ماهیت انقلاب اسلامی و نگاه به آینده

مقدمه

انقلاب اسلامی به عنوان یک رویداد خاص سیاسی- اجتماعی در قرن بیستم تلقی می شود . پس از سال 1960 و شورش های فرانسه درجهان غرب مقوله ای به نام پست مدرنیسم مطرح می شود . با این مقوله تمامی روایت ها و فرا روایت های مدرن بی اعتبار می شوند . انقلاب اسلامی در چنین فضایی و با مطرح کردن نقش دین در اجتماع و سیاست و قائل شدن به یک هویت اسلامی- شیعی و آینده نگری در قالب مهدویت و حکومت جهانی حضرت مهدی به پیروزی می رسد .

از اینرو دریچه ای جدید در نگاه و تفکر به سیاست شکل می گیرد و خود موجب تحول در حوزه علوم سیاسی و علوم اجتماعی می شود . بدین ترتیب که این انقلاب در تعریف ، نظریه پردازی ، ماهیت و دستاورد نسبت به دیگر انقلاب های قرن بیستم متفاوت خواهد شد . که ما این عناصر را در 5 قسمت تبیین خواهیم کرد و سرانجام به یک نتیجه گیری از تمام مباحث خواهیم پرداخت .

1- انقلاب ، نظریه های انقلاب و انقلاب اسلامی :

یکی از مشکلات علوم انسانی و اجتماعی به ویژه علوم سیاسی نداشتن تعریف دقیق درباره واژه های آن است . در مورد انقلاب هم تعاریف مختلفی ذکر شده است که با توجه به این تعاریف ، می توان ابعاد انقلاب را بدین ترتیب شرح داد :

1.استحاله ارزشها یا دگرگونی اسطوره های جامعه

2.تغییر ساختار اجتماعی

3. دگرگونی نهادها

4. تغییرات در صورتبندی رهبری

5. انتقال غیر قانونی یا ضد قانونی قدرت

6. حضور یا حاکمیت رفتار خشونت آمیز که در وقایعی به فروپاشی جامعه می انجامد(1).

باید گفت که همین مشکل در تعریف خود انقلاب اسلامی وجود دارد که تعاریف زیادی در مورد آن ارائه شده است . ولی یکی از کامل ترین تعاریف در مورد انقلاب اسلامی بدین شرح است : انقلاب اسلامی ایران یک حرکت انقلابی که از 19 دی 56 آغاز و هدف آن تحول بنیادین در نظام اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی ایران است ، ایدئولوژی این حرکت، اسلامی - شیعی و رهبران آن ، رهبران مذهبی و روحانیون و به طور خاص امام خمینی است ، از جانب مردم و انقلابیون دارای حداقل خشونت و از ناحیه حکومت مستقر با سرکوب شدید همراه است و هدف این انقلاب استقرار فرهنگ سیاسی اسلام در جهت نفع مستضعفان و محرومین است (2).

در مورد نظریه های انقلاب و انقلاب اسلامی باید گفت که این نظریه عموماً در تبیین انقلای اسلامی عاجز و ناتوان بوده اند . به خاطر اینکه نظریه های انقلاب نشات گرفته از علوم سیاسی غربی است و دارای ویژگی ها و اصول متفاوت می باشد . مبانی و ماهیت علوم اجتماعی غرب نقش محوری در اصول و مولفه های تئوری پردازی انقلاب دارد و با ماهیت این جوامع بیشتر سنخیت دارد .

در این تئوری ها بیشتر نظریات به صورت پوزیتیویستی بحث شده است . به گونه ای که نقش انسان ، انگیزه ها ، باورها ، نمادهای فرهنگی و اعتقادی اگر مورد توجه قرار گیرد عموماً نقش حاشیه ای و تحت نفوذ و سیطرة امور مادی بوده است . بدین ترتیب که پس از وقوع انقلاب اسلامی و با ناتوانی سه نسل نظریه پردازی انقلاب در تبیین انقلاب اسلامی ، نسل چهارم نظریه پردازی انقلاب که بر عامل کارگزاری و اید ئولوژی تاکید می کند شکل گرفت (3) .

لذا باتوجه به این نکات در شاخصه های نظری انقلاب اسلامی باید این موارد لحاظ شود :

1- عامل ایمان و عقیده

2- اسلامی بودن انقلاب

3- معنویت انقلاب اسلامی

4- قدرت رهبری و نفوذ معنوی

5- قیام یکپارچه مردم

6- مراکز آگاهی بخش انقلاب مثل مساجد ، حوزه علمیه و دانشگاه

2- انقلاب اسلامی و ماهیت آن :

با توجه به تعریف و شاخصه های مفهومی انقلاب اسلامی می توان ماهیت آن را مشخص کرد . باید گفت ماهیت اصلی انقلاب اسلامی همانطور که بحث شد دینی بودن آن است وبا توجه به این ماهیت از ابعاد گوناگون خداپرستی ، ایمان ، استقلال ، برابری ، آزادی و توزیع همه جانبه برخوردار است (4).

رهبر معظم انقلاب اسلامی می فرماید : انقلاب اسلامی یک تفسیر اسلامی و الهی است چنانچه ما انقلاب اسلامی یک تحول اخلاقی ، فرهنگی و اعتقادی می دانیم که به دنبال آن تحول سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و آنگاه رشد همه جانبه انسانها می آید . بنابراین آن نعمت الهی برای حفظ دین و احکام الهی است . بدین ترتیب که انقلاب اسلامی برای آزادی و رشد معنوی و مادی و ایجاد محیط پاک و امن است (5).

3- انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن :

باتوجه به نکات ارائه شده باید گفت که انقلاب اسلامی دستاوردهای ویژه و خروجی ممتازی داشته است چون که با نگاه به ماهیت و فلسفه انقلاب متوجه خواهیم شد که انقلاب اسلامی دستاوردهای انسانی ، شخصیتی و فرهنگی داشته است که این خود زمینه را برای شکوفایی در تمام زمینه ها فراهم خواهد کرد . بنابراین اصلی ترین دستاورد انقلاب اسلامی انسان سازی است . انسانی که دینی و الهی است و او در مسیر فطرت راستین خودش گام برمی دارد تا به هدف نهایی خود که همان رسیدن به قرب الهی یا سعادت دنیوی و اخروی است برسد . از این رو متغیر های چنین دستاوردی را می توان به این شرح برشمرد :

1- استقرار نظام جمهوری اسلامی که از نظر تامین حقوق ملت با رعایت اصول و موازین اسلامی که خواست قاطبه مردم بود بزرگترین ارمغان انقلاب محسوب می شود .

2- تدوین و تصویب قانون اساسی بر اساس تجارب پیشرفته و موازین اسلامی

3- اتحاد دین و دولت : باید گفت که دین اسلام از همان نقطه آغازین خود علاوه بر دینی بودن حرکت سیاسی هم بوده است . چنانکه پیامبر خود نظام سیاسی تشکیل داده است و زعامت دینی و سیاسی مردم به عهده او بوده است . انقلاب اسلامی با تاسی از صدر اسلام د ستاوردی بنام حکومت ولایت مطلقه فقیه ارائه داده است که فقیه حاکم بر اساس آموزه شیعی عادل ترین و عالم ترین فرد برای زمامداری جامعه اسلامی است .

در حقیقت او حافظ شریعت اسلام است علاوه بر اینکه مدیریت سیاسی که دارد و زمینه را برای ظهور حکومت جهانی حضرت مهدی (حج) فراهم خواهد کرد و این دوره قبل از ظهور و یا همان انتظار با برقرار کردن مولفه های دین اسلام در تمامی عرصه های سیاسی اجتماعی به دوره ای پویا فعال می کند .

4- اسلام مبارز : انقلاب اسلامی یک نوع دید سیاسی انقلابی در همان عرضه کرد که مقیاس اصلی آن مبارزه با استبداد داخلی و استکبار خارجی است . در حقیقت انقلاب اسلامی ، هدایت کننده موج سوم بیداری اسلامی در کشورهای منطقه است که از تونس آغاز و به کشورهای دیگر سرایت کرد . بدین ترتیب که سیاست خارجی پس از انقلاب بر اساس یک نوع عدم تعهد انقلابی و تجدید نظر طلبی است که برآیند آن را می توان به عدم وابستگی و تعهد به بلوک های غربی ، اعتراض و واکنش نسبت به رویه ها و سازمان بین المللی است (6).

5- ساختارشکنی : انقلاب اسلامی ، چهارچوب اندیشه و قالبی ارائه داد که فراتر از الگوهای اندیشه ای و تئوریک مطرح شده است . چونکه انقلاب اسلامی نیامد برنامه هایی مشابه انقلاب دموکراتیک فرانسه یا برنامه های سوسیالیستی انقلاب روسیه را پیاده کند . بلکه آمد محیطی را فراهم کند که بر اساس تز و ایده های نوین مناسب ربع آخر قرن بیستم موجبات رهایی انسان های مستضعف از هر نوع سلطه استبداد و استعمار فراهم آورد و بر اساس ارزش های مکتب اسلام جامعه ای نوین برپا آورد (7). از نظر میشل فوکو انقلاب اسلامی ، نخستین انقلاب فرامدرن و یا به تعبیر او اولین شورش بر ضد نظام های زمینی است .

6- توجه به مردم : تشکیل و یکپارچگی مردم ایران در روند انقلاب اسلامی به گونه ای بود که واژه هایی چون مردم و ملت برای ادای آن نارساست و باید گفت امت به مفهوم دقیق قرآنی در چنین کالبدی تحقق یافت (8). پس از انقلاب حضور مردم در عرصه های گوناگون پر رنگ شد و باید گفت به رفراندوم گذاشتن اصل انقلاب خود گواهی بر این موضوع است .

7- انقلاب اسلامی حلقه اتصال گذشته و آینده : یکی از دستاوردهای انقلاب اسلامی پیوستگی که این انقلاب میان گذشته تمدن تاریخ اسلام و تمدن آینده اسلامی کرده است بدین ترتیب که این انقلاب هم خود را وامدار حکومت پیامبر اسلام و هم انقلاب مقدمه ای برای حکومت جهانی حضرت مهدی است . این حکومت جهانی حضرت مهدی با هدف سعادت دنیوی واخروی در حقیقت بدیلی در برابر جهانی سازی غرب که فقط مبتنی بر دستاورد مادی است (9).

8- پیشرفت علمی : از دستاوردهای انقلاب اسلامی باید به پیشرفت های علمی اشاره کرد که با توجه به اهمیت و جایگاهی که اسلام برای علم و پیشرفت قائل است . چنین فرایندی روز به روز با سرعت و تحول بیشتری انجام می گیرد به نحوی که در این عرصه ما فراتر از منطقه و در صحنه جهانی حرف هایی برای گفتن داریم .

4- چگونگی حفظ دستاوردهای انقلاب اسلامی :

در مورد حفظ دستاوردهای انقلاب باید رجوع به محورهایی کرد که همبستگی ملت ایران در پیروزی انقلاب اسلامی شکل داده است که همان وحدت سراسری ملت ایران و این وحدت در قالب معنویت اسلام با مدار ولایت مطلقه فقیه است . چنانچه شهید مطهری حفظ انقلاب در 4 شرط خلاصه می کند:

1- معنویت ، معنویتی که برگرفته از روح اصیل اسلام و موازین و مبانی آن باشد

2- عدالت اجتماعی یعنی توضیح امکانات و مزایای جامعه به شکل مساوی و بدون در نظر گرفتن هیچ تمایز و امتیازی برای کسی

3- استقلال : که مبتنی بر تمام جوانب اقتصادی ، مکتبی و فرهنگی می باشد

4- آزادی: آزادی در چارچوب شریعت و تمامی اندیشه و افکار بشرطی که قالب و معیارها را رعایت کند اجازه نشر و گسترش داشته باشد (10). لذا می توان گفت که اگر وفاداری خود را بر پایه همان مبانی و اصول که انقلاب اسلامی شکل گرفته حفظ کنیم هیچ تهدیدی نمی تواند مانع آن شود .

نتیجه گیری :

در پایان می توان بگوییم انقلاب اسلامی ایران که دستاورد بنیانگذار انقلاب ، امام خمینی (ره)، جانفشانی ملت عزیز ایران و با شهادت بسیاری از جوانان عزیز و فداکار این مرز و بوم بدست آمده است که در نوع خود درس انسانیت ، عشق ، وفاداری ایثار و از خود گذشتگی به جهانیان داد و ارائه کننده مکتبی اصیل ، حقیقی و جاودانه است.

باید قدر آن را بدانیم و برای اعتلا و حفظ آن کوشا باشیم و از نفوذ اندیشه بیگانگان ، تجددگرایی افراطی ، رخنه فرصت طلبان و از دست دادن خلوص نیت و انگیزه الهی بپرهیزیم . وبا پیروی واطاعت از نایب امام زمان (عج)حضرت آیت الله خامنه ای زمینه را برای قیام جهانی حضرت مهدی (عج) و شکل گیری حکومت جهانی اسلام فراهم کنیم.

پی نوشت :

1.جعفر پور، رشید ، فرهنگ سیاسی ایران ، تهران ، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی ، 1390 : ص90 .

2.خرمشاد، محمد باقر ، جزوه کارشناسی علوم سیاسی دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز ، 1381 .

3. گلدستون ، جک ، مطالعات نظری تطبیقی و تاریخی در باب انقلاب ، ترجمه محمد تقی دلفروز ، تهران ، انتشارات کویر ، 1385 ، ص 15 - نامدار ، مظفر ، امام خمینی ، انقلاب اسلامی و شالوده شکلی سیطره گفتمان رسمی در حوزه سیاست ، تهران ، فصلنامه 15 خرداد ، ش2 ،1382.

4. ملکوتیان ، مصطفی ، انقلاب اسلامی ، نظام بین الملل و آینده غرب ، فصلنامه علمی - پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی ، شماره 20 ، بهار 1389 .

5- شفیعی ، احمد ، انقلاب اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری ،پرتال علوم انسانی

6- دهقانی فیروزآبادی ، سیدجلال ، سیاست خارجی حمهوری اسلامی ایران ،تهران ، انتشارات سمت 1389،ص387

7- محمدی ، منوچهر، برسی نظریات انقلاب در انقلاب اسلامی ورابطه با نظام جمهوری اسلامی ایران ، مجله دانشکده حقوق وعلوم سیاسی ،شماره 61،پاییز 1389،ص239

8- عمید زنجانی ، عباسعلی ، انقلاب اسلامی وریشه های آن ، تهران ، نشر کتاب سیاسی 1374،ص18

9- نظریه بیداری اسلامی از منظر حضرت امام خمینی وحضرت آیت الله خامنه ای(ره)، تهران دفترحفظ نشر آثار مقام معضم رهبری 1391،ص128

10-مطهری ، مرتضی ، پیرامون انقلاب اسلامی ، تهران، انتشارات صدرا 1368، مطهری ، مرتضی ، پیرامون جمهوری اسلامی ، تهران ، انتشارات صدرا 1368

روح الله صفریانی گرمه خانی