روایت جنگ رمضان نباید به زندگی‌نامه شهدا محدود شود

یک نویسنده و پژوهشگر ادبی با تأکید بر ضرورت کشف سوژه‌های تازه در ادبیات پایداری گفت: در جنگ‌های اخیر، «جمع» و اتفاقات جمعی باید به‌عنوان یک هویت مستقل روایی دیده شوند و ثبت مستند وقایع نیز بر خلق آثار داستانی تقدم دارد.
کد خبر: ۸۷۸۱۸۸
تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ - ۰۳:۴۵ - 17November 2026

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه، در کنار ابعاد نظامی و سیاسی، مجموعه‌ای از سوژه‌ها و ظرفیت‌های تازه را پیش روی نویسندگان، پژوهشگران و فعالان حوزه ادبیات پایداری قرار داده‌اند؛ ظرفیت‌هایی که نمی‌توان آنها را صرفاً با الگوهای رایج و فردمحور ادبیات دفاع مقدس روایت کرد.

کتاب

با «جواد کلاته عربی» پژوهشگر و کارشناس ادبی و مدیر انتشارات ۲۷ بعثت، گفت‌وگویی انجام شده است که در آن به ضرورت عبور از الگوهای تکرارشونده، بر کشف هویت‌های روایی هر واقعه، توجه به سوژه‌های جمعی، اولویت مستندنگاری، ضرورت همکاری نهادهای نظامی با پژوهشگران و خطر تحریف تاریخ پرداخت شده است که متن آن را در ادامه می‌خوانید.

دفاع‌پرس: با توجه به تجربه دفاع مقدس و شکل‌گیری ادبیات آن، ادبیات جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه چگونه باید شکل بگیرد؟

انتظار اینکه در شرایط فعلی دقیقاً بدانیم چه باید بکنیم، چندان منطقی نیست؛ زیرا با پدیده‌ای جدید مواجه هستیم و طبیعی است که هرچه جلوتر برویم و تجربه بیشتری به دست بیاوریم، بهتر بتوانیم مسیر را بشناسیم. در ۱۵ سالی که در حوزه ادبیات و نشر ۲۷ بعثت فعالیت کرده‌ام، با برخی سوژه‌ها مواجه شده‌ام که نمونه مشابهی از آنها ندیده بودم. در ادبیات پایداری، الگوهای ذهنی مشخص و تکرارشونده‌ای شکل گرفته است. زندگی‌نامه‌نویسی شهدا، چه به شکل مستند و چه داستانی، و خاطره شفاهی از گونه‌های اصلی این حوزه هستند. اگر آمار کتاب‌های منتشرشده را بررسی کنیم، متوجه می‌شویم بخش عمده آثار در همین دو حوزه قرار دارند و رمان، ادبیات کودک و نوجوان، آثار سندی و دیگر گونه‌ها سهم کمتری دارند.

مخاطب ادبیات پایداری نیز عمدتاً از طریق خاطرات و زندگی آدم‌های جنگ با این حوزه ارتباط برقرار کرده است. البته این مسئله به معنای بی‌اهمیت بودن این آثار نیست؛ بلکه مسئله این است که الگوهای شکل‌گرفته نتوانسته‌اند همه ظرفیت‌های تاریخی جنگ را پوشش دهند. به نظرم ادبیات پایداری امروز از نظر نیروی انسانی، تجربه، کیفیت، کمیت، نشر و بازار به بلوغ بیشتری رسیده است. بنابراین، دیگر نمی‌توانیم مانند سال‌های ابتدایی پس از جنگ هشت‌ساله با وقایع جدید برخورد کنیم. باید از تجربه چند دهه فعالیت در این حوزه استفاده کنیم و اجازه ندهیم سوژه‌های مهم از چشم ما دور بمانند.

دفاع‌پرس: برای عبور از الگوهای فردمحور، چه نمونه‌هایی از سوژه‌های کمتر دیده‌شده در دفاع مقدس وجود دارد؟

یکی از نمونه‌هایی که می‌توان به آن اشاره کرد، فعالیت گروهی از زنان در پشتیبانی از رزمندگان است. زمانی که روی خاطرات مادر شهیدان جنیدی، مادر چهار شهید، کار می‌کردم، ایشان از فعالیت خانواده در دوران جنگ و راه‌اندازی آشپزخانه برای رزمندگان لشکر ۲۵ کربلا صحبت کرد. آن زمان این موضوع محور اصلی کتاب نبود و از کنار آن گذشتم. اما بعدها مستندی با عنوان «زنان جبهه شمالی» ساخته شد که به روایت گروهی از زنان مازندرانی و گیلانی می‌پرداخت. این زنان با تشکیلات و امکانات مورد نیاز به مناطق عملیاتی مانند هویزه و سوسنگرد می‌رفتند و برای رزمندگان غذا تهیه می‌کردند. دلیل این کار هم توجه به ذائقه غذایی نیروها و تهیه غذاهای محلی بود.

برای مثال، آنها باقالی‌قاتوق درست می‌کردند و آماده‌سازی مواد اولیه این غذا نیز بخشی از فعالیت روزانه‌شان بود. چنین اتفاقی می‌تواند یک سوژه مستقل باشد؛ سوژه‌ای که در قالب زندگی‌نامه یک فرد یا خاطره شخصی به‌طور کامل دیده نمی‌شود. در دوران جنگ، گروه‌های مختلفی از مردم برای رزمندگان غذا تهیه می‌کردند و خدمات پشتیبانی ارائه می‌دادند. این اتفاقات جمعی، ظرفیت‌های روایی فراوانی دارند که کمتر به آنها پرداخته شده است. در آن زمان، نظام و ساختار ادبیات پایداری به بلوغ امروز نرسیده بود و بسیاری از این سوژه‌ها ثبت نشدند؛ اما امروز با وجود تجربه و امکانات بیشتر، نباید همان کم‌توجهی تکرار شود.

دفاع‌پرس: در جنگ رمضان چه هویت‌های روایی تازه‌ای باید کشف شوند؟

باید از خود واقعه شروع کنیم و هویت روایی آن را بشناسیم. برای مثال، شهدای میناب به یکی از موضوعات برجسته جنگ تبدیل شده‌اند. در این حادثه از ۱۶۸ شهید صحبت می‌شود و طبیعتاً نوشتن زندگی‌نامه این شهدا اهمیت دارد؛ اما نباید به همین موضوع محدود شویم. تفحص شهدای میناب نیز یک موضوع مستقل است. این عملیات حدود ۴۰ روز طول کشید و حتی روزهایی که اعلام می‌شد پیکر شهدا پیدا نشده است، هرکدام ظرفیت روایی خاص خود را دارند. بنابراین، فقط خود شهدا موضوع روایت نیستند؛ فرآیند تفحص، تلاش گروه‌های حاضر در این عملیات و اتفاقات پیرامون آن نیز می‌تواند به یک اثر مستقل تبدیل شود. باید تشخص روایی هر واقعه را پیدا کنیم و ببینیم چه بخش‌هایی از آن قابلیت روایت مستقل دارند. بسیاری از سوژه‌های جنگ اخیر ماهیت جمعی دارند و نمی‌توان همه آنها را در قالب زندگی‌نامه و خاطره یک فرد تعریف کرد.

دفاع‌پرس: در روایت موضوعات نظامی، به‌ویژه حوزه موشکی و هوافضا، چه موانعی وجود دارد؟

می‌توان سوژه‌ها را به دو دسته نظامی و غیرنظامی تقسیم کرد. در حوزه نظامی، ملاحظات امنیتی و حفاظتی جدی وجود دارد و دسترسی به اطلاعات با محدودیت‌هایی همراه است. برای نمونه، در یکی از تونل‌های نیروی هوافضا ۴۲ نفر به شهادت رسیدند؛ اما درباره برخی از این افراد و جزئیات فعالیت‌های آن مجموعه نمی‌توان روایت مستند و واقع‌گرا نوشت، مگر اینکه وارد حوزه داستان و رمان شویم. در عین حال، شهدای بسیاری در این حوادث وجود دارند که از نظر شخصیتی و موضوعی سوژه‌های مهمی هستند، اما هنوز جامعه آنها را نمی‌شناسد. معاونان وزارت اطلاعات که در این حوادث به شهادت رسیدند، از جمله این افراد هستند. در بخش نظامی، اتفاقات جمعی فراوانی نیز رخ داده است. برای مثال، پادگان امام علی در خرم‌آباد هدف حمله قرار گرفت و آسیب دید.

در برخی موارد، لانچرها مورد اصابت قرار می‌گرفتند و نیروهای دیگری کار را ادامه می‌دادند. این اتفاقات را نمی‌توان صرفاً با روایت زندگی یک فرد توضیح داد. جنگ اخیر در حوزه موشکی و هوافضا ابعاد مهمی داشته و بخش قابل توجهی از توان پاسخگویی کشور به این حوزه مربوط بوده است؛ بنابراین، سوژه‌های بسیاری در این زمینه وجود دارد. با این حال، ملاحظات حفاظتی اجازه نمی‌دهد همه جزئیات منتشر شود. در مقابل، سوژه‌های غیرنظامی مانند بیمارستان‌ها، دانشگاه‌ها و دیگر مراکزی که مورد حمله قرار گرفتند، ظرفیت‌های مهمی برای روایت دارند. به نظرم یکی از تفاوت‌های مهم جنگ اخیر با دفاع مقدس هشت‌ساله همین است که در کنار شخصیت‌ها، باید به موضوعات و اتفاقات جمعی نیز توجه کنیم.

دفاع‌پرس: نمونه‌های سوژه‌های جمعی در جنگ اخیر چیست و چرا باید به آنها توجه کرد؟

برای مثال، هنگامی که دشمن به تهران حمله کرد و پادگان‌ها و مراکز نظامی را هدف قرار داد، بخشی از ساختارهای پشتیبانی نیز با تغییر شرایط مواجه شدند. نیروهای نظامی و انتظامی بیشتری در خیابان‌ها حضور پیدا کردند؛ نیروهایی در ایست‌های بازرسی مستقر شدند و گروه‌هایی نیز به گشت‌زنی و انجام مأموریت پرداختند. این نیروها به غذا و پشتیبانی نیاز داشتند. در چنین شرایطی، مردم با استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی و فرهنگی خود وارد میدان شدند. در تهران ده‌ها و حتی صدها گروه کوچک و بزرگ در خانه‌ها، مساجد، حسینیه‌ها و مکان‌های مختلف غذا طبخ می‌کردند، ساندویچ آماده می‌کردند و غذای گرم در اختیار نیروهای نظامی و انتظامی قرار می‌دادند.

این اتفاق یک هویت جمعی مستقل دارد و باید به‌عنوان سوژه‌ای جداگانه دیده شود. ممکن است در میان اعضای همین گروه‌ها افرادی باشند که قصه زندگی‌شان قابلیت تبدیل شدن به کتاب را داشته باشد؛ اما موضوع اصلی، خود آن حرکت جمعی و شبکه مردمی پشتیبانی است. در جنگ اخیر باید به ابعاد مختلف هندسه جنگ توجه کنیم؛ از رزمندگی و پشتیبانی گرفته تا فعالیت‌های مردمی و اتفاقاتی که در زندگی روزمره جامعه رخ داده است. ما هنوز در مرحله کشف و شناسایی سوژه‌ها هستیم و باید قدم‌به‌قدم این مسیر را طی کنیم.

دفاع‌پرس: مسئولیت شناسایی و هدایت این سوژه‌ها بر عهده چه مجموعه‌هایی است؟

ناشران نیز وظیفه مطالعه و شناسایی سوژه‌ها را دارند؛ اما ظرفیت تولید هر ناشر محدود است. برای مثال، ناشری که در سال توان تولید ۳۰ کتاب دارد، باید با توجه به امکانات مالی و توان اجرایی خود دست به انتخاب بزند. بسیاری از ناشران دولتی و خصوصی نیز بر همین اساس تعدادی سوژه را انتخاب و تولید می‌کنند. اما مطالعه جامع و راهبری جریان روایت جنگ، وظیفه مجموعه‌هایی است که مسئولیت رسمی این حوزه را بر عهده دارند؛ از جمله حوزه هنری انقلاب اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت، ستاد کل نیروهای مسلح، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس سپاه و بسیج و مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه. این مجموعه‌ها باید گروه‌های تخصصی و نخبگانی تشکیل دهند تا ابعاد مختلف جنگ را بررسی کنند، سوژه‌های کمتر دیده‌شده را شناسایی کنند و نتایج مطالعات خود را در اختیار نویسندگان، ناشران و پژوهشگران قرار دهند.

همچنین باید مشخص شود چه موضوعاتی قابلیت انتشار دارند و در چه مواردی باید ملاحظات حفاظتی رعایت شود. این جریان انگیزه کافی دارد؛ نویسندگان و ناشران علاقه‌مند به تولید هستند و مردم نیز برای خواندن درباره جنگ و اتفاقات آن اشتیاق دارند. آنچه اهمیت دارد، هدایت، راهنمایی و نظارت بر این جریان است. البته محدودیت‌های اقتصادی نیز نباید نادیده گرفته شود. هزینه تولید و چاپ کتاب نسبت به سال‌های گذشته چند برابر شده و افزایش قیمت کتاب، قدرت خرید مخاطبان را کاهش داده است. در چنین شرایطی، ظرفیت تولید ناشران و تعداد نیروهای فعال نیز محدودتر می‌شود.

دفاع‌پرس: با توجه به توجه مخاطبان به جنگ‌های جدید، سرنوشت آثار دفاع مقدس و مدافعان حرم چه خواهد شد؟

طبیعی است که سوژه‌های جنگ رمضان و جنگ ۱۲ روزه در مقطع فعلی مورد توجه بیشتری قرار بگیرند. این وقایع برای مخاطب جذابیت دارند و نویسندگان و ناشران نیز به آنها علاقه‌مند هستند. بنابراین، احتمال دارد بخشی از بازار کتاب و توجه مخاطبان از موضوعات پیشین به سمت این سوژه‌های جدید حرکت کند. اما مسئله مهم، سرنوشت روایت‌های هشت سال دفاع مقدس و مدافعان حرم است. مخاطبی که در طول سال سه یا چهار کتاب می‌خواند، باید میان آثار مختلف انتخاب کند و طبیعی است که بخشی از انتخاب‌های او به موضوعات جدید اختصاص پیدا کند.به نظرم تولیدات حوزه دفاع مقدس و مدافعان حرم ممکن است با کاهش مواجه شود؛ به‌ویژه در حوزه مدافعان حرم که از ابتدا نیز روایت آن به شکل کامل و با نگاه جامعه‌نگرانه شکل نگرفت. در همان زمان نیز به برخی گونه‌های روایی و ابعاد اجتماعی حضور ایران در سوریه توجه کافی نشد و اکنون ممکن است این نقص بیشتر خود را نشان دهد.

اما دفاع مقدس هشت‌ساله ظرفیت فراوانی دارد و همچنان می‌تواند برای مخاطب جذاب باشد. مجموعه‌هایی که مسئولیت رسمی روایت این حوزه را دارند، نباید اجازه دهند این آثار به حاشیه بروند. در نشر ۲۷ بعثت، مأموریت اصلی ما روایت لشکر ۲۷ در دوران دفاع مقدس است. هم‌اکنون نیز پروژه‌هایی درباره یگان‌ها، فرماندهان، معاونان گردان‌ها و مسئولان واحدها در دست پیگیری داریم. مصاحبه‌های متعددی در حال انجام است و برای نمونه، خاطرات نفر دوم یا سوم بهداری لشکر ۲۷ را ضبط می‌کنیم. بنابراین، در کنار سوژه‌های جدید، مأموریت‌های پیشین خود را نیز دنبال می‌کنیم. در واقع، کار ما مضاعف شده است.

دفاع‌پرس: با وجود محدودیت‌ها، چه قالبی برای روایت جنگ در اولویت قرار دارد؟

این دیدگاه شخصی من است و لزوماً نگاه سازمانی نیست؛ به نظرم در شرایط فعلی، اولویت با تاریخ‌نگاری و مستندنگاری است، نه رمان‌نویسی درباره موضوعاتی که هنوز ابعاد و واقعیت‌های آنها به‌درستی ثبت نشده است. حتی درباره جنگ هشت‌ساله نیز پس از گذشت بیش از ۴۰ سال، بخش عمده ادبیات دفاع مقدس همچنان بر مستندنگاری استوار است؛ از زندگی‌نامه‌ها و خاطرات گرفته تا دیگر گونه‌های مستند. رمان نتوانسته آن‌طور که انتظار می‌رفت جریان جدی و اثرگذاری ایجاد کند.

وقتی یک واقعه رخ می‌دهد، در درجه اول باید آن را ثبت کنیم. برای مثال، درباره مدرسه میناب، ناو دنا، آسایشگاه سربازان و دیگر اتفاقات مهم، باید یک ثبت معتبر و قابل اتکا وجود داشته باشد. اگر امروز درباره این وقایع رمانی نوشته شود که با واقعیت تطابق نداشته باشد، ممکن است مخاطب آن را به‌عنوان بخشی از تاریخ بپذیرد. مستندنگاری زمان‌بر است؛ نیاز به پژوهش، مصاحبه، یافتن افراد، بررسی روایت‌های مختلف و تطبیق اطلاعات دارد. ممکن است تولید یک اثر ۲۵۰ یا ۳۰۰ صفحه‌ای مدت زیادی زمان ببرد. با این حال، ثبت و ضبط مستند وقایع باید در اولویت قرار بگیرد تا اصل ماجرا به‌عنوان معیار و محک واقعیت برای نسل امروز و آینده باقی بماند. پس از آن، نویسندگان می‌توانند با اتکا به این اسناد، آثار خلاقه تولید کنند. مستندنگاری مانند فانوس دریایی است؛ مسیر را روشن می‌کند تا روایت‌های بعدی از واقعیت فاصله زیادی نگیرند.

دفاع‌پرس: غفلت از ثبت مستند وقایع چه پیامدی برای حافظه تاریخی جامعه دارد؟

اگر امروز در ثبت وقایع کوتاهی کنیم، ممکن است چند دهه بعد روایت‌های نادرستی درباره جنگ شکل بگیرد و حتی جای جلاد و شهید عوض شود. تجربه تاریخ معاصر نشان می‌دهد که وقتی ما روایت درستی از گذشته ارائه نکنیم، دیگران این خلأ را پر می‌کنند. با گذشت حدود ۴۷ یا ۴۸ سال از انقلاب اسلامی، همچنان در روایت تاریخ معاصر ایران با چالش جدی مواجهیم. نتوانسته‌ایم برخی واقعیت‌های زندگی مردم و جامعه در دوران پهلوی را به‌درستی ترسیم و منتقل کنیم. نتیجه این وضعیت آن است که بخشی از نسل جوان تصویری متفاوت و گاه آرمانی از آن دوران پیدا کرده است. رسانه‌ها با استفاده از ابزارها و فنون مختلف توانسته‌اند بخشی از واقعیت‌های آن دوره را به حاشیه ببرند و تصویری متفاوت بسازند. این اتفاق نشان می‌دهد که اگر ما روایت نکنیم، دیگران روایت خود را جایگزین خواهند کرد.

همین خطر درباره جنگ‌های اخیر نیز وجود دارد. ممکن است ۵۰ سال دیگر افرادی درباره حمله به مدرسه میناب یا دیگر مراکز غیرنظامی ادعاهایی مطرح کنند و بخشی از جامعه نیز آن روایت‌ها را بپذیرد. حتی در جریان جنگ اخیر نیز افرادی از اصابت موشک به بیمارستان‌ها، مدارس و اماکن مختلف استقبال می‌کردند و احتمال حضور نیروهای نظامی در این مراکز را مطرح می‌کردند. اگر روایت مستند و معتبر این وقایع ثبت نشود، چنین دیدگاه‌هایی ممکن است در آینده گسترش پیدا کند. بنابراین، ثبت دقیق وقایع فقط یک فعالیت فرهنگی نیست؛ ضرورتی برای حفظ حافظه تاریخی و جلوگیری از تحریف واقعیت‌هاست.

دفاع‌پرس: آیا رمان و ادبیات خلاقه در کنار مستندنگاری می‌توانند به روایت جنگ کمک کنند؟

من مخالف رمان‌نویسی در این حوزه نیستم؛ مسئله این است که باید مرز میان واقعیت و تخیل را بشناسیم. ما در نشر ۲۷ بعثت نخستین رمان نوجوان درباره جنگ ۱۲ روزه را در دست چاپ داریم، اما در انتخاب سوژه تلاش کرده‌ایم به تاریخ خدشه‌ای وارد نشود. برای مثال، به جای اینکه سراغ زندگی واقعی یک دانشمند هسته‌ای برویم و اتفاقات تخیلی را به او نسبت دهیم، شخصیت داستان را یک دانشجوی رشته علوم هسته‌ای انتخاب کردیم. دغدغه‌ها، نگرانی‌ها و مخاطراتی را روایت کردیم که ممکن است برای چنین فردی در شرایط جنگی به وجود بیاید؛ از نگرانی‌های خودش گرفته تا خانواده و جامعه پیرامونش. به این ترتیب، می‌توان فضای واقعی جنگ را به مخاطب منتقل کرد، بدون اینکه اتفاقی غیرواقعی به یک شخصیت تاریخی مشخص نسبت داده شود. رمان نیز می‌تواند بخشی از سبد تولیدات ادبیات پایداری باشد، به شرط آنکه اصل واقعیت و مرزهای تاریخی حفظ شود.

دفاع‌پرس: چگونه می‌توان ملاحظات محرمانگی را با ضرورت روایت موضوعات نظامی جمع کرد؟

محرمانگی در موضوعات نظامی یک اصل طبیعی است و باید آن را پذیرفت. حتی پس از گذشت بیش از ۴۰ سال از جنگ هشت‌ساله نیز برخی اطلاعات همچنان محرمانه هستند. بنابراین، طبیعی است که درباره جنگ‌های اخیر نیز محدودیت‌هایی وجود داشته باشد. اما محرمانگی نباید به معنای کنار گذاشتن کامل روایت باشد. گاهی پژوهشگران و ناشران وقتی وارد مجموعه‌های نظامی می‌شوند، با گارد بسته مواجه می‌شوند؛ زیرا برخی نیروها نمی‌دانند چه اطلاعاتی قابلیت انتشار دارد و چه موضوعاتی باید محرمانه باقی بماند. در نتیجه، ترجیح می‌دهند همه چیز را محرمانه تلقی کنند. اینجا مدیران فرهنگی سازمان‌های نظامی باید وارد عمل شوند و با نگاه کارشناسی مشخص کنند چه بخش‌هایی قابلیت روایت دارند و چه اطلاعاتی نباید منتشر شود. نمی‌توان با یک نگاه یکسان همه سوژه‌ها را کنار گذاشت یا درِ یک مجموعه را به‌طور کامل بست.

برای نمونه، در نگارش کتاب خاطرات شفاهی شهید حسن محقق، با همکاری زهرا کار، بخش‌هایی از فعالیت‌های ایشان پس از جنگ نیز با حمایت فرمانده سپاه تهران به اثر اضافه شد؛ از جمله فعالیت در ستاد لشکر ۲۷، پرواز ثارالله و سازمان اطلاعات سپاه. کتاب پس از طی فرآیند ممیزی منتشر می‌شود و برخی مطالب نیز در این مسیر حذف یا اصلاح شده‌اند. این تجربه نشان می‌دهد که با حمایت و نگاه کارشناسی می‌توان به بخش‌هایی از موضوعات حساس نیز پرداخت. البته بهتر است ممیزی آثار یک‌طرفه نباشد و میان گروه تولیدکننده و ناظر، امکان گفت‌وگو و بررسی تخصصی وجود داشته باشد. اگر درباره موارد اختلافی جلسه کارشناسی برگزار شود، بسیاری از موضوعاتی که امروز ناگفتنی تلقی می‌شوند، با رعایت ملاحظات لازم قابلیت روایت پیدا می‌کنند.

دفاع‌پرس: چرا در جنگ‌های اخیر مانند دوران دفاع مقدس، راویان به‌صورت سازمان‌یافته در کنار فرماندهان حضور نداشتند؟

در سال‌های ابتدایی دفاع مقدس، گروهی از نیروهای خوش‌فکر و دغدغه‌مند در دفتر سیاسی سپاه به این نتیجه رسیدند که باید وقایع جنگ ثبت و ضبط شود. آنها راویانی را به میدان می‌فرستادند و این افراد را در کنار فرماندهان قرار می‌دادند. دفترچه و دستگاه ضبط در اختیارشان بود تا آنچه را می‌بینند و می‌شنوند ثبت کنند. بخش مهمی از اسناد دست‌اول جنگ هشت‌ساله حاصل همین ثبت‌های میدانی است؛ اسنادی که امروز برای شناخت عملیات‌ها، فرماندهان و اتفاقات آن دوران اهمیت فراوانی دارند. سؤال این است که چرا در جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، از این تجربه موفق به شکل سازمان‌یافته استفاده نکردیم؟ چرا راویان را در کنار رزمندگان و فرماندهان قرار ندادیم تا اتفاقات را همان زمان ثبت کنند؟

اگر روایت فرماندهان و افراد حاضر در میدان ثبت نشود، ممکن است برخی از آنها برای همیشه از حافظه تاریخی حذف شوند. امروز دیگر نمی‌توانیم سراغ فرماندهانی مانند حاجی‌زاده برویم تا روایت خودشان را بشنویم. برخی افراد خاطراتشان را ثبت کرده‌اند، اما همه چنین فرصتی نداشته‌اند. گاهی بی‌سلیقگی، شناخت ناقص، ملاحظات شخصی و نگرانی برخی مدیران از پیامدهای احتمالی انتشار اطلاعات باعث می‌شود ساده‌ترین راه انتخاب شود؛ یعنی اجازه ثبت و روایت داده نشود. در حالی که باز کردن مسیر روایت نیازمند سازوکار مشخص، تعیین افراد مجاز، تعریف سطح دسترسی و نظارت کارشناسی است.

دفاع‌پرس: برای جلوگیری از فراموشی اسناد و وقایع جنگ، چه راهکاری پیشنهاد می‌کنید؟

امروز ابزارها و فناوری‌هایی در اختیار داریم که در دوران دفاع مقدس وجود نداشت. بنابراین، می‌توان با استفاده از این امکانات، سازوکار دقیق‌تری برای ثبت و ضبط وقایع ایجاد کرد. مجموعه‌هایی مانند مرکز اسناد و تحقیقات سپاه و مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس می‌توانند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشند. از یک پایگاه بسیج تا پایگاه دریایی در خلیج فارس، پادگان هوافضا یا مجموعه‌های نظامی دیگر، ممکن است اسناد و گزارش‌هایی از اتفاقات جنگ در اختیار داشته باشند. پرسش این است که چرا مراکز مسئول حفظ آثار و اسناد نمی‌توانند نظارت مستقیم و مستمری بر ثبت و انتقال این مدارک داشته باشند؟

پژوهشگر یا ناشر به‌تنهایی نمی‌تواند به همه این مجموعه‌ها دسترسی پیدا کند. این کار باید با پشتوانه نهادهای بالادستی انجام شود. حوزه هنری انقلاب اسلامی، سازمان سپاه، مرکز اسناد سپاه و بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس و مقاومت باید در این زمینه نقش جدی‌تری ایفا کنند. البته صدور ابلاغیه به‌تنهایی کافی نیست. باید بر اجرای آن نظارت شود و مشخص باشد اسناد در چه شرایطی نگهداری می‌شوند و آیا در اختیار مراکز مسئول قرار گرفته‌اند یا خیر. حتی گزارش‌های عملکرد و تجربه‌نگاری‌هایی که با هدف تولید اثر ادبی تهیه نشده‌اند، می‌توانند مواد اولیه ارزشمندی برای پژوهشگران و نویسندگان باشند.

دفاع‌پرس: در نهایت، چه کسانی جریان روایت جنگ را پیش خواهند برد و چه چیزی کیفیت این روایت‌ها را تضمین می‌کند؟

به نظرم روایت جنگ را در نهایت مردم پیش خواهند برد. نویسندگان، پژوهشگران و افرادی که دغدغه ثبت این وقایع را دارند، هر اندازه در توانشان باشد برای روایت جنگ تلاش می‌کنند و اصل این جریان متوقف نخواهد شد. اما مسئله اصلی کیفیت روایت‌هاست. برای نمونه، در مراسمی که برای دریافت جایزه پاسداران اهل قلم برگزار شده بود، سردار قاآنی درباره نگرانی از روایت شخصیت حاج قاسم سلیمانی و احتمال غلو در این روایت‌ها صحبت کرد. همان‌جا این نکته را مطرح کردم که وقتی درِ مراکز اسنادی درباره چنین شخصیت‌هایی بسته باشد، نویسندگان و پژوهشگران به اطلاعات دست‌اول دسترسی پیدا نمی‌کنند و ناچارند بر اساس شناخت محدود خود روایت تولید کنند.

ممکن است هزاران کتاب درباره حاج قاسم نوشته شده باشد، اما تعداد آثاری که تصویری دقیق و مبتنی بر اسناد دست‌اول از او ارائه می‌کنند، موضوع دیگری است. تعدد کتاب‌ها الزاماً به معنای تعدد روایت‌های معتبر نیست. هرکس به اندازه میزان شناخت و نزدیکی خود، تصویری از یک شخصیت ارائه می‌کند. اگر منابع معتبر در اختیار نویسندگان قرار نگیرد، ممکن است آثار فراوانی تولید شود، اما بخشی از آنها از واقعیت فاصله داشته باشند. بنابراین، برای ماندگاری روایت جنگ رمضان و دیگر رخدادهای تاریخ معاصر، باید مسیر دسترسی کارشناسی‌شده به اسناد و منابع باز شود و ارتباط میان مراکز نظامی، پژوهشگران، نویسندگان و نهادهای فرهنگی تقویت شود. مردم روایت را متوقف نمی‌کنند؛ مسئله این است که آیا نهادهای مسئول به آنها کمک می‌کنند روایت درست، مستند و مبتنی بر واقعیت تولید کنند یا خیر.

انتهای پیام/ 121

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار