«حلاجی اسماعیل»؛ روایتی آوینیگونه از شهادت یک انسانِ تمامقد جهاد!
به گزارش خبرنگار دفاعپرس از اصفهان، مستند «حلاجی اسماعیل» مستندی است که نه حاصل یک برنامهریزی از پیش تعیینشده، بلکه نتیجه «وقوع یک اتفاق» است؛ اتفاقی که خود سازندگانش از آن با تعبیر «طوفان» یاد میکنند. طوفانی که گروه مستندساز را با خود برد و آنها را در جایگاهی قرار داد که تنها یک وظیفه داشتند: روایت حقیقت.
از مسجد نورباران تا متن یک روایت
ایده شکلگیری مستند «حلاجی اسماعیل» از دل یک زیستِ مشترک بیرون آمد. گروه سازنده، سالهاست در اصفهان و در مجموعهای فرهنگی با عنوان «آستانه قاب هشت» فعالیت میکنند؛ مجموعهای که اندیشههای شهید سیدمرتضی آوینی، شالوده نگاه آن به مستندسازی است. تجربه ساخت آثار مردمی در دوران کرونا، از جمله مستند «ضیافت»، زمینهای شد تا این گروه با روایتهای برخاسته از متن جامعه بیگانه نباشند.
«پیام تاجی» کارگردان این مستند در گفتوگو با خبرنگار دفاعپرس در رابطه با چرایی پرداختن به این سوژه اظهار داشت: مسجد نورباران، نه فقط یک لوکیشن، که نقطه تلاقی زندگی، کار فرهنگی و فعالیت اجتماعی اعضای این گروه بود. در همان روزهای نخست شیوع کرونا، چهرههایی در این مسجد فعال بودند که یکی از آنها، شهید اسماعیل حلاجی بود؛ جوانی که در ضدعفونی معابر، کمکهای مردمی و فعالیتهای جهادی حضور داشت و تصویرش در آرشیو دوربینها ثبت شده بود. اما ۱۸ دی ماه، همهچیز را تغییر داد. شهری که در شوک و التهاب فرو رفته بود، صبحش را با خبر شهادت اسماعیل حلاجی آغاز کرد. خبر، خیلی زود مسجد نورباران را به کانونی از اندوه، پرسش و تأمل تبدیل کرد. ما از همان ساعات اولیه پس از شهادت، کار خود را آغاز کردند؛ نه با طرحی دقیق، بلکه با پرسشی جدی: «چه چیزی باید روایت شود؟»
وی ادامه داد: شناخت اولیه ما از شهید حلاجی، شناختی عمیق نبود. او بیش از آنکه رفیق مستقیم اعضای گروه باشد، دوستِ دوستانشان بود. اما گفتوگو با نزدیکان، همرزمان فرهنگی و اهالی مسجد، خیلی زود لایههایی از شخصیتی را آشکار کرد که ظرفیت تبدیل شدن به یک سوژه مستقل مستند را داشت. شهید حلاجی، تنها یک فعال مسجدی یا چهره فرهنگی نبود. او از مؤسسان یک شرکت دانشبنیان بود؛ شرکتی فعال در حوزه تولید، کاهش وابستگی به واردات و پاسخ به نیازهای کشور. پیوند «جهاد علمی»، «کار فرهنگی» و «زیست مسجدی»، اسماعیل حلاجی را به نقطه اتصال چند گفتمان مهم انقلاب اسلامی تبدیل کرده بود. نکتهای که حتی بسیاری از دوستان نزدیک او در مسجد نیز از آن بیخبر بودند. شهادت، این ابعاد پنهان را آشکار کرد و مستند، خود را موظف دید تا این حقیقت مغفولمانده را به تصویر بکشد.
«حلاجی»؛ نامی فراتر از یک عنوان
کارگردان مستند در ادامه اظهار کرد: انتخاب نام «حلاجی اسماعیل» برای مستند، انتخابی تصادفی نبود. چرا که به لایههای اسطورهای و تاریخی نام توجه داشتیم؛ از «اسماعیل» و مفهوم قربانی شدن، تا «حلاج» و قصه حقگویی، مظلومیت و شهادت. در نگاه ما شهید اسماعیل حلاجی، «گواه یک حق» شد؛ انسانی که با شهادتش، مرز حق و باطل را عیانتر کرد. مستند، در پایانبندی خود، این نسبت معنایی را باز میکند و نشان میدهد که چگونه نام، با سرنوشت گره میخورد و معنا میسازد.
انسان تراز انقلاب؛ در عمل، نه در شعار
تاجی، در مواجهه با مفهوم «انسان تراز انقلاب اسلامی»، رویکردی محتاطانه، اما دقیق دارد. وی معتقد است اسماعیل حلاجی، نه با ادعا، بلکه با سبک زندگیاش به این تراز نزدیک شده بود. زندگی او، یکپارچه در خدمت «جهاد» بود؛ کار روزانهاش تولید دانشبنیان، در مسیر استقلال اقتصادی کشور، وقت آزادش صرف مسجد، هیئت، فعالیت فرهنگی و مردمی و حضور اجتماعیاش ایستادگی در بزنگاههای حساس بود. حتی نحوه شهادتش نیز حامل معناست؛ از اصابت گلولهای که در میان دهها نفر، تنها او را نشانه رفت، تا شهادت قبل از گفتوگو برسر مزار پدر شوهر شهیدش که چند وقت پیش به شهادت رسیده بود نشانهای از «تأیید مسیر» است.
یکی از دغدغههای اصلی مستند «حلاجی اسماعیل»، عبور از شعار و رساندن مفهوم مقاومت به سطح «تجربه زیسته» است. مقاومت، در این روایت، نه یک واژه انتزاعی، بلکه یک سبک زندگی است. وی از تغییر فضای محله پس از شهادت اسماعیل حلاجی اینطور گفت: محلهای که پیش از آن در سکوت و التهاب فرو رفته بود، اما با تشییع پیکر شهید، جانی دوباره گرفت. گویی شهادت، زندگی را به خیابانها بازگرداند. این همان نقطهای است که مستند میکوشد به آن برسد: نشان دادن اینکه خون شهدا، چگونه ورق را برمیگرداند و امید را به جامعه تزریق میکند.
مستندی که «اتفاق» بود
سازندگان «حلاجی اسماعیل» بارها تأکید میکنند که این اثر، بیش از آنکه «ساخته» شده باشد، «رخ داده» است. هرکدام از اعضای گروه، بیآنکه طراحی دقیقی در کار باشد، در جای خود قرار گرفتند و روایت شکل گرفت. شاید همین خروج از فردیت و سپردن کار به «جریان حادثه» است که به مستند، حالوهوایی متفاوت بخشیده؛ حالوهوایی که خود سازندگانش نیز آن را فراتر از آثار قبلیشان میدانند.
تعهد مستندساز؛ بازگشت به روایت آوینی
در جمعبندی، کارگردان مستند بر یک نکته اساسی تأکید کرد: امروز، مسئله اصلی مستندسازی متعهد، نه کمبود سوژه، بلکه نحوه روایت است. همان چیزی که شهید آوینی در «روایت فتح» به آن رسید؛ روایتی برای مردم، با مردم و از متن زندگی. وی معتقد بود همانطور که رهبر انقلاب بر نیاز به «روایت آوینیگونه» تأکید کردند، امروز نیز جامعه به چنین روایتهایی نیازمند است؛ روایتهایی که تبیین میکنند، امید میآفرینند و حقیقت را بیواسطه به دل مردم میبرند.
«حلاجی اسماعیل» تلاشی است در همین مسیر؛ تلاشی برای ثبت زیستِ مردی که مقاومت را زندگی کرد و با شهادتش، آن را معنا بخشید.
این مستند را میتوانید در آپارات از اینجا ببینید.
انتهای پیام/
