کرد؟
قطعاً باید این نویسندگان از دل همان کسانی بیرون بیایند که این جنگ را تجربه کرده‌اند. امروز وقتی به میدان جنگ نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که دیگر مانند گذشته نیست. در دوران دفاع مقدس، عرصه عمده نبردها در زمین بود و رزمنده در خط مقدم و سنگر حضور داشت، اما امروز در خط مقدّم دفاعی‌مان با لانچرها، سامانه‌های هوافضا، نیروهای دریایی، پهپادها و پدافند مواجه هستیم.
رزمنده‌ای که که پشت یک لانچر می‌ایستد و می‌داند اگر شلیک کند، چند دقیقه بعد ممکن است خودش هدف قرار بگیرد، یک تجربه بسیار متفاوت دارد. کسی که با قایق تندرو در خلیج فارس به ناوگان فوق مدرن شیطان بزرگ هجوم می‌برد و می‌داند ممکن است توسط دشمن هدف قرار بگیرد، اما مأموریتش را انجام می‌دهد، روایت خودش را دارد. مدافعین مستقر در تنگه هرمز، جزیره خارک و دیگر خطوط مقدّم هم، همین شرایط را تجربه کرده‌اند.
در جبهه پدافند آسمان کشور هم اوضاع همین‌طور است. رزمنده‌ای که پشت سامانه پدافندی می‌ایستد و می‌داند به محض فعال کردن سامانه راداری‌اش ممکن است دشمن محل استقرار او را شناسایی و هدف قرار دهد، اما همچنان با عزم جزم می‌ایستد و کارش را انجام می‌دهد، باید روایت شود.
اینها را چه کسی باید بگوید؟ باز هم به نظر من باید همان رزمندگان روایت کنند تا آن چیزی که اصیل و دقیق است، گفته شود. خیلی از بچه‌های این حوزه امروز روایت می‌کنند. بچه‌های لانچر، رزمندگان جان فدای وطن در نیروی دریایی ارتش و سپاه و همه کسانی که در این جنگ نقش داشتند، کم‌وبیش روایت‌هایی را بیان می‌کنند، اما این هنوز آن چیزی نیست که باید باشد؛ چون این حماسه در مقیاس بسیار بزرگی اتفاق افتاده است.
این واقعیتی انکار ناپذیر است؛ ما با یک ابرقدرت اتمی و نوچه مسلّح به ۴۰۰ کلاهک اتمی او، درگیر جنگ هستیم. کسی فکر نمی‌کرد ایران بتواند در برابر آمریکا و اسرائیل دوام بیاورد. کشورهای اروپایی، هم اگرچه به ظاهر خود را کنار کشیده‌اند، اما به واقع در بطن جنگ فعالانه حضور دارند و بیشترین کمک را به آمریکا ارائه می‌دهند. با وجود این، نیروهای مسلح ما با امکاناتی که داشتند ایستادند و سربلند از این آزمون درآمدند.
ما در افسانه‌های میهنی ملت‌مان آرش کمانگیر را داریم که تیری انداخت و همان تیر او را در قلب‌های نسل اندر نسل‌مان جاودانه کرد. امروز ما هزاران آرش داریم. شهیدان علیرضا تنگسیری، قاسم سلیمانی، غلام‌علی رشید، سید عبدالرحیم موسوی، عزیز نصیر زاده، امیرعلی حاجی‌زاده، حسین سلامی، محمّد باقری، علی شمخانی، علی لاریجانی، حسن تهرانی مقدّم، دانشمندان هسته‌ای و موشکی و انبوه آرش‌هایی که گمنامند و بی نام و نشان. باید این قهرمانان به گونه‌ای معرفی شوند که دنیا /آن ها را بشناسد و بداند که مثلاً کسی هست و ایده‌ای را مطرح می‌کند تا از اهرم تنگه هرمز، برای فشار بر حلقوم دشمن استفاده شود. اینها نباید مکتوم بماند؛ باید گفته شود.
متأسفانه ما در روایت و معرفی بزرگانمان غفلت می‌کنیم. درباره حاج قاسم هرچند تا حدودی اتفاقاتی افتاد، اما هنوز نتوانسته‌ایم او را آن‌طور که باید به دنیا معرفی کنیم. دنیا تشنه شناخت آدم‌های بزرگ است. مردم و آزادی‌خواهان جهان مشتاق شناختن چنین شخصیت‌هایی هستند. حاج قاسم سلیمانی واقعاً یک نمونه جهانی بود. در مورد رهبر شهیدمان خیلی حرف‌ها برای گفتن وجود دارد. هر بُعدی از ابعاد زندگی آن نازنین شهید سرشار است از سوژه هایی متنوع برای خلق آثار ادبی و هنری.از قدرت مدیریت و رهبری ایشان گرفته تا اهل ادبیات و هنر بودن و اشرافشان بر اکثر علوم روز جهان.
به طوری‌که هر قشری از اقشار جامعه ایرانی که به نزد ایشان می‌رفت، با مشاهده میزان اطلاعات و شناخت او از مسائل آن قشر غافلگیر می‌شد. اگر نمایشگاه کتاب، صنعت، تجهیزات نظامی یا هر نمایشگاه دیگری برگزار می‌شد، غرفه‌دارها از میزان اطلاعات و پرسش‌های حضرت آقا تعجب می‌کردند. ما باید این شخصیت‌ها را بیشتر به دنیا معرفی کنیم و این کار فقط با روایت، ادبیات و هنر امکان‌پذیر است. همچنان که گفتند اگر هر واقعه‌ای در قالب هنر نیاید، فراموش می‌شود.
دفاع‌پرس: در دفاع مقدس، بخش مهمی از روایت از دل حضور مستقیم نویسنده و راوی در جبهه شکل می‌گرفت؛ اما در جنگ اخیر بخش مهمی از نبرد در آسمان، دریا، موشک، پهپاد و حتی فضای رسانه‌ای جریان داشته است. این تغییر ماهیت جنگ، چه تغییراتی را در شیوه روایت و فرم و زبان ادبیات جنگ ایجاد می‌کند؟
این تغییر ماهیت جنگ، تنوع موضوعات را هم بیشتر کرده است. یکی از بحث‌هایی که باید حتماً در روایت جنگ اخیر مورد توجه قرار بگیرد، همین تنوع سوژه ها و نقش‌آفرینی اقشاری است که شاید کمتر دیده شده‌اند. مثلا یکی از این گروه‌ها آتش‌نشان‌ها هستند. آنها جزو نخستین کسانی بودند که در بسیاری از حملات دشمن جانشان را به خطر می‌انداختند و وارد عرصه نبرد می‌شدند. پرستاران و کادر پزشکی نیز خدمات بسیار مهمی ارائه می‌کردند، که باید دیده شوند. همان طور که بچه‌های هلال احمر، متخصصین و کارکنان نیروگاه های موّلد انرژی و حتی زحمت‌کشان شریف پارکبان که به سرعت صحنه جنگ را عوض می‌کردند. علاوه بر اینها جا دارد که از یک قشر زحمتکش دیگر هم یاد کنیم که به شخصه شاهد زحمت‌های طاقت فرسای آنها در طول جنگ 12 روزه و جنگ رمضان بودم. آنها مدیران و کارکنان مجموعه آرامستان بهشت زهرای تهران بودند.
با توّجه به شدّت بمباران‌های دشمن به مراکز، اماکن و خانه‌های مردم که منجر به شهادت فجیع انسان‌های بی گناه می‌شد، شناسایی هویت شهیدان را مشکل می‌کرد. برای حل این معضل، مدیریت بهشت زهرای تهران اقدام به راه اندازی مرکزی به اسم معراج شهدا در داخل مجموعه کرد. در این مرکز همه‌گونه خدمات به خانواده‌های شهدا داده می‌شد و حتّی با انجام آزمایش DNA شناسایی پیکرهای ارباًاربای شهدا را هم انجام می‌داد. اما اوج کار این عزیزان در قطعه ۴۲ اتفاق می‌افتاد. جایی که مختص شهیدان این دو جنگ احیا شد و به دلیل تنوع شهیدان خفته در آن قطعه سرشار از ناگفته‌ها و روایت‌های ناب است. برای خلق آثار در گونه‌های مختلف ادبی از سوی دیگر باید بپذیریم که این دو جنگ، مثل جنگ‌های معمول نبود که فقط نیروی رزمنده میدانی اعم از خدمه‌های موشک و لانچر و نیروهای نظامی داشته باشد. به نظر من کسی که در میان آوار، چند کودک را نجات می‌دهد، حتماً یک قهرمان است. کسی که ساعت‌ها در شرایط سخت کار می‌کند تا خرابی‌ها را برطرف کند، او هم یک قهرمان است.
تلاش‌گرانی که برای ترمیم نیروگاه می‌رفتند، می‌دانستند ممکن است دوباره دشمن حمله کند و به آنها آسیب برساند، اما می‌رفتند، کارشان را انجام می‌دادند و خیلی زود نقص ایجادشده را برطرف می‌کردند تا هموطنانشان در سختی ناشی از قطع برق قرار نگیرند. همه این برجستگی ها و موارد دیگر باید با همان دقتی که یک راوی جنگ در دوران دفاع مقدس وقایع را ثبت می‌کرد، امروز هم روایت شود مثلا در یک پایگاه دریایی در وسط خلیج فارس، جایی که هر لحظه امکان حمله هواپیماهای فوق‌مدرن دشمن وجود داشته، رزمنده های ما چگونه ایستادند، چگونه کار کردند و چگونه به دشمن ضربه زدند. در هوافضا نیروهای جان برکف موشکی، به رغم پراکندگی زیاد، کار خودشان را انجام می‌دادند. برای همه اینها باید تاریخ‌نگاری و لحظه‌نگاری شود. از دل ثبت چنین وقایعی می‌توان صدها اثر مستند تولید کرد، رمان و داستان نوشت و آثار مختلف هنری خلق نمود. این روایت‌ها، واقعاً ستاره های منظومه جنگ هستند و نباید از دست بروند.
قهرمانان جنگ جدید فقط فرماندهان نیستند
اگر در دفاع مقدس هشت ساله، یک فرمانده لشکر در عملیاتی شهید می‌شد، رسانه های کشور غوغایی به پا می‌کردند و شاید تا یک سال درباره آن فرمانده لشکر صحبت می‌شد. اما امروز اتفاق افتاد که در یک روز چند فرمانده بزرگ را از دست دادیم. فرماندهان ستاد کل نیروهای مسلح، فرماندهان کل سپاه، فرماندهان نیروهای دریایی و هوایی و دیگر نیروها. اینها آدم‌های کوچکی نبودند. باید در تاریخ نام و عملکردهای محیر العقول آنها ثبت شود.
اگر کارنامه عملیاتی نیروی هوافضا را بنویسیم، خودبه‌خود جایگاه شهید تهرانی‌مقدم، شهید حاجی‌زاده و دیگر شهدای این حوزه مشخص می‌شود. اگر تاریخ‌نگاری نیروی دریایی انجام بگیرد، خودبه‌خود از شهید نادر مهدوی در دوران دفاع مقدس تا شهید تنگسیری و دیگر شهیدان امروز سخن گفته خواهد شد. این قهرمانان باید در قالب‌های مستند، ادبیات داستانی و دیگر گونه‌های هنری روایت شوند.
انتهای پیام/ 121
