حدادعادل: اقبال لاهوری با اندیشه «خودی» به دنبال بیداری و احیای هویت مسلمانان بود

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تأکید بر نقش اندیشه‌های علامه اقبال لاهوری در بیداری مسلمانان گفت: اقبال با طرح فلسفه «خودی» و تأکید بر خودشناسی و خودباوری، در پی احیای هویت اسلامی و بازگرداندن روح عزت و آگاهی به جامعه مسلمانان بود.
کد خبر: ۸۷۹۲۳۴
تاریخ انتشار: ۲۸ آبان ۱۴۰۵ - ۱۴:۱۴ - 19November 2026

به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس، «غلامعلی حدادعادل» رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صبح پنج‌شنبه در کنفرانس بین‌المللی و جشنواره هنری اقبال که با رویکرد «هنر، اندیشه و همگرایی ایران و پاکستان» در حوزه هنری انقلاب اسلامی برگزار شد، با اشاره به جایگاه فکری و ادبی علامه اقبال لاهوری اظهار داشت: اقبال با طرح اندیشه «خودی» در پی آن بود که مسلمانان را با هویت، حقیقت وجودی و جایگاه والای انسان آشنا کند و روح بیداری و خودباوری را در جامعه اسلامی زنده نگه دارد.

غلامعلی حداد عادل

وی ضمن خیرمقدم به مهمانان و نمایندگان کشورهای خارجی حاضر در مراسم، به‌ویژه سفیر پاکستان، از تلاش‌های صورت‌گرفته برای گسترش روابط فرهنگی و سیاسی دو کشور قدردانی کرد و گفت: در چند ماه اخیر و با حضور سفیر پاکستان در ایران، تحرک بیشتری در عرصه روابط سیاسی و فرهنگی میان دو کشور ایجاد شده است که شایسته تقدیر است.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین از حوزه هنری و برگزارکنندگان این رویداد برای زنده نگه‌داشتن یاد و اندیشه اقبال لاهوری تشکر کرد و افزود: بیش از ۱۰ سال پیش نیز مراسمی برای بزرگداشت اقبال در حوزه هنری برگزار شده بود.

حدادعادل با اشاره به علاقه شخصی خود به شعر اقبال تصریح کرد: از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا و شیفته او بوده‌ام و این علاقه با گذشت زمان بیشتر شده است؛ به‌گونه‌ای که اگر فرصت داشتم، زبان اردو را صرفاً برای فهم شعر اقبال در زبان اصلی آن فرا می‌گرفتم.

وی با بیان اینکه اقبال شاعری برخوردار از روحی فعال و اندیشه‌ای عمیق بود، به تفاوت شعر او با ویژگی‌های رایج سبک هندی اشاره کرد و گفت: اقبال از عرفان و سنت‌های ادبی تأثیر پذیرفته بود، اما خود را در چارچوب سبک هندی محدود نکرد. در حالی که در سبک هندی تخیل، مضمون‌پردازی‌های تازه و تمثیل‌های دور از ذهن جایگاه ویژه‌ای داشت، اقبال آتشی درونی داشت که محرک اصلی شعرش بود و سروده‌های او در حقیقت بیان راز دل و اندیشه‌اش به شمار می‌رفت.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، یکی از خدمات مهم اقبال را احیای زبان فارسی در شبه‌قاره هند دانست و خاطرنشان کرد: پس از سلطه استعمار انگلیس بر هند، زبان فارسی به‌تدریج جایگاه خود را از دست داد و زبان انگلیسی جایگزین آن شد؛ اما اقبال با سرودن اشعار فارسی، به زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قاره، به‌ویژه در منطقه‌ای که امروز پاکستان نامیده می‌شود، جانی دوباره بخشید.

حدادعادل با تأکید بر اینکه اقبال شعر را ابزاری برای بیداری و آگاهی می‌دانست، اظهار داشت: اقبال شعر را شیپور بیداری و مشعل آگاهی می‌دانست و برای شناخت درست اندیشه او باید شرایط تاریخی شبه‌قاره هند در حدود ۱۵۰ سال پیش را در نظر گرفت.

وی با اشاره به سلطه استعمار انگلیس بر شبه‌قاره هند افزود: انگلیسی‌ها یکی از بزرگ‌ترین و ارزشمندترین سرزمین‌های جهان را تحت سلطه خود درآورده بودند و با وجود جمعیت گسترده این منطقه، شمار اندکی از آنان بر میلیون‌ها نفر حکومت می‌کردند و منابع این سرزمین را به غارت می‌بردند.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به ارتباط سیاست استعماری انگلیس در ایران و هند گفت: اقدامات انگلیس در ایران را نمی‌توان بدون توجه به سلطه این کشور بر هند تحلیل کرد؛ چراکه انگلیسی‌ها می‌خواستند بر ایران نیز تسلط داشته باشند تا بتوانند از سلطه خود بر هند محافظت کنند.

حدادعادل ادامه داد: اقبال در چنین شرایط تاریخی و اجتماعی به دنبال آن بود که مسلمانان شبه‌قاره را به حرکت و بیداری وادارد و جامعه اسلامی را احیا کند. او برای تحقق این هدف ابتدا به بیداری فرد توجه داشت و معتقد بود انسان باید پیش از حضور مؤثر در جامعه، حقیقت و جایگاه وجودی خود را بشناسد.

وی با اشاره به طرح فلسفه «خودی» در منظومه فکری اقبال گفت: اقبال برای تحقق این هدف، اندیشه خودی را در کتاب «اسرار خودی» مطرح کرد و در ادامه با نگارش «رموز بی‌خودی» مرحله دیگری از تفکر خود را تبیین کرد.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه با اشاره به آشنایی اقبال با معارف اسلامی و فلسفه غرب بیان کرد: اقبال هم با معارف اسلامی آشنا بود و هم فرهنگ و فلسفه غرب را به‌خوبی می‌شناخت. او در زادگاه خود در شبه‌قاره با آموزه‌های اسلامی آشنا شد و در میان استادانش از علامه سیدحسن نام برده شده است.

حدادعادل با نقل خاطره‌ای از «فتح‌الله مجتبایی» از پیشگامان هندشناسی و اقبال‌شناسی در ایران، درباره استاد اقبال گفت: براساس نقل دکتر مجتبایی، سیدحسن معلمی شیعه بود که اقبال را با محبت اهل‌بیت(ع) آشنا کرد. علاقه اقبال به حضرت فاطمه زهرا(س)، امام حسین(ع) و پیامبر اکرم(ص) را نیز می‌توان از جمله جلوه‌های این آشنایی دانست.

وی افزود: اقبال پس از آشنایی با معارف اسلامی برای تحصیل فلسفه به اروپا رفت و به‌ویژه در آلمان با اندیشه‌های فیلسوفانی همچون نیچه و شوپنهاور و همچنین جریان‌های فکری فرانسه آشنا شد؛ اما با وجود تأثیرپذیری از این اندیشه‌ها، در نهایت دستگاه فکری مستقل خود را شکل داد.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تشبیه اندیشه اقبال به بنایی بزرگ و استوار تصریح کرد: اقبال در کتاب «اسرار خودی» تلاش کرد پایه‌های فکری و هویتی مسلمانان را مستحکم کند و آنان را با مقام و جایگاه حقیقی انسان آشنا سازد.

حدادعادل با اشاره به تفاوت مفهوم خودی در اندیشه اقبال با برخی برداشت‌های رایج در ادبیات عرفانی اظهار داشت: در بخشی از ادبیات عرفانی، خودبینی و توجه به خود نکوهش شده است؛ اما اقبال به مفهوم خودی معنایی مثبت می‌دهد. خودی در اندیشه او به معنای خود بودن و شناختن خویشتن است و در تقابل با ازخودبیگانگی قرار دارد.

وی با یادآوری آموزه سقراط مبنی بر «خود را بشناس» گفت: اقبال در مثنوی «اسرار خودی» می‌خواست ملتی را که از هویت و حقیقت خویش بیگانه شده بود، با خود آشنا و بیدار کند. او به مسلمانان یادآوری می‌کرد که انسان تنها از آب و گل تشکیل نشده، بلکه خلیفه خداوند در زمین و حامل روح الهی است.

حدادعادل با اشاره به اشعار اقبال درباره خودشناسی و خودباوری خاطرنشان کرد: اقبال انسان را به حفظ خودی، استواری شخصیت و یافتن نغمه و صدای حقیقی خویش دعوت می‌کند. پیام او این است که انسان باید توانایی‌های خود را بشناسد و به جای نفی و نادیده گرفتن خویش، به حقیقت وجودی خود توجه کند.

وی با اشاره به جایگاه انسان در منظومه فکری و عرفانی اقبال گفت: در شعر اقبال، انسان موجودی برخوردار از جایگاهی آسمانی و الهی است و او توانسته است اندیشه‌های بلند فلسفی و عرفانی را در قالبی لطیف و هنرمندانه به زبان فارسی بیان کند.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه با خواندن ابیاتی از غزل اقبال با مطلع «نعره زد عشق که خونین‌جگری پیدا شد» اظهار داشت: آشنایان با قرآن، معارف اسلامی و عرفان می‌توانند عمق این اشعار را بهتر درک کنند. اقبال در این ابیات از تولد انسان و ظهور حقیقتی سخن می‌گوید که فراتر از جهان مادی است و انسان را از محدودیت‌های طبیعت به سوی مرتبه‌ای بالاتر و ملکوتی فرامی‌خواند.

حدادعادل در پایان با تبیین ارتباط دو مفهوم «خودی» و «بی‌خودی» در اندیشه اقبال گفت: اقبال پس از تبیین خودی، در کتاب «رموز بی‌خودی» به مرحله دیگری از تفکر خود می‌رسد. در این مرحله، انسان باید خود را همچون قطره‌ای در دریای امت ببیند و در کنار دیگر انسان‌هایی قرار گیرد که به حقیقت وجودی خویش پی برده‌اند؛ بنابراین، خودشناسی و خودباوری فردی زمینه‌ساز حضور آگاهانه در جامعه و شکل‌گیری امت واحد اسلامی است.

انتهای پیام/ 121

نظر شما
captcha
پربیننده ها
آخرین اخبار