کرم‌الهی: هوش مصنوعی؛ ابزاری برای ماندگاری و بازآفرینی روایت‌های ایثار و شهادت است
به گزارش گروه فرهنگ دفاع‌پرس، گسترش فناوری‌های نوین و ظهور هوش مصنوعی، فرصت‌ها و ظرفیت‌های تازه‌ای را پیش روی عرصه فرهنگ و هنر قرار داده است؛ ظرفیتی که می‌تواند در بازآفرینی روایت‌های تاریخی، حفظ میراث معنوی و انتقال ارزش‌های انسانی به نسل‌های جدید نقشی مؤثر ایفا کند.
در این میان، فرهنگ ایثار و شهادت به‌عنوان یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های معنوی و هویتی کشور، بیش از هر زمان دیگری نیازمند بهره‌گیری از ابزار‌های نوین برای انتقال مؤثر مفاهیم و روایت‌های ماندگار خود به نسل جوان است؛ البته بهره‌گیری از این فناوری‌ها مستلزم صیانت از اصالت اسناد، حفظ حقیقت روایت‌ها و جلوگیری از تحریف تاریخ است.
بر همین اساس، «محمد کرم‌الهی» مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران در گفت‌و‌گو با خبرنگار دفاع‌پرس، ضمن تشریح ظرفیت‌های هوش مصنوعی در بازآفرینی روایت‌های ایثار و شهادت، به فرصت‌ها و چالش‌های ورود فناوری‌های نوین به عرصه هنر متعهد پرداخت و بر ضرورت قرار گرفتن فناوری در خدمت حقیقت و ارزش‌های انسانی تأکید کرد.
تفکیک محتوا از رسانه؛ ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در ترویج فرهنگ ایثار و شهادت
کرم‌الهی با اشاره به ماهیت معنوی و اصیل فرهنگ ایثار و شهادت و برخی نگرانی‌ها درباره ورود فناوری‌های نوین به این عرصه اظهار داشت: در این زمینه باید میان محتوا و رسانه تفکیک قائل شویم. محتوای ما، یعنی فرهنگ ایثار و شهادت، حقیقتی ابدی و معنوی است، اما رسانه انتقال این حقیقت همواره در حال تغییر بوده است. ما در هر دوره‌ای از ابزار‌های متناسب با همان عصر برای ترویج حقیقت استفاده کرده‌ایم. امروز نیز اگر بخواهیم با مخاطبی صحبت کنیم که با هوش مصنوعی متولد شده و رشد کرده است، نمی‌توانیم صرفاً به ابزار‌های قدیمی متکی باشیم.
وی افزود: هوش مصنوعی برای ما جایگزینی برای روح و حقیقت نیست، بلکه زبان جدیدی برای انتقال مفاهیم است. ما از این فناوری استفاده می‌کنیم تا سادگی، خلوص و حقیقت ایثار را در قالبی ارائه دهیم که برای انسان امروز قابل درک‌تر و جذاب‌تر باشد.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران تصریح کرد: هدف ما این است که با استفاده از ابزار‌های مدرن، حقیقت‌های اصیل را حفظ کنیم و آنها را از حالت موزه‌ای خارج کرده و به جریان زندگی امروز بازگردانیم.
بازآفرینی خاطرات شفاهی شهدا با کمک هوش مصنوعی
کرم‌الهی در ادامه با تشریح کارکرد‌های عملی هوش مصنوعی در عرصه روایتگری ایثار و شهادت بیان کرد: تحول در این حوزه را می‌توان در سه سطح بازآفرینی، تحلیل و شخصی‌سازی بررسی کرد.
وی با اشاره به ظرفیت هوش مصنوعی در بازآفرینی خاطرات شفاهی شهدا و ایثارگران گفت: هزاران ساعت خاطره شفاهی در اختیار داریم که بخش قابل توجهی از آنها در آرشیو‌ها باقی مانده و هنوز به شکل مؤثر در اختیار مخاطبان قرار نگرفته‌اند. با کمک هوش مصنوعی می‌توان این روایت‌های صوتی را به تجربه‌های بصری تبدیل کرد.
کرم‌الهی ادامه داد: برای مثال، بازسازی محیط یک عملیات یا لحظه‌ای از زندگی یک شهید بر اساس توصیفات دقیق بازماندگان، این امکان را فراهم می‌کند که نسل جدید آن لحظه را به‌صورت ملموس‌تری درک کند و صرفاً شنونده یک روایت نباشد.
وی با اشاره به ظرفیت تحلیل داده‌ها در این فناوری خاطرنشان کرد: با استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل داده‌های گسترده می‌توان نیاز‌های فرهنگی و روانی بازماندگان را بهتر شناخت و بررسی کرد که در هر گروه سنی، چه نوع محتوایی اثربخشی بیشتری دارد. این رویکرد به معنای عبور از برنامه‌های یکسان برای همه و حرکت به سمت طراحی برنامه‌های متناسب با نیاز‌های مخاطبان است.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران با اشاره به سومین کارکرد هوش مصنوعی، یعنی شخصی‌سازی محتوا، عنوان کرد: تصور کنید سامانه‌ای وجود داشته باشد که بر اساس تاریخچه زندگی یک ایثارگر، محتوایی متناسب با نقاط قوت و آسیب‌های روانی او تولید کند. این همان نقطه‌ای است که هوش مصنوعی با دراماتراپی پیوند می‌خورد و می‌تواند به ابزاری برای کمک به فرایند‌های ترمیم و بهبود روانی تبدیل شود.
صیانت از حقیقت روایت شهدا؛ خط قرمز استفاده از هوش مصنوعی
کرم‌الهی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو با اشاره به نگرانی‌ها درباره احتمال تولید اطلاعات نادرست و تحریف‌شده توسط هوش مصنوعی تأکید کرد: این دقیق‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین بخش بحث است. ما هرگز اجازه نمی‌دهیم هوش مصنوعی منبع حقیقت باشد، بلکه آن را به‌عنوان پردازشگر حقیقت در نظر می‌گیریم.
وی افزود: راهکار ما در این زمینه، ایجاد یک پایگاه داده مرجع و تأییدشده است. به زبان ساده، به هوش مصنوعی نمی‌گوییم در فضای اینترنت جست‌و‌جو کند و درباره شهادت مطلب بنویسد؛ بلکه اسناد، نامه‌ها و خاطرات تأییدشده را در اختیار آن قرار می‌دهیم و تأکید می‌کنیم که روایت صرفاً بر اساس همین منابع تولید شود و اطلاعات خارج از این چارچوب مورد استفاده قرار نگیرد.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران با تأکید بر ضرورت نظارت انسانی بر محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی گفت: در کنار این موضوع، نظام نظارت انسانی نیز باید تعریف شود. به این معنا که هر خروجی تولیدشده با هوش مصنوعی، پیش از انتشار و رسیدن به مخاطب، توسط یک راوی خبره یا متخصص فرهنگی بررسی و تأیید شود.
کرم‌الهی تصریح کرد: ما از هوش مصنوعی برای افزایش سرعت و کیفیت استفاده می‌کنیم، اما تأیید نهایی را بر عهده انسان‌های آگاه و صاحب بصیرت می‌گذاریم تا حقیقت، فدای زیبایی‌های دیجیتال نشود.
از بازآفرینی تصاویر شهدا تا طراحی بازی‌های تعاملی و موزه‌های هوشمند
وی در ادامه با ترسیم چشم‌انداز آینده هنر ایثار و شهادت در عصر فناوری‌های نوین اظهار داشت: برای پاسخ به این پرسش باید نگاهی آینده‌نگرانه داشته باشیم. هنر ایثار و شهادت در گذشته بیشتر بر پایه سند و گزارش استوار بود، امروز بر پایه روایت قرار دارد و در آینده می‌تواند بر پایه تجربه شکل بگیرد. از این منظر، هوش مصنوعی صرفاً ابزاری برای تولید سریع‌تر محتوا نیست، بلکه می‌تواند به تغییر پارادایم در شیوه ارائه و انتقال مفاهیم منجر شود.
کرم‌الهی با اشاره به مرحله کنونی بهره‌گیری از هوش مصنوعی در عرصه هنر ایثار بیان کرد: در شرایط فعلی، در عصر بهینه‌سازی و بازآفرینی قرار داریم. هوش مصنوعی در این مرحله به‌عنوان یک دستیار هوشمند عمل می‌کند و به ارتقای کیفیت تولیدات موجود کمک می‌کند.
وی افزود: برای مثال، ماندگاری و انتشار جهانی روایت‌های ایثار مستلزم ترجمه و جهانی‌سازی این روایت‌ها به زبان‌های مختلف دنیاست؛ آن هم با حفظ بار عاطفی و معنایی آنها. هوش مصنوعی می‌تواند این فرایند را بسیار ساده‌تر و سریع‌تر کند.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران ادامه داد: همچنین می‌توان از این فناوری برای احیای کیفیت تصاویر و صدا‌های قدیمی شهدا و ایثارگران، تبدیل عکس‌های سیاه‌وسفید به تصاویر رنگی و ملموس‌تر کردن خاطرات استفاده کرد. تبدیل متن خاطرات به سناریو‌های کوتاه و تولید محتوای چندرسانه‌ای برای شبکه‌های اجتماعی با هدف جذب مخاطب، به‌ویژه نسل Z، از دیگر ظرفیت‌های این فناوری است.
کرم‌الهی با اشاره به مرحله بعدی توسعه فناوری در عرصه هنر ایثار و شهادت خاطرنشان کرد: در آینده نزدیک، وارد عصر تعامل و شخصی‌سازی خواهیم شد. در این مرحله، هنر ایثار از حالت تک‌گویی و یک‌سویه، یعنی صرفاً انتقال پیام از سوی ما به مخاطب، به حالتی دوسویه و مشارکتی تبدیل می‌شود.
وی طراحی بازی‌های جدی و تجربه‌های تعاملی را از جمله ظرفیت‌های این مرحله دانست و گفت: برای نمونه، می‌توان به طراحی بازی‌هایی اشاره کرد که در آنها مخاطب نقش یک شخصیت را بر عهده می‌گیرد و با تصمیم‌های خود، مسیر روایت زندگی یک شهید یا ایثارگر را کشف می‌کند.
دراماتراپی هوشمند؛ ظرفیت تازه هوش مصنوعی برای حمایت از خانواده‌های ایثارگران
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران با اشاره به امکان استفاده از هوش مصنوعی برای طراحی برنامه‌های هنری متناسب با شرایط روحی و روانی خانواده‌های ایثارگران عنوان کرد: همچنین می‌توان از هوش مصنوعی برای تحلیل وضعیت روانی بازماندگان و پیشنهاد مسیر‌های هنری متناسب با شرایط هر فرد استفاده کرد؛ رویکردی که می‌توان از آن با عنوان دراماتراپی هوشمند یاد کرد.
وی افزود: برای مثال، یک سامانه هوشمند می‌تواند تشخیص دهد که یک خانواده در مقطع زمانی خاص، به موسیقی آرامش‌بخش یا روایت‌هایی با محوریت امید و پیروزی نیاز دارد.
کرم‌الهی بازسازی محیطی با استفاده از واقعیت مجازی و واقعیت افزوده را از دیگر ظرفیت‌های این حوزه برشمرد و اظهار داشت: با کمک هوش مصنوعی می‌توان محیط‌های سه‌بعدی از میدان‌های نبرد یا خانه‌های قدیمی ایثارگران طراحی کرد تا مخاطب با استفاده از عینک واقعیت مجازی وارد آن محیط شود و روایت‌ها را در همان فضا بشنود و تجربه کند.
آواتار‌های حافظه؛ امکان تعامل نسل‌های آینده با آثار و خاطرات شهدا
وی در تشریح چشم‌انداز بلندمدت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در هنر ایثار و شهادت گفت: در افق دورتر، می‌توان از عصر تجربه زیسته و ماندگاری ابدی سخن گفت؛ مرحله‌ای که در آن مرز میان سند و تجربه کمرنگ می‌شود و هنر ایثار به یک سرمایه دیجیتال تبدیل خواهد شد.
کرم‌الهی یکی از نمونه‌های این رویکرد را آواتار‌های حافظه دانست و بیان کرد: با طراحی مدل‌های زبانی بزرگ و اختصاصی (LLM) بر اساس مجموعه نامه‌ها، سخنرانی‌ها و خاطرات یک شهید، می‌توان امکان تعامل نسل‌های آینده با حافظه دیجیتال او را فراهم کرد؛ به‌گونه‌ای که مخاطبان بتوانند درباره مسائل زندگی خود پرسش‌هایی مطرح کنند و پاسخ‌هایی مبتنی بر آثار و مستندات باقی‌مانده از آن شهید دریافت کنند.
وی البته بر ضرورت نظارت دقیق بر این فرایند تأکید کرد و افزود: تحقق این ایده مستلزم نظارت بسیار دقیق برای جلوگیری از تحریف و انتساب مطالب نادرست است.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران، هنر مولد لحظه‌ای را از دیگر ظرفیت‌های آینده هوش مصنوعی برشمرد و گفت: در این رویکرد، آثار هنری مانند نقاشی، موسیقی و ویدئو در لحظه و بر اساس احساسات مخاطب تولید می‌شوند تا پیام ایثار را به شکلی شخصی‌سازی‌شده به او منتقل کنند.
وی همچنین به ظرفیت طراحی موزه‌های متحرک و هوشمند اشاره کرد و افزود: این موزه‌ها با حضور هر مخاطب، محیط و شیوه ارائه روایت‌های خود را تغییر می‌دهند و محتوا را متناسب با سن، جنسیت و دغدغه‌های فرد بازآفرینی می‌کنند.
فناوری باید خادم حقیقت باشد، نه خائن به آن
کرم‌الهی در ادامه با اشاره به ضرورت حفظ اصالت و ارزش معنوی هنر ایثار و شهادت در فرایند دیجیتالی شدن اظهار داشت: برای اینکه هنر ایثار و شهادت در آینده ماندگار بماند، باید بر اساس یک فرمول مشخص حرکت کنیم: «حقیقت ایثار» به‌علاوه «بصیرت انسانی» ضرب‌در «فناوری هوش مصنوعی» مساوی است با «ماندگاری روایت».
وی افزود: به زبان ساده، اگر هوش مصنوعی را بدون بصیرت انسانی به کار بگیریم، صرفاً یک اسباب‌بازی دیجیتال ساخته‌ایم؛ اما اگر از آن به‌عنوان لنزی برای بهتر دیدن و انتقال حقیقت استفاده کنیم، فناوری به خادم حقیقت تبدیل می‌شود، نه خائن به آن.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران خاطرنشان کرد: هنر ایثار در آینده از گزارش دادن درباره گذشته به همراهی با انسان در زمان حال تبدیل خواهد شد. هوش مصنوعی این امکان را فراهم می‌کند که شهادت و ایثار دیگر صرفاً یک داستان متعلق به گذشته نباشد، بلکه به راهنما و الگویی برای زندگی امروز تبدیل شود؛ الگویی که در هر نقطه از جهان و در هر زمانی بتواند با زبان مخاطب با او سخن بگوید.
هوشمند کردن روایت‌ها، نه بی‌روح کردن حقیقت
کرم‌الهی در پایان با تأکید بر ضرورت استفاده هدفمند از فناوری‌های نوین برای انتقال ارزش‌های ایثار و شهادت به نسل‌های آینده گفت: هدف ما این نیست که با هوش مصنوعی دنیایی مجازی بسازیم؛ هدف این است که با کمک این ابزار، دنیای واقعی ایثار و شهادت را برای نسل جدید ملموس‌تر، جذاب‌تر و در نهایت اثرگذارتر کنیم.
وی تصریح کرد: ما به دنبال هوشمند کردن روایت‌ها هستیم، نه بی‌روح کردن حقیقت. هدف این است که فناوری در خدمت روایت و روایت در خدمت حقیقت باشد.
مدیرکل امور هنری بنیاد شهید و امور ایثارگران ادامه داد: به دنبال ساختن دنیایی مجازی برای جایگزینی واقعیت نیستیم، بلکه می‌خواهیم پل‌های دیجیتال ایجاد کنیم. با جدیت و اشتیاق به دنبال آن هستیم که فناوری را در خدمت ارزش‌ها قرار دهیم تا خلأ‌ها و شکاف‌های میان نسل‌ها پر شود.
کرم‌الهی با بیان اینکه هوش مصنوعی به‌تنهایی نمی‌تواند به روایت‌های ایثار و شهادت معنا ببخشد، خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی می‌تواند سرعت حرکت ما را در این مسیر افزایش دهد، اما این قلب و بصیرت انسانی ماست که به این سرعت معنا و جهت می‌بخشد. می‌خواهیم با کمک این ابزار‌ها اطمینان حاصل کنیم که صدای ایثارگران نه‌تنها در زمان حال، بلکه در تمام آینده نیز با قدرت، رسایی و گیرایی بیشتری شنیده شود.
وی در پایان تأکید کرد: نیت و اراده ما از برجسته کردن ضرورت شناخت و استفاده مؤثر از فناوری‌های نوین، جایگزین کردن تکنولوژی به جای انسان نیست؛ بلکه بحث بر سر تقویت توانمندی‌های انسان با کمک فناوری برای حفظ و ترویج ارزشمندترین میراث ملی ما، یعنی فرهنگ ایثار و شهادت است.
انتهای پیام/ 121
