هیئت؛ رسانهای که شهر را به میدان روایت تبدیل میکند
گروه فرهنگ دفاعپرس- مهدی توکلیان، عکاس و روزنامهنگار؛ در جهان امروز که رسانهها بیش از هر زمان دیگری در شکلدهی به افکار عمومی نقش دارند، تصور رایج آن است که تنها شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای دیجیتال یا رسانههای رسمی میتوانند جریانهای فکری و فرهنگی جامعه را هدایت کنند. با این حال، در دل جامعه ایرانی نهادی ریشهدار وجود دارد که قرنها پیش از ظهور رسانههای مدرن، کارکردی شبیه به یک رسانه اجتماعی داشته است؛ نهادی مردمی به نام «هیئت».
هیئت در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی صرفاً یک محفل مذهبی یا مراسم آیینی نیست. این نهاد در طول تاریخ بستری برای آموزش دین، انتقال فرهنگ، شکلدهی به هویت جمعی و ایجاد همبستگی اجتماعی بوده است. از دل همین مجالس و گردهماییها، مفاهیم دینی و اخلاقی نسل به نسل منتقل شده و شبکهای از روابط انسانی و اجتماعی شکل گرفته است که نقش مهمی در پایداری فرهنگی جامعه داشته است.
یکی از ویژگیهای مهم هیئت، مردمی بودن آن است. برخلاف بسیاری از ساختارهای رسمی، هیئتها عموماً با مشارکت داوطلبانه مردم اداره میشوند. همین ویژگی باعث شده است که این نهاد از اعتماد اجتماعی بالایی برخوردار باشد و بتواند نقش مؤثری در شکلدهی به رفتارهای اجتماعی ایفا کند. در واقع، هیئت را میتوان یکی از قدیمیترین و پایدارترین شبکههای اجتماعی در جامعه ایرانی دانست؛ شبکهای که پیش از ظهور رسانههای مدرن نیز توانسته بود پیامها و ارزشهای فرهنگی را در میان مردم گسترش دهد.
در ایام مذهبی، بهویژه در ماههای محرم و صفر، این کارکرد اجتماعی بیش از هر زمان دیگری آشکار میشود. خیابانها، میدانها و فضاهای عمومی شهرها به صحنه حضور گسترده هیئتها و مردم تبدیل میشود. در این لحظات، شهر چهرهای متفاوت به خود میگیرد؛ گویی فضای شهری به رسانهای زنده بدل میشود که در آن هزاران نفر در قالب یک تجربه مشترک فرهنگی و معنوی با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند.
در چنین فضایی مردم صرفاً تماشاگر نیستند؛ آنها خود میدانداران اصلی این روایت جمعیاند. حرکت دستههای عزاداری، آیینهای جمعی، نذریها و جلوههای مختلف مشارکت مردمی، نوعی رسانه زنده اجتماعی را شکل میدهد که پیامهای فرهنگی و دینی را نه فقط از طریق کلام، بلکه از مسیر تجربه مشترک و احساس جمعی منتقل میکند. این همان نقطهای است که هیئت را به رسانهای متفاوت از بسیاری از رسانههای رسمی تبدیل میکند.
در عین حال، تحولات گسترده در عرصه ارتباطات و گسترش رسانههای دیجیتال، فرصتهای تازهای نیز پیش روی هیئتها قرار داده است. اگر این نهاد مردمی بتواند در کنار حفظ اصالتهای تاریخی خود، از ابزارهای نوین رسانهای نیز بهره بگیرد، دامنه اثرگذاری آن میتواند بسیار گستردهتر شود. حضور فعال در فضای مجازی، تولید محتوای فرهنگی متناسب با مخاطبان جوان و افزایش سواد رسانهای فعالان هیئت از جمله گامهایی است که میتواند به تقویت این نقش کمک کند.
در جهانی که «روایت» به یکی از مهمترین ابزارهای قدرت فرهنگی تبدیل شده است، هر جامعهای نیاز دارد روایت خود از هویت، تاریخ و باورهایش را بازگو کند. هیئتها با تکیه بر سرمایه اجتماعی گسترده و پیوند عمیق با فرهنگ مردم، ظرفیت آن را دارند که یکی از مهمترین روایتگران این هویت باشند.
شاید بتوان گفت اگر رسانههای مدرن افکار عمومی را در فضای مجازی شکل میدهند، هیئتها همان کار را در متن زندگی اجتماعی مردم انجام میدهند. جایی که شهر، میدان روایت میشود و مردم خود راویان اصلی فرهنگ و معنویتاند.
انتهای پیام/ 122
