علا: پیوند عمیق رهبر شهید انقلاب با ادبیات/ برای فهم ابعاد این روز‌های تاریخی به زمان نیاز داریم
«افشین علا» شاعر و نویسنده در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگ دفاع‌پرس از جایگاه زبان و ادبیات فارسی در هویت تاریخی ایران و توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به اهالی فرهنگ و هنر می‌گوید. او با اشاره به دیدار‌های ادبی، پیگیری آثار شاعران و نقش این ارتباط در شکل‌گیری جریان شعر پس از انقلاب، از پیوند میان فرهنگ، همبستگی ملی و امید به آینده سخن گفت.
دفاع‌پرس: این روزها را چگونه می‌گذرانید؟
ما هم مانند بسیاری از مردم، روزها و شب‌ها را در سوگ و حماسه‌ای توأمان می‌گذرانیم؛ با نگرانی از دشواری‌های پیش رو و در عین حال با امید به آینده و وعده الهی. به باور من، از پیچ تاریخی دشوار و نفس‌گیری عبور می‌کنیم که همه اقشار جامعه، از مردم عادی تا مسئولان و اهالی فرهنگ و هنر و سیاست، از آن تأثیر پذیرفته‌اند.
دفاع‌پرس: شما این مقطع را با دوره‌های دشوار پس از انقلاب چگونه مقایسه می‌کنید؟
ملت ایران پس از پیروزی انقلاب، بحران‌های متعددی را پشت سر گذاشته است؛ از توطئه‌های داخلی و خارجی تا جنگ تحمیلی هشت‌ساله. با این حال، این بار ماهیت تقابل آشکارتر شده است. به نظر من، مسئله فقط تغییر یک نظام سیاسی یا یک کودتا نیست؛ سخنانی که درباره انتقام تاریخی از ایران مطرح شده، نشان می‌دهد دشمنی با ریشه‌داری این ملت و تمدن آن نیز در میان است. همین مواضع، چهره واقعی این دشمنی را آشکار کرده است.
دفاع‌پرس: نقش رهبر شهید انقلاب را در آمادگی کشور برای مواجهه با تهدید‌ها چگونه ارزیابی می‌کنید؟
ایشان با شناختی عمیق از ماهیت دشمن و ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی ایران، بر اقتدار کشور و توان دفاعی آن تأکید داشتند. گاهی این تأکید‌ها با مخالفت، طعنه یا تردید روبه‌رو می‌شد، اما ایشان آینده را می‌دیدند و می‌خواستند ملت ایران در برابر تهدید‌ها توان ایستادگی داشته باشد. امروز بهتر می‌توان دریافت که آن پافشاری‌ها چه اهمیتی داشته است. البته برای درک همه ابعاد این رخداد‌ها باید از فضای التهاب فاصله بگیریم؛ شاید سال‌ها زمان لازم باشد تا بتوانیم پیامد‌های آن را به‌درستی ارزیابی کنیم.
دفاع‌پرس: شما از تکرار تجربه عاشورا در روزگار ما سخن گفتید. منظورتان چیست؟
من این رخداد را از این جهت با عاشورا مقایسه می‌کنم که گاهی فداکاری و خونِ به‌ناحق‌ریخته‌شده، حقیقت را برای مردم آشکار می‌کند و مرز حق و باطل را روشن‌تر نشان می‌دهد. همان‌گونه که قیام امام حسین (ع) در تاریخ ماندگار شد و وجدان انسان‌ها را بیدار کرد، شهادت رهبر شهید انقلاب و عزیزان ملت نیز بسیاری را به تأمل واداشت. افراد زیادی که شاید پیش‌تر توجهی به این مسائل نداشتند، اکنون با حساسیت بیشتری تحولات ایران را دنبال می‌کنند.
دفاع‌پرس: به نظر شما چرا این تحولات در بیرون از ایران نیز بازتاب گسترده‌ای داشته است؟
ایران برای بسیاری از مردم جهان، به‌ویژه کسانی که از سلطه قدرت‌های بزرگ خسته‌اند، معنایی فراتر از یک کشور دارد. بسیاری از آنان تحولات را با تحسین دنبال می‌کنند. ما در داخل، به دلیل آنکه در متن رویداد‌ها قرار داریم و با مشکلات روزمره هم روبه‌رو هستیم، شاید همیشه نتوانیم همه ابعاد این نگاه را ببینیم. با گذشت زمان، بهتر می‌توان دریافت که این دوره چه اثری بر افکار عمومی جهان گذاشته است.
دفاع‌پرس: در این میان، جایگاه فرهنگ و ادبیات را چگونه می‌بینید؟
به گمان من، در کنار عرصه نظامی و دیپلماسی، باید صدای فرهنگ و تمدن ایران نیز در جهان شنیده شود. ادبیات، هنر، زبان و میراث تاریخی ما از مهم‌ترین سرمایه‌های کشورند و می‌توانند در معرفی ایران نقشی اساسی ایفا کنند. ملت‌های بسیاری به فرهنگ و ادبیات ایران علاقه دارند و امروز بیش از گذشته مشتاق شنیدن صدای ایران‌اند. انتظار دارم نهاد‌های فرهنگی از این فرصت تاریخی استفاده کنند و حضور مؤثرتری در عرصه جهانی داشته باشند.
دفاع‌پرس: همبستگی اقوام ایرانی در این دوره چه پیامی دارد؟
یکی از جلوه‌های چشمگیر این روزها، همبستگی اقوام ایرانی است. در برخی کشور‌های منطقه، اختلاف‌های قومی و قبیله‌ای به درگیری می‌انجامد؛ اما در ایران، مردم از استان‌ها و قومیت‌های گوناگون به شهر‌های یکدیگر سفر می‌کنند و پیوند‌های ملی خود را حفظ کرده‌اند. تلاش‌هایی برای ایجاد شکاف در مناطق مرزی نیز با شناخت و هوشیاری مردم روبه‌رو شده است. مردم کرد، بلوچ و دیگر اقوام ایران بار‌ها نشان داده‌اند که به سرنوشت کشورشان اهمیت می‌دهند. هم‌زمانی رنج و فداکاری شیعه و سنی نیز بر پیوند‌های ملی تأکید می‌کند.
دفاع‌پرس: به نظر شما چه چیزی این همبستگی را حفظ کرده است؟
باید به ریشه‌های فرهنگی و تاریخی این ملت توجه کرد و در عین حال، لطف خداوند را نیز از نظر دور نداشت. ایران در طول تاریخ بار‌ها با حمله و ویرانی روبه‌رو شده، اما دوباره برخاسته است. این ماندگاری صرفاً به عوامل سیاسی محدود نمی‌شود؛ زبان، ادبیات، حافظه تاریخی و فرهنگ مشترک در آن سهمی اساسی دارند.
دفاع‌پرس: رابطه شما با رهبر شهید انقلاب از کجا برایتان اهمیت ویژه پیدا کرد؟
من در زندگی‌ام دو محبت بزرگ را همواره با شگفتی به یاد می‌آورم: محبت مادرم و محبت ویژه رهبر شهید انقلاب. مادرم نخستین آموزگار عشق و شاعری من بود؛ بانویی فرهنگی، ادیب، سخنور، دوستدار اهل‌بیت (ع) و قاری قرآن. او مرا با شعر آشنا کرد و حضورش در زندگی‌ام بسیار عمیق بود. محبت رهبر شهید انقلاب نیز برایم همواره مایه شگفتی بود؛ گاهی از خودم می‌پرسیدم چگونه شایسته چنین توجهی شده‌ام.
دفاع‌پرس: شما بار‌ها از توجه ایشان به زبان فارسی و ادبیات سخن گفته‌اید. این توجه را چگونه توضیح می‌دهید؟
ایشان به‌خوبی می‌دانستند که یکی از راز‌های ماندگاری ایران، زبان و ادبیات فارسی است. بسیاری از ملت‌ها برای خواندن متون کهن خود ناچارند آنها را به زبان امروز ترجمه کنند؛ اما ما هنوز می‌توانیم شاهنامه فردوسی و آثار حافظ، سعدی و مولانا را بخوانیم و بخش بزرگی از آنها را بفهمیم. این پیوستگی زبانی سرمایه‌ای کم‌نظیر است. توجه ویژه ایشان به شاعران و نویسندگان نیز از همین شناخت عمیق سرچشمه می‌گرفت.
دفاع‌پرس: این توجه در عمل چگونه بروز پیدا می‌کرد؟
ایشان آثار شاعران را می‌شناختند و فقط به نام‌ها اکتفا نمی‌کردند؛ درباره آثار و احوال آنان اطلاع داشتند و پیگیر کارشان بودند. گاهی با تماس، پیام یا دیدار حضوری از هنرمندان دلجویی می‌کردند و نکته‌هایی دقیق درباره آثارشان می‌گفتند. برای من شگفت‌آور بود که با وجود مسئولیت‌های بسیار سنگین، چنین فرصتی برای مطالعه و پیگیری ادبیات اختصاص می‌دادند. این توجه فقط به شعر محدود نبود؛ در حوزه رمان، سینما، تئاتر، انیمیشن و طنز نیز شناخت و پیگیری داشتند.
دفاع‌پرس: دیدار‌های شاعران با رهبر شهید انقلاب در ماه رمضان چه تأثیری بر شعر معاصر گذاشت؟
این دیدار‌ها طی بیش از سه دهه، به شکل‌گیری یک جریان و مکتب ادبی کمک کرد. شاعران هر سال منتظر نیمه ماه رمضان بودند و این نشست‌ها به فرصتی برای شنیدن، نقد و تشویق آثار تبدیل شده بود. اگر این پیوند و توجه وجود نداشت، ممکن بود مسیر شعر پس از انقلاب شکل دیگری پیدا کند یا بخشی از ظرفیت‌های آن دیده نشود. ایشان به مضمون و جزئیات شعر توجه می‌کردند و همین دقت، برای شاعران اهمیت فراوانی داشت.
دفاع‌پرس: آیا نمونه‌ای از این دقت و توجه در خاطرتان مانده است؟
بار‌ها پیش آمده بود که ایشان به نکته‌ای در شعر من اشاره می‌کردند که خودم از دقت نظرشان شگفت‌زده می‌شدم. گاهی می‌پرسیدم مگر فرصت کرده‌اید این اثر را که تازه منتشر شده بخوانید؟ این توجه برای من بسیار ارزشمند بود. البته همیشه می‌گفتم شأن ایشان فراتر از این است که چنین پیگیری‌هایی رسانه‌ای شود؛ چون این رفتار، از سر وظیفه‌شناسی و محبت بود، نه برای نمایش.
دفاع‌پرس: این توجه فقط شامل شاعران بود؟
خیر. شناخت ایشان حوزه‌های گوناگون هنر را در بر می‌گرفت. با چهره‌های شناخته‌شده و توانمند در ادبیات، رمان، سینما، تئاتر، انیمیشن و طنز آشنا بودند و کار‌ها را دنبال می‌کردند. این میزان توجه از سوی شخصی که مسئولیت‌های ملی و بین‌المللی فراوانی داشت، واقعاً کم‌نظیر بود. به باور من، ایشان بخشی از وظیفه حمایت از فرهنگ و هنر را شخصاً بر عهده می‌گرفتند.
دفاع‌پرس: پس از شهادت ایشان، چه تصویری از این رابطه و میراث ادبی در ذهن شما باقی مانده است؟
پس از شهادت ایشان، برخی از پیگیری‌ها و دیدار‌هایی که پیش‌تر چندان علنی نبود، بیشتر شناخته شد. این موضوع نشان داد که توجه ایشان به اهالی فرهنگ، عمیق و مستمر بوده است. فقدان ایشان برای من بسیار سنگین بود و در روز‌های نخست، تصور نمی‌کردم بتوانم با این داغ کنار بیایم. در چنین شرایطی، شعر برایم پناهگاهی شد؛ راهی برای بیان اندوه و ادامه دادن.
دفاع‌پرس: شعار «دست خدا عیان شد، خامنه‌ای جوان شد» چه جایگاهی در فضای این روزها پیدا کرده است؟
این شعار برای من نمونه‌ای از جوشش طبیعی احساس جمعی است. در این مدت شعر‌های بسیاری سروده شده و شاعران آثار ارزشمندی آفریده‌اند؛ اما گاهی یک شعار مردمی، با زبانی ساده، معنایی فراگیر پیدا می‌کند. این عبارت مرا به یاد شهریار می‌اندازد که در واپسین سال‌های عمر، وقتی از او درباره زیباترین بیت در ذهنش پرسیدند، با اشک و اندوه گفت: «خدایا خدایا تا انقلاب مهدی، خمینی را نگهدار». اهل دل می‌دانستند که این عبارت، بازتاب احساس و باور یک ملت است.
دفاع‌پرس: شما سادگی و بی‌پیرایگی را از ویژگی‌های شعر خود می‌دانید. این زبان از کجا می‌آید؟
برای من، شعر زمانی اثرگذار است که شاعر خودش را به رخ نکشد و اجازه بدهد معنا و عاطفه در مرکز قرار بگیرند. زبان ساده و بی‌پیرایه می‌تواند احساس را بی‌واسطه منتقل کند. البته سادگی به معنای کم‌کاری نیست؛ انتخاب واژه و رسیدن به لحنی طبیعی، خود نیازمند دقت و تجربه است. در روز‌های سوگ نیز شعر تنها پناهی بود که می‌توانستم به آن رجوع کنم.
دفاع‌پرس: با توجه به علاقه و شناخت رهبر شهید انقلاب از ادبیات، آینده این مسیر را چگونه می‌بینید؟
امیدوارم این توجه به ادبیات و هنر ادامه پیدا کند و پس از عبور از شرایط دشوار کنونی، زمینه برای تقویت جریان‌های فرهنگی فراهم شود. به باور من، پیوند با اهالی قلم و هنر از سرمایه‌های مهم کشور است و نباید به دیدار‌های نمادین محدود بماند؛ باید در سیاست‌گذاری فرهنگی، حمایت از آفرینش هنری و معرفی آثار ایرانی به جهان نیز نمود پیدا کند.
دفاع‌پرس: سخن پایانی شما برای مخاطبان چیست؟
در چنین روزهایی، اندوه و امید در کنار هم حضور دارند. من نیز مانند بسیاری از مردم داغدارم، اما وقتی می‌بینم خانواده و نزدیکان رهبر شهید انقلاب با آرامش و صبوری این مصیبت را تحمل می‌کنند، به خودم یادآوری می‌کنم که باید استوار بمانیم. برای من شعر راهی برای پناه بردن به معنا، حفظ امید و بیان سوگ است. امیدوارم فرهنگ و ادبیات بتوانند در این روزگار دشوار، هم مایه تسکین باشند و هم صدای ایران را به جهان برسانند.
انتهای پیام/ 122
