حجت الاسلام ترخان: «الهیات هوش مصنوعی» به دنبال بررسی ظرفیتهای این فناوری از منظر کلام اسلامی است
به گزارش خبرنگار دفاعپرس از قم، حجت الاسلام والمسلمین «قاسم ترخان» نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» امروز در مراسم رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه علم، تمدن و عرفان در سالن همایش جامعه آل البیت(ع) اظهار داشت: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» تلاش کوچکی است برای اینکه میان دانش فناوری و معارف اسلامی گفتوگویی علمی شکل گیرد و جامعه دینی بتواند پیش از آنکه پرسشها و چالشهای جدید به بحرانهای اعتقادی و فرهنگی تبدیل شوند، برای آنها پاسخهای علمی و مستدل فراهم کند.
ترخان ادامه داد: کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با هدف بررسی نسبت میان الهیات و پدیده هوش مصنوعی تدوین شده و تلاش دارد مبانی، پیامدها، آسیبها و ظرفیتهای این فناوری را از منظر کلام اسلامی و بهویژه کلام شیعه مورد بررسی قرار دهد.
وی با اشاره به مفهوم «الهیات پدیدهها» افزود: الهیات در معنای جدید خود تنها به تبیین و دفاع از اعتقادات دینی محدود نمیشود، بلکه یکی از عرصههای مهم آن، تحلیل و تبیین نسبت پدیدههای جدید با دین است؛ از همین رو در سالهای اخیر از مفاهیمی همچون الهیات فناوری، الهیات سایبر و اکنون الهیات هوش مصنوعی سخن گفته میشود.
عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی ادامه داد: در این نگاه، «الهیات هوش مصنوعی» دو محور اساسی دارد؛ محور نخست به زیرساختها و مبانی هوش مصنوعی میپردازد و بررسی میکند این فناوری بر چه مبانی فلسفی و معرفتی استوار شده و چه پرسشهایی را ایجاد میکند.
وی افزود: محور دوم نیز پیامدها، آسیبها و ظرفیتهای هوش مصنوعی است؛ یعنی باید بررسی کنیم این فناوری چه فواید و ظرفیتهایی برای انسان دارد، چه آسیبهایی ممکن است ایجاد کند و آیا این آسیبها قابل کنترل و برطرف کردن هستند یا خیر.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با تأکید بر رویکرد ایجابی این اثر گفت: رویکرد ما در این درسنامه صرفاً سلبی و معطوف به بیان چالشهای هوش مصنوعی نبوده است؛ بلکه تلاش کردهایم مفاهیم و مبانی کلام شیعه را برای مهندسان، متخصصان فناوری و کسانی که در این عرصه فعالیت میکنند، تبیین کنیم.
وی ادامه داد: بر همین اساس، هر جا هوش مصنوعی بر مبنایی استوار است که از منظر کلام اسلامی نیازمند نقد است، آن مبنا را نقد کردهایم و در مورد پیامدهای این فناوری نیز بررسی کردهایم که آیا میتوان از بروز یک آسیب جلوگیری کرد و آیا اساساً امکان حل آن مشکل وجود دارد یا خیر.
ترخان با اشاره به مباحث مطرحشده درباره آینده هوش مصنوعی و هوش مصنوعی عمومی اظهار کرد: در حوزه آیندهپژوهی، سناریوهای مختلفی درباره آینده هوش مصنوعی مطرح شده است؛ برخی معتقدند جهان به سمت دورهای حرکت میکند که هوش مصنوعی از انسان پیشی خواهد گرفت و در نهایت به مرحله «تکینگی» خواهیم رسید.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با اشاره به بررسی این موضوع در بخش جهانشناسی کتاب گفت: در برابر چنین سناریوهایی، باید از منظر معارف دینی و سنتهای الهی به مسئله نگاه کرد. برای نمونه، سنت الهی «استخلاف صالحانه» در الهیات اسلامی مورد توجه است و بر اساس آن، بشر با وجود فراز و فرودها و آسیبهایی که ممکن است در مسیر با آنها مواجه شود، در نهایت مسیر تحقق این سنت الهی را طی خواهد کرد.
ترخان تصریح کرد: بر اساس این نگاه، فناوری نمیتواند سنتهای الهی را متوقف کند؛ هرچند انسان و جوامع بشری میتوانند بر کمیت و کیفیت پیامدهای این تحولات تأثیر بگذارند.
وی با تأکید بر اینکه چالشهای هوش مصنوعی به مسائل اخلاقی و اجتماعی محدود نمیشود، گفت: امروز در جهان غرب مباحث اعتقادی مختلفی درباره هوش مصنوعی مطرح شده است؛ از جمله ایده «خدای دیجیتال» و حتی شکلگیری کلیساها و اجتماعات دینی در فضای مجازی.
ترخان افزود: این مسائل تنها به حوزه خداشناسی محدود نیست و مباحث جهانشناسی و معاد را نیز تحت تأثیر قرار داده است؛ برای مثال، موضوع «آپلود ذهن» مطرح شده که بر اساس آن تلاش میشود ذهن انسان بهصورت کامل بارگذاری و سپس به شکل دیگری شبیهسازی شود.
وی ادامه داد: اگر بشر به مرحلهای برسد که بتواند ذهن انسان را بارگذاری یا شبیهسازی کند، پرسشهای مهمی درباره مرگ، جاودانگی، معاد جسمانی و حقیقت انسان ایجاد خواهد شد.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» خاطرنشان کرد: در این کتاب به گونههای مختلف آپلود ذهن پرداخته شده و بررسی شده است که چنین دیدگاههایی چه چالشهایی برای اعتقادات اسلامی، بهویژه مسئله معاد جسمانی ایجاد میکنند.
ترخان با اشاره به آثار فرهنگی و اجتماعی هوش مصنوعی اظهار کرد: بخشی از این مسائل امروز در کشورهای غربی در حال طرح و گسترش است و آثار فرهنگی و اجتماعی خود را نیز نشان داده است؛ بنابراین نمیتوان منتظر ماند تا این مباحث وارد جامعه ما شوند و سپس درباره آنها فکر کنیم.
وی تأکید کرد: باید پیش از گسترش این مسائل، برای اعتقادات جوانان و دانشآموختگان خود چارهاندیشی کنیم و پاسخهای علمی و مستدل در اختیار آنان قرار دهیم.
عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی عنوان کرد: این درسنامه را میتوان گامی اولیه در همین مسیر دانست؛ گامی برای اینکه جامعه علمی و دینی کشور با پرسشهایی که هوش مصنوعی در حوزه اعتقادات ایجاد کرده است، آشنا شود و برای پاسخگویی به آنها آمادگی پیدا کند.
نویسنده این اثر با تشریح ساختار کتاب گفت: این درسنامه در ۱۶ درس تنظیم شده و تلاش شده است مباحث از مبانی و کلیات آغاز شده و سپس بهصورت تخصصی وارد حوزههای مختلف کلام اسلامی شود.
وی افزود: در درسهای نخست، مفاهیم و کلیات بحث شامل تعریف هوش مصنوعی، تعریف الهیات، تفاوت میان الهیات موصوف و الهیات مضاف و نسبت الهیات و هوش مصنوعی تبیین شده است.
ترخان ادامه داد: در ادامه، امکان تحقق هوش مصنوعی قوی، دیدگاههای موافق و مخالف درباره آن و نگاه کلام اسلامی به این مسئله مورد بررسی قرار گرفته است.
وی گفت: همچنین نقدهای فلسفی بر «محاسبهگرایی» و برخی مبانی نظری هوش مصنوعی و مدلهای مختلف تعامل میان دین و پارادایم شناخت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
ترخان با اشاره به بخش خداشناسی این کتاب اظهار کرد: پس از مباحث مقدماتی، وارد مباحث کلام اسلامی و کلام شیعه شدهایم و دروس مربوط به خداشناسی را به خود اختصاص دادهایم.
وی افزود: در این بخش موضوعاتی همچون قدرت الهی، خالقیت، الوهیت و تجربه دینی بررسی شده و نسبت آنها با تحولات ناشی از هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» گفت: بخش قابل توجهی از کتاب به انسانشناسی اختصاص دارد؛ چراکه هوش مصنوعی پرسشهای مهمی درباره حقیقت انسان، فطرت، اختیار و معنای زندگی ایجاد کرده است.
وی افزود: دروس ششم تا نهم به مباحث انسانشناسی اختصاص یافته و موضوعاتی مانند فطرتمندی، اختیارمندی و معنای حیات در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان تصریح کرد: یکی از پرسشهای مهم در این حوزه این است که با توسعه هوش مصنوعی و احتمال شبیهسازی برخی ویژگیهای انسانی، چه چیزی همچنان انسان را از ماشین متمایز میکند و جایگاه اختیار و فطرت انسانی چگونه باید تبیین شود.
وی ادامه داد: دروس دهم و یازدهم به جهانشناسی اختصاص دارد و در این بخش مباحثی همچون علیت، غایتمندی جهان، سنتهای الهی و آینده جهان مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان افزود: در این بخش تلاش کردهایم سناریوهای مختلف آینده هوش مصنوعی را در کنار مبانی جهانشناختی و سنتهای الهی مورد تحلیل قرار دهیم.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» یکی دیگر از محورهای مهم این اثر را راهنماشناسی دانست و گفت: دروس دوازدهم و سیزدهم به راهنماشناسی اختصاص دارد و موضوعاتی همچون تحدی قرآن، مرجعیت علمی و تشریعی مورد بررسی قرار گرفته است.
وی ادامه داد: یکی از پرسشهای جدیدی که در این زمینه مطرح میشود این است که آیا هوش مصنوعی میتواند به مرحلهای برسد که مسئله تحدی قرآن را به چالش بکشد و آیا فناوری میتواند در حوزهای که قرآن کریم تحدی کرده است، ادعای رقابت داشته باشد؟
ترخان خاطرنشان کرد: این پرسشها از جمله موضوعاتی هستند که باید از منظر کلام اسلامی بهصورت دقیق و مستدل مورد بررسی قرار گیرند.
وی افزود: دروس چهاردهم تا شانزدهم نیز به مباحث فرجامشناسی اختصاص یافته و مسائل مرتبط با آینده انسان، مرگ، جاودانگی و معاد در نسبت با تحولات فناوریهای نوین مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان با تأکید بر جامعیت این درسنامه گفت: تلاش کردهایم در این ۱۶ درس، مجموعه مهمی از پرسشهای اعتقادی ناشی از هوش مصنوعی را شناسایی و با بهرهگیری از منابع اسلامی و مطالعات انجامشده در جهان، آنها را از منظر کلام شیعه تحلیل کنیم.
وی اظهار کرد: در تدوین این اثر، منابع لاتین و مباحثی که در فضای علمی غرب درباره الهیات، هوش مصنوعی و مسائل اعتقادی مطرح شده نیز مورد توجه قرار گرفته تا بتوان تصویری جامعتر از این چالشها ارائه کرد.
ترخان در پایان تأکید کرد: هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک مسئله فنی و مهندسی نیست، بلکه به عرصههای فلسفی، فرهنگی، اجتماعی و اعتقادی وارد شده است و به همین دلیل، اندیشمندان دینی باید با شناخت دقیق این فناوری و پیامدهای آن، در تولید پاسخهای معرفتی و دینی حضور فعال داشته باشند.
انتهای پیام/
