جنگ تاب‌آوری؛ تقابل اراده‌ها در میدان فشار و محاصره
گروه سیاسی دفاع‌پرس- شایان میرزایی؛ در ادبیات راهبردی، قدرت کشورها صرفاً با تعداد تجهیزات نظامی، حجم تولید ناخالص داخلی یا گستره نفوذ سیاسی آن‌ها سنجیده نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین معیارهای ارزیابی قدرت، توانایی یک کشور برای حفظ کارکردهای اساسی خود در شرایط بحران و بازگشت به وضعیت پایدار پس از تحمل شوک‌های سنگین است؛ ظرفیتی که از آن با عنوان «تاب‌آوری» یاد می‌شود.
تاب‌آوری به معنای نادیده‌گرفتن فشارها یا مصون‌بودن از آسیب نیست، بلکه به معنای برخورداری از ظرفیت مدیریت بحران، سازگاری با شرایط جدید، حفظ انسجام داخلی و جلوگیری از تبدیل فشارهای بیرونی به فروپاشی درونی است. کشوری که بتواند در شرایط دشوار، ساختارهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خود را حفظ کند و همزمان امکان تصمیم‌گیری مستقل را از دست ندهد، از قدرت راهبردی بیشتری برخوردار خواهد بود. از این منظر، تاب‌آوری صرفاً یک مفهوم اقتصادی یا اجتماعی نیست، بلکه بخشی از محاسبات امنیت ملی و موازنه قدرت میان کشورها محسوب می‌شود.
ایالات متحده آمریکا طی سال‌های گذشته تلاش کرده است که با بهره‌گیری از ابزارهای مختلف، از تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های مالی گرفته تا فشارهای دیپلماتیک و ایجاد محدودیت در مناسبات تجاری ایران، هزینه‌های مقاومت و تداوم سیاست‌های مستقل جمهوری اسلامی را افزایش دهد.
این سیاست را می‌توان در چارچوب راهبرد فشار حداکثری و تلاش برای محدودسازی فضای تنفس اقتصادی ایران تحلیل کرد. هدف چنین رویکردی صرفاً ایجاد اختلال در تجارت خارجی یا کاهش درآمدهای ارزی نیست؛ بلکه در سطحی عمیق‌تر، تلاش برای فرسایش ظرفیت‌های اقتصادی، افزایش نارضایتی اجتماعی و تحت تأثیر قرار دادن محاسبات سیاسی کشور است.
در واقع، محاصره اقتصادی زمانی می‌تواند به یک ابزار مؤثر راهبردی تبدیل شود که فشارهای خارجی به شکاف‌های داخلی پیوند بخورد و توان جامعه برای تحمل بحران کاهش یابد. از همین رو، مسئله اصلی در مواجهه با فشارهای خارجی، صرفاً میزان تحریم‌ها نیست، بلکه چگونگی مدیریت آثار آن‌ها بر زندگی مردم، تولید ملی، تجارت، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی است.
البته نمی‌توان انکار کرد که تحریم‌ها هزینه‌های واقعی و سنگینی برای اقتصاد ایران ایجاد کرده‌اند. تورم، محدودیت‌های تجاری، دشواری مبادلات مالی و کاهش امکان دسترسی به برخی فناوری‌ها از جمله پیامدهای این فشارهاست؛ بنابراین، صحبت از تاب‌آوری نباید به معنای عادی‌سازی مشکلات یا نادیده گرفتن مسئولیت‌های مدیریتی باشد. اتفاقاً تاب‌آوری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که نظام تصمیم‌گیری بتواند ضمن شناسایی آسیب‌ها، برای کاهش آن‌ها راهکارهای عملی ارائه دهد.
نکته مهم در تحلیل نبرد ایران و آمریکا این است که فشارهای متقابل را نباید صرفاً از زاویه هزینه‌هایی که به ایران تحمیل می‌شود، بررسی کرد. هرچند واشنگتن از ظرفیت اقتصادی، مالی و سیاسی گسترده‌تری برخوردار است، اما این به معنای نامحدودبودن توان آن برای مدیریت بحران‌ها و تحمل هزینه‌های سیاست خارجی نیست.
آمریکا برای حفظ فشار بر ایران ناگزیر است که بخشی از ظرفیت سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی خود را به این پرونده اختصاص دهد. تداوم سیاست تقابل، حفظ ائتلاف‌های منطقه‌ای، مدیریت امنیت مسیرهای راهبردی و جلوگیری از گسترش بحران، همگی مستلزم صرف منابع و پذیرش هزینه هستند.
از سوی دیگر، هرگونه افزایش تنش در منطقه می‌تواند بر بازار انرژی، امنیت کشتیرانی، تجارت بین‌المللی و محاسبات متحدان آمریکا تأثیر بگذارد. چنین شرایطی برای واشنگتن، تنها یک مسئله دوجانبه با تهران نیست، بلکه می‌تواند به مسئله‌ای فرامنطقه‌ای تبدیل شود که منافع اقتصادی و امنیتی بازیگران مختلف را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
همچنین سیاست فشار مستمر، بدون دستیابی به نتیجه سیاسی مشخص، می‌تواند به فرسایش اعتبار راهبردی آمریکا منجر شود. اگر ابزارهای فشار نتوانند اهداف اعلام‌شده را محقق کنند، این پرسش در محافل سیاسی و راهبردی آمریکا مطرح می‌شود که ادامه چنین سیاستی تا چه اندازه توجیه‌پذیر است و چه نسبتی میان هزینه‌های آن و دستاوردهای احتمالی وجود دارد.
بنابراین، آمریکا نیز در موقعیتی قرار ندارد که بتواند بدون محاسبه پیامدها، فشار را به‌صورت نامحدود افزایش دهد. قدرت اقتصادی و نظامی بالا، لزوماً به معنای برخورداری از ظرفیت نامحدود برای تحمل هزینه‌های سیاسی و راهبردی نیست.
در چنین شرایطی، تقابل ایران و آمریکا را می‌توان نوعی رقابت بر سر تاب‌آوری و اراده سیاسی دانست. در این رقابت، مسئله اصلی تنها این نیست که کدام طرف ابزارهای فشار بیشتری در اختیار دارد، بلکه این است که کدام طرف می‌تواند هزینه‌های بیشتری را بدون عدول از اهداف اساسی خود تحمل کند.
واشنگتن امیدوار است که تداوم فشارها، محاسبات تهران را تغییر دهد و ایران را به عقب‌نشینی از برخی مواضع راهبردی وادار کند. در مقابل، جمهوری اسلامی تلاش می‌کند با حفظ ظرفیت‌های داخلی، گسترش همکاری‌های اقتصادی و سیاسی با شرکای خارجی و مدیریت فشارهای محیطی، هزینه‌های این سیاست را کاهش دهد و مانع از تحقق اهداف طرف مقابل شود.
با این حال، تاب‌آوری را نباید صرفاً به مقاومت در برابر فشار خارجی تقلیل داد. کشوری که تنها فشار را تحمل کند، اما برای اصلاح ساختارهای آسیب‌پذیر خود برنامه‌ای نداشته باشد، در بلندمدت با محدودیت مواجه خواهد شد. تاب‌آوری پایدار نیازمند تنوع‌بخشی به اقتصاد، تقویت تولید داخلی، کاهش وابستگی‌های راهبردی، توسعه روابط تجاری، افزایش بهره‌وری و مهم‌تر از همه، تقویت سرمایه اجتماعی است.
در سوی دیگر، آمریکا نیز باید محاسبه کند که آیا تداوم فشار و افزایش تنش می‌تواند دستاوردی متناسب با هزینه‌های سیاسی و اقتصادی آن ایجاد کند یا خیر. هرچه هزینه‌های مدیریت بحران برای واشنگتن افزایش یابد و احتمال دستیابی به نتیجه مطلوب کاهش پیدا کند، ادامه این سیاست با چالش بیشتری روبه‌رو خواهد شد.
واقعیت آن است که در جنگ تاب‌آوری، پیروزی صرفاً به معنای تحمل بیشتر رنج و فشار نیست. تاب‌آوری زمانی به قدرت واقعی تبدیل می‌شود که یک کشور بتواند از شرایط دشوار برای بازسازی ظرفیت‌های خود، کاهش نقاط ضعف و ایجاد فرصت‌های جدید استفاده کند.
برای ایران، این مسئله اهمیت دوچندانی دارد. مقابله با محاصره اقتصادی باید با برنامه‌ای جدی برای کاهش آسیب‌پذیری‌های داخلی همراه باشد. حمایت از تولید، اصلاح نظام اقتصادی، تقویت زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، توسعه تجارت منطقه‌ای و افزایش کارآمدی دستگاه‌های اجرایی، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند هزینه‌های فشار خارجی را کاهش دهند.
در نهایت، تقابل ایران و آمریکا را نمی‌توان صرفاً با مقایسه توان نظامی یا اقتصادی دو کشور ارزیابی کرد. آنچه در این معادله اهمیت دارد، نسبت میان ظرفیت، اراده، هزینه و زمان است. طرفی که بتواند در طول زمان انسجام خود را حفظ کند، آسیب‌پذیری‌هایش را کاهش دهد و هزینه‌های طرف مقابل را در محاسبات راهبردی او برجسته سازد، از موقعیت بهتری برخوردار خواهد شد.
از این منظر، امروز میدان اصلی رقابت تهران و واشنگتن را باید فراتر از تحریم و تهدید نظامی، در عرصه تاب‌آوری جست‌وجو کرد؛ جایی که محاصره ایران بخشی از راهبرد فشار آمریکاست، اما هزینه‌های تداوم این تقابل نیز به آمریکا تحمیل می‌شود. در چنین میدانی، برنده لزوماً قدرتمندترین بازیگر نیست، بلکه بازیگری است که بتواند قدرت خود را در طول زمان حفظ کند، فشارها را مدیریت کند و اجازه ندهد طرف مقابل، اراده سیاسی او را تحت تأثیر قرار دهد.
انتهای پیام/ 381
