رضوی‌نژاد: قدرت علمی، شرط مقابله با زیاده‌خواهی مستکبران است
گروه سیاسی دفاع‌پرس؛ علوم پایه، ستون اصلی تمدن‌سازی و سرچشمه جهش‌های علمی است؛ گنجینه‌ای که امام شهید از آن به‌عنوان سلطان و پایه پیشرفت یاد کردند. انقلاب اسلامی نیز با هدف تحقق آرمان تمدن‌سازی، همواره بر ضرورت دستیابی به مرجعیت علمی و قرار گرفتن ایران در جایگاه «واگن اول» علم و فناوری تأکید داشته است.
اگرچه در دوران قاجار و پهلوی، جایگاه علمی ایران با افول و عقب‌ماندگی مواجه شد، اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دستاوردهایی همچون پیشرفت در حوزه‌های نانو، زیست‌فناوری و فناوری فضایی، بار دیگر ظرفیت علمی کشور را در مسیر احیای جایگاه تاریخی مفاخری همچون ابن‌سینا و خوارزمی قرار داده است.
در همین راستا، پیام اخیر رهبر معظم انقلاب اسلامی به نخبگان و مدال‌آوران علمی، بار دیگر بر اهمیت تقویت علوم پایه به‌عنوان زیربنای اقتدار علمی و توانمندی کشور در مقابله با قدرت‌های سلطه‌گر تأکید کرد؛ پیامی که در پی آن، ۲۸۰۰ استاد علوم پایه نیز با صدور بیانیه‌ای، بر ضرورت نقش‌آفرینی جامعه علمی در پیشبرد این راهبرد تأکید کردند.
بر همین اساس، خبرنگار دفاع‌پرس گفت‌وگویی با «روح‌الله رضوی‌نژاد» رئیس دانشگاه جامع انقلاب اسلامی انجام داده است که مشروح آن در ادامه می‌آید.
دفاع‌پرس: پیام رهبر معظم انقلاب به نخبگان چه محورهایی داشت و علوم پایه چه جایگاهی در پیشرفت علمی کشور دارد؟
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام اخیر خود به مدال‌آوران علمی و نخبگان، با اشاره به اینکه انقلاب اسلامی پرچم انبیای الهی را برافراشته و در مسیر تحقق عدالت و خدمت به بشریت گام برمی‌دارد، تأکید کردند که تحقق این آرمان‌ها نیازمند برخورداری از قدرت و اقتدار برای ایستادگی در برابر مستکبران است.
در همین راستا، ایشان با اشاره به جنایات آمریکا در میناب، از جمله به شهادت رساندن دانش‌آموزان، معلمان و دانشگاهیان، و همچنین جنایات صورت‌گرفته در غزه، بر ضرورت برخورداری از قدرت و اقتدار برای مقابله با چنین اقداماتی تأکید کردند.
علوم پایه؛ زیربنا و پشتوانه تمامی علوم
به فرمایش امام شهید، علوم پایه سلطان و اساس هرگونه تحرک علمی است؛ چراکه این حوزه، گنجینه و پشتوانه تمامی علوم به شمار می‌رود. ایران در طول تاریخ علمی خود، دانشمندان و مفاخر برجسته‌ای همچون ابوریحان بیرونی، ابن‌سینا، خوارزمی و ابن‌هیثم را به جهان معرفی کرده است؛ چهره‌هایی که نام و آثارشان همچنان در عرصه علم جهان مورد توجه و افتخار است.
اگرچه در یکی دو قرن اخیر، به‌ویژه در دوران قاجار و پهلوی، شاهد افول جایگاه علمی کشور بودیم، اما پیشینه درخشان ایران در حوزه علوم پایه همچنان مایه افتخار است؛ به‌گونه‌ای که نام برخی از این دانشمندان در سطح جهانی گرامی داشته شده است. برای نمونه، سال ۲۰۱۵ از سوی یونسکو به‌عنوان سال جهانی نور نام‌گذاری شد و ابن‌هیثم نیز به‌عنوان یکی از پیشگامان علم نورشناسی مورد تجلیل قرار گرفت.
دفاع‌پرس: انقلاب اسلامی چه دستاوردهایی در حوزه علم و فناوری داشته است و مهم‌ترین انواع تحقیقات در علوم پایه کدام‌اند؟
یکی از دستاوردهای قابل توجه انقلاب اسلامی، گسترش کاربرد علوم پایه در حوزه‌های مختلف علم و فناوری و تبدیل ظرفیت‌های علمی به دستاوردهای ملموس است. در این مسیر، توسعه فناوری و بهره‌گیری از علوم پایه در عرصه‌های نظامی و غیرنظامی، از جمله حوزه‌های سلامت و فناوری فضایی، نقش مهمی داشته است.
در همین راستا، تحقیقات کاربردی یکی از انواع پژوهش‌ها در حوزه علوم پایه محسوب می‌شود؛ به این معنا که با تکیه بر یک نظریه علمی، تلاش می‌شود راهکاری برای حل مسائل و نیازهای موجود ارائه شود. نمونه بارز این موضوع را می‌توان در تولید رادیوداروها و دستاوردهای حوزه هسته‌ای مشاهده کرد که هم در تشخیص و هم در درمان بیماری‌ها کاربرد دارند.
این دستاوردها در حوزه سلامت، به‌ویژه در تشخیص و درمان بیماری‌ها، تأثیر قابل توجهی داشته‌اند. همچنین در دوران شیوع ویروس کرونا و با وجود محدودیت‌ها و تحریم‌های اعمال‌شده، اعتماد به توانمندی جوانان و نخبگان داخلی و فراهم کردن زمینه فعالیت برای آنان، به تولید واکسن کرونا در داخل کشور در مدت‌زمانی کوتاه منجر شد.
پیوند علم و ایمان؛ رمز پیشرفت و اقتدار علمی
این نمونه به‌خوبی نشان می‌دهد که به باور ما، دشمنان پیشرفت علمی ایران را برنمی‌تابند و در برابر آن موضع می‌گیرند. به فرمایش امام شهید، آنان با علم و ایمان نخبگان مخالفت می‌کنند و در برابر آن می‌ایستند؛ چراکه پیوند علم و ایمان می‌تواند معجزه‌آفرین باشد.
از این منظر، علوم پایه همچون ذخیره‌ای ارزشمند در بانک، پشتوانه تمامی علوم محسوب می‌شود و هرگونه تحرک علمی و پیشرفت فناوری به این حوزه وابستگی دارد. امروز دستاوردهای کشور در حوزه هوافضا، از جمله ساخت و پرتاب ماهواره و رصد فضا، همچنین پیشرفت‌های حوزه نانو و زیست‌فناوری، نمونه‌هایی از ظرفیت علمی ایران هستند.
همان‌طور که رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام اخیر خود تأکید کردند، دشمنان درصدد ناامید کردن نخبگان و تبدیل آنان به ابزاری در خدمت نظام سلطه هستند؛ اما برخلاف این خواسته، ملت ایران و نخبگان کشور توانسته‌اند در کمتر از نیم قرن دستاوردهای علمی بزرگی را رقم بزنند.
دفاع‌پرس: تحقیقات بنیادی چه جایگاهی در پیشرفت علمی دارد و گفت‌وگوی علمی و انطباق نظریه‌ها با حقیقت عالم چه نقشی در این زمینه ایفا می‌کند؟
امام شهید بارها بر این موضوع تأکید داشتند که ما مأمور به کشف حقایق کشف‌نشده هستیم. رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز همواره بر این مسئله تأکید داشته‌اند. در همین زمینه، به فرمایش آیت‌الله جوادی آملی، فیزیک‌دانان و زیست‌شناسان در واقع به کشف فعل خداوند می‌پردازند؛ همان‌گونه که برخی افراد به کشف قول خداوند مشغول هستند، دانشمندان نیز با مطالعه و شناخت پدیده‌های عالم، فعل الهی را کشف می‌کنند.
این نوع شناخت و کشف حقایق می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری علم تأسیسی و قرار گرفتن در جایگاه «واگن اول» در حرکت علمی جهان باشد.
علم و فناوری پایه اصلی تمدن‌سازی
انقلاب اسلامی در حالی آرمانش را تمدن‌سازی قرار داده که یکی از پایه‌های اصلی این تمدن‌سازی، علم و فناوری است. بدین خاطر مرجعیت علمی در کلام امام شهید و امام حاضر ما مورد تأکید فراوان قرار داشت و دارد؛ چنانچه می‌خواهیم واگن اول باشیم، باید حرف اول را بزنیم و اگر بخواهیم حول و حوش آنچه دیگران انجام دادند حرکت کنیم، واگن دوم، سوم و واگن‌های بعد از آن خواهیم بود از این روی علم تأسیسی، حرف اول زدن و واگن اول بودن اینجا مورد تأکید قرار می‌گیرد، اما موضوع دیگر اهمیت بسیار زیاد گفت و گوی علمی در حوزه تحقیقات بنیادی و ضرورت انجام گفت وگوی علمی حتی با مردم است.
همان گونه که عنوان شد تحقیقات بنیادی و کاربردی از عرصه‌های تحقیقات در علوم پایه است البته توسعه نظری را هم باید به این لیست اضافه کرد؛ یعنی در حقایق کشف نشده معمولاً با پدیده‌هایی رو‌به‌رو می‌شوید که با دانش متعارف نمی‌توانید آنها را توجیه کنید، چون زبانش هنوز کشف نشده و نظریه‌ای هم ندارید که بتوانید آن پدیده را توصیف کنید.
ناگفته نماند نظریه وقتی حاصل می‌شود، محدود به مشاهدات تجربی نیست، زیرا مبادی دیگر مانند فرهنگ و دین هم می‌تواند تأثیر خود را بگذارد. به همین خاطر خیلی وقت‌ها ما نظریاتی در علم داریم که مسئله را حل می‌کند، اما ممکن است با حقیقت عالم صد درجه اختلاف داشته باشد. به عنوان مثال زمانی آمدیم گفتیم زمین مرکز عالم است و همه چیز دور زمین می‌چرخد؛ خیلی هم خوب کار می‌کرد، شب و روز و ساعت را می‌دیدیم و حتی پیش‌بینی می‌کرد که مثلاً یک سال و نیم دیگر خورشید گرفتگی داریم؛ اما این موضوع چقدر با حقیقت عالم انطباق داشت؟
پس اگر این حوزه تحقیقات بنیادی در بستر جامعه‌ای که اندیشه اسلامی در آن حاکم است شکل بگیرد و با آن علم تأسیسی اتفاق بیفتد، نظریه‌ای که شکل می‌گیرد حتماً هم مسئله را حل می‌کند، هم کاربردی است، هم با حقیقت عالم انطباق دارد و هم کشف فعل خداست.
بالا بودن پرچم دانشگاه‌های کشور به برکت انقلاب اسلامی
دفاع‌پرس: سهم علوم پایه در تولید علم کشور چقدر است و چالش‌های عرصه تحقیقات بنیادی چیست؟
پرچم دانشگاه‌های کشورمان به برکت انقلاب اسلامی، پرچم بالایی است؛ بخش زیادی از این پیشرفت‌ها را باید مدیون پیشرفت‌های علوم پایه و طبیعی کشور دانست و در حالی که زیر ۱۴ درصد اعضای هیئت علمی کشور، اساتید علوم پایه هستند، اما ۳۸ درصد مستندات علمی کشور را تولید می‌کنند با این حال اینکه چقدر از این ظرفیت می‌توانیم بهره ببریم، مهم است به همین دلیل چنانچه دانشجو با انگیزه و اراده محقق و دانشمند شما ممزوج شود، آن زمان جهش شتابان شکل می‌گیرد، چون می‌توانیم با جهت دهی به آن حل مسئله‌های واقعی انجام شود.
دفاع‌پرس: اساتید علوم پایه چه نقشی در طراحی راهبرد‌ها دارند و راهکار افزایش متقاضیان این حوزه چیست؟
زمانی که این پیام رهبر معظم انقلاب صادر شد، خیلی از اساتید علوم پایه با هم ارتباط گرفتند و قرار شد پاسخی تهیه و خدمت ایشان ارسال شود لذا بیانیه‌ای برای لبیک به آنچه ایشان در رابطه با علوم پایه عنوان کردند، صادر شد؛ بدین ترتیب اساتید این حوزه متعهد شدند نشست‌های نخبگانی برای علوم پایه را بدون اتصال به دانشگاه‌ها، وزارت علوم و دستگاه‌های دیگر تشکیل دهند تا در آن راهبرد‌هایی که باید طراحی کنیم را انجام دهیم و نقش‌آفرین باشیم و علاوه بر این به عنوان پشتوانه فکری در طراحی و تعیین خط مشی به دستگاه‌ها بگوییم در حوزه مورد اشاره چه کاری می‌توانند انجام دهند و یا برای رفع دغدغه کشور در مورد کاهش داوطلبان یا متقاضیان حوزه علوم پایه از چه راهکار‌هایی می‌توان استفاده کرد، چون این حوزه جذابیت‌های خاص خودش را دارد.
تشکیل شورای مستقل اساتید علوم پایه برای تدوین راهبردهای علمی کشور
این بیانیه را ۲۸۰۰ استاد، از جمله ۸۶ استاد تمام علوم پایه، به همراه بیش از ۱۴۰ دانشجوی این حوزه امضا کردند. در همین راستا، نخستین نشست این جمع در روز ملی مبارزه با استکبار جهانی، در مرکز پژوهش‌های بنیادی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برگزار شد. در این نشست، ضمن تبادل نظر و ارائه راهکارهای مختلف، مقرر شد شورای مستقلی در سطح کشور با حضور اساتید علوم پایه تشکیل شود و نشست‌های تخصصی خود را در دانشگاه‌های مختلف برگزار کند.
دفاع‌پرس: اساتید علوم پایه چه نقشی در طراحی راهبردهای علمی کشور دارند و نگاه سند نخبگان به این موضوع چیست؟
با توجه به اینکه علوم امروز به‌شدت تخصصی شده‌اند، تولید محتوای عمومی در فضای رسانه‌ای لزوماً به معنای شکل‌گیری گفت‌وگوی تخصصی در حوزه علم نیست. برای مثال، فردی که در رشته فیزیک فعالیت می‌کند، در چارچوب تخصصی خود به مطالعه و پژوهش می‌پردازد؛ بنابراین ضروری است اساتید هر حوزه، مسئولیت علمی و اجتماعی خود را در مسیر تحقق رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی دنبال کنند.
در همین راستا، راهکاری که به آن رسیده‌ایم، معرفی نمایندگانی از سوی دانشگاه‌های دارای دانشکده علوم پایه به این شورا است تا زمینه شکل‌گیری شورایی مردمی و فراگیر فراهم شود. بر این اساس، تلاش داریم نشست‌های منظم و دوره‌ای در دانشگاه‌های مختلف برگزار کنیم و در هر نشست، یکی از موضوعات و مسائل تخصصی علوم پایه را مورد بحث و بررسی قرار دهیم.
حاکمیتی بودن حوزه علوم پایه
دفاع‌پرس: سند نخبگان چه نگاهی به علوم پایه دارد و این نگاه چه تفاوتی با رویکرد دنیای استعمار دارد؟
سند نخبگان، به‌عنوان یکی از اسناد بالادستی کشور، حوزه علوم پایه را عرصه‌ای حاکمیتی می‌داند. در این سند همچنین تأکید شده است که دستاوردهای علمی و محصولات حاصل از پژوهش باید با زندگی آحاد مردم ارتباط داشته باشند؛ به‌گونه‌ای که مردم بتوانند آثار و نتایج آن را در زندگی روزمره خود لمس کنند.
برای مثال، گاهی تولید یک سامانه مانند رادار یا رادیو مستلزم صرف هزینه‌های سنگینی است و گاهی نیز منابع قابل توجهی برای تولید واکسن اختصاص می‌یابد. تفاوت این دو در میزان ارتباط مستقیم محصول با زندگی مردم است؛ به‌عنوان نمونه، واکسن به‌طور مستقیم با سلامت جامعه ارتباط دارد و مردم آثار آن را به‌روشنی احساس می‌کنند.
در مقابل، دنیای استعمار چنین رویکردی ندارد و هدف اصلی آن از توسعه فناوری، لزوماً بهبود زندگی مردم کشورهای دیگر نیست؛ بلکه بیشتر به دنبال تأمین منافع اقتصادی و راهبردی خود است. در دوران استعمار، قدرت‌های استعماری با هدف حفظ سلطه خود، منابعی همچون معادن، طلا و نفت و همچنین زیرساخت‌های کشورهای تحت سلطه را در اختیار می‌گرفتند.
حتی زمانی که فناوری‌ها و سامانه‌هایی را در اختیار این کشورها قرار می‌دادند، هدف آنها ایجاد وابستگی و حفظ برتری اقتصادی و فناورانه خود بود؛ به‌گونه‌ای که با سرمایه‌گذاری در حوزه‌های بنیادی و توسعه فناوری، همواره فاصله علمی و فنی خود را با کشورهای تحت سلطه حفظ کنند و مانع خروج آنها از چرخه وابستگی شوند.
گفت‌وگو از رحیم محمدی
انتهای پیام/ 231
